Proton roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Proton, Moskova'daki Hrunichev Uzay Merkezi'nin ürettiği, Kazakistan'daki Baykonur uzay üssünden fırlatılan, hipergolik (temas edince kendiliğinden tutuşan) yakıtla çalışan üç kademeli bir ağır yük roketidir. Güncel sürümü Proton-M yaklaşık 23 ton yükü alçak yörüngeye, Briz-M üst kademesiyle ILS'nin açıkladığı değere göre 6,27 tonu yerdurağan geçiş yörüngesine taşır. Proton ailesi 16 Temmuz 1965'te ilk kez uçtu; Şubat 2026 itibarıyla 431 fırlatma yaptı.

Roket, Sovyet döneminde Salyut istasyonlarını, Mir'in çekirdek modülünü ve Venera ile Mars sondalarını, Rusya döneminde ise Uluslararası Uzay İstasyonu'nun (ISS) ilk iki modülünü fırlattı. Ticari pazarda da uzun süre yer aldı: International Launch Services (ILS) aracılığıyla ilk ticari uçuşunu 9 Nisan 1996'da yaptı ve son planlı ticari görevini 9 Ekim 2019'da gerçekleştirdi. Roscosmos'un yeni ağır roketi Angara'ya geçiş nedeniyle Proton'un üretiminin sona ereceği duyuruldu ve roketin 2030'dan önce emekli olması planlanıyor.

Nasıl çalışır?

Proton, üç kademeden ve görevine göre Briz-M ya da Blok DM üst kademesinden oluşur. Roket kademelidir: her kademe yakıtı bitince atılır ve geri kalan kütle hızlanmaya devam eder. Ayrıntısı roket denklemi sayfasında.

Yakıt: UDMH ve azot tetroksit. Proton'un ilk üç kademesi, asimetrik dimetilhidrazin (UDMH) ile azot tetroksit (N2O4) yakar. İki sıvı birbirine değince kendiliğinden tutuştuğu için ateşleme sistemine gerek yoktur ve yakıt oda sıcaklığında depolanabilir. Dezavantajı, UDMH'nin zehirli olmasıdır; bu yüzden rampa ve düşme bölgelerinde özel önlemler gerekir. Bu tür motorların çalışma ilkesi için sıvı yakıtlı roket motoru sayfasına bakılabilir.

Birinci kademe. ILS'ye göre altı RD-276 motoru taşır (aileyi anlatan kaynaklar bunu RD-275 türevi olarak da adlandırır). Roketin kalkıştaki toplam itkisi, Proton-M için yayımlanan değerlere göre yaklaşık 10,5 MN'dur.

İkinci kademe. Üç RD-0210 ve bir RD-0211 motoru kullanır. Birinci ve ikinci kademe kafes yapıyla bağlıdır; ikinci kademenin motorları, birinci kademe hâlâ ayrılmadan ateşlenir (sıcak ayrılma, hot staging). Bu yöntem, ikinci kademenin yakıtını tankın dibine toplamak için ayrı küçük iticilere (ullage motorları) duyulan gereği ortadan kaldırır.

Üçüncü kademe. ILS'ye göre tek RD-0213 motoru bulunur.

Sürümler. Proton-K, Sovyet döneminin roketidir; ilk uçuşu 1967'de yapıldı ve 311 fırlatma gerçekleştirdi. Proton-M, 2001'den beri uçan sürümdür ve 116 fırlatma yaptı. Üç kademeli ana gövde düzeni sürümler arasında ortaktır; bu süreklilik roketin altmış yıldan uzun süre hizmette kalmasını sağladı.

Briz-M üst kademesi. Yeniden ateşlenebilen bu kademede tek bir yönlendirilebilir 14D30 ana motoru vardır. Haberleşme uyduları gibi yerdurağan yörüngeye gidecek yükler için üst kademe birkaç kez ateşlenir: önce alçak bir park yörüngesine geçilir, sonra yörünge adım adım yükseltilir. Şubat 2026'daki son uçuş, Proton'un Blok DM-03 üst kademesiyle yaptığı son uçuştu; kaynaklara göre bundan sonra Proton yalnızca Briz-M ile uçacak, DM-03 ise Angara-A5'te kullanılacak.

İniş ve kurtarma. Proton tek kullanımlıktır. Birinci ve ikinci kademe Kazakistan bozkırına düşer; üst kademe yükü bıraktıktan sonra yörüngeden çıkarılır ya da yörüngede bırakılır. Hiçbir kademe geri alınıp yeniden uçurulmaz.

Teknik özellikler

Özellik (Proton-M / Briz-M)	Değer
Yükseklik	58,2 m (4,1 m çaplı standart ticari burun konisiyle)
Çap	7,4 m (birinci kademe tabanı)
Kalkış kütlesi	705.000 kg
Kademe	3 (artı Briz-M üst kademesi)
Birinci kademe motoru	6 × RD-276 (UDMH / azot tetroksit)
İkinci kademe motoru	3 × RD-0210 + 1 × RD-0211
Üçüncü kademe motoru	1 × RD-0213
Kalkış itkisi	yaklaşık 10.532 kN
Alçak Dünya yörüngesine yük	yaklaşık 23.000 kg
Yerdurağan geçiş yörüngesine yük	6.270 kg (ILS)
Yeniden kullanım	Yok (tek kullanımlık)
Fırlatma yeri	Baykonur (Kazakistan)

Ailenin tamamı için yayımlanan değer alçak yörüngeye 23.700 kg, geçiş yörüngesine 6.300 kg'dır; Proton-M'nin güncel değerleri bunlara yakındır. Alçak Dünya yörüngesi ve yerdurağan yörünge sayfalarına bakılabilir.

Uçuş geçmişi

• 16 Temmuz 1965. İlk uçuş: Proton-1 uydusu. Roketin adı, ilk yüklerinden olan bilimsel Proton uydularından gelir.
• 10 Mart 1967. Proton-K'nin ilk uçuşu. Üç kademeli düzenek, Zond ay çevresi uçuşlarında kullanıldı.
• 1970'ler-1980'ler. Salyut istasyonları ile Venera ve Mars sondaları Proton-K ile fırlatıldı; Mir'in çekirdek modülü 1986'da uçuruldu. Venera sondalarının hikâyesi için Venüs'ün keşfi sayfasına bakılabilir.
• 9 Nisan 1996. ILS'nin ilk Proton fırlatması: SES Astra 1F.
• 20 Kasım 1998 ve 12 Temmuz 2000. ISS'in Zarya ve Zvezda modülleri Proton-K ile fırlatıldı.
• 2001. Proton-M'nin ilk uçuşu.
• Aralık 2010. Blok DM-03 üst kademesine yaklaşık 1.500 kg fazla sıvı oksijen yüklenmesi yüzünden görev başarısız oldu.
• 2 Temmuz 2013. Üç GLONASS uydusunu taşıyan Proton-M, kalkıştan yaklaşık 30 saniye sonra Baykonur'da düştü. Soruşturma, açısal hız algılayıcı takımının ters takılmasını suçlu buldu.
• Mayıs 2014 ve Mayıs 2015. Üçüncü kademenin yardımcı (vernier) motorlarının arızası iki yükün kaybına yol açtı.
• 14 Şubat 2014 ve 16 Ekim 2015. Türksat 4A ve Türksat 4B fırlatıldı.
• 14 Mart 2016. ESA ile Roscosmos'un ExoMars Trace Gas Orbiter aracı Mars'a gönderildi.
• 13 Temmuz 2019. Rus-Alman X-ışını gözlemevi Spektr-RG fırlatıldı.
• 9 Ekim 2019. Son planlı ticari görev: Eutelsat 5 West B.
• 21 Temmuz 2021. ISS'in Nauka laboratuvar modülü fırlatıldı.
• 2022-2023. AngoSat-2 (Ekim 2022), Elektro-L No.4 (Şubat 2023) ve Olymp-K No.2 (Mart 2023) uçtu; ardından neredeyse üç yıl uçuş olmadı.
• 12 Şubat 2026. Elektro-L No.5 hava durumu uydusu ve ikincil yük fırlatıldı; Proton-M'nin DM-03 düzenindeki son uçuşuydu.

Başarı oranı. Şubat 2026 itibarıyla 431 fırlatmanın 383'ü başarılıdır: yüzde 88,9. Kayıtlarda 44 başarısızlık ve 4 kısmi başarısızlık var. Üç alt sürümün dökümü: Proton 4, Proton-K 311, Proton-M 116 uçuş; Proton-M'nin 105'i başarılı. Doğrulayabildiğim kadarıyla Şubat 2026'dan sonra yeni bir Proton uçuşu olmadı; Ekspress-AMU4 gibi planlanan görevler hedeftir, gerçekleşmiş değildir.

Fırlatma videosu

Roscosmos'un resmî kanalındaki (Rusça) video, Nauka modülünü taşıyan Proton-M'nin fırlatılışını gösteriyor.

Taşıdığı önemli görevler

• Zarya (1998): NASA'ya göre ISS'in ilk bileşeni; ABD finanslı, Rus yapımı modül Hrunichev'de üretildi, yaklaşık 19.300 kg ağırlığındaydı ve Endeavour mekiğinin STS-88 görevinde Unity modülüne bağlanana kadar 16 gün tek başına dolandı. ISS'in modülleri ve ISS nasıl inşa edildi? sayfalarında ayrıntılar var.
• Zvezda (2000): Rus bölümünün yapısal ve işlevsel merkezi; yaklaşık 20.320 kg ağırlığındaki modül 26 Temmuz 2000'de Zarya'ya kenetlendi ve istasyona ilk yaşam alanını ve yaşam destek sistemlerini getirdi. ISS görev sayfasına bakılabilir.
• Mir çekirdek modülü (1986): Mir istasyonunun ilk parçası.
• Nauka (2021): ISS'in Rus laboratuvar modülü.
• Türksat 4A (2014) ve Türksat 4B (2015): Türkiye'nin haberleşme uyduları; her biri yaklaşık 4,9 ton ağırlığındaydı, 4A sonunda 42° Doğu'ya, 4B 50° Doğu'ya yerleşti ve 4B Ka ile Ku bandı kapasitesi taşır; ayrıntılar Türksat 4A ve Türksat 4B sayfalarında, işletici Türksat.
• ExoMars Trace Gas Orbiter (2016) ve Spektr-RG (2019): Mars atmosferini izleyen yörünge aracı ve Güneş-Dünya L2 noktası çevresinde çalışan, eROSITA ile ART-XC kameralarını taşıyan Rus-Alman X-ışını gözlemevi.
• Elektro-L serisi: Rusya'nın yerdurağan hava durumu uyduları; serinin No.5 uydusu (yaklaşık 2,1 ton) Şubat 2026'da roketin son uçuşuyla yörüngeye çıktı.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Roket	Yükseklik	Alçak yörüngeye yük	Yerdurağan geçiş yörüngesine yük
Proton-M	58,2 m	yaklaşık 23.000 kg	6.270 kg
Falcon 9	yaklaşık 70 m	22.800 kg (tek kullanımlık)	8.300 kg (tek kullanımlık)
Angara A5	55,4 m	24.500 kg	5.400-7.500 kg
Ariane 5 ECA	46-52 m	20.000 kg'ın üzerinde	10.865 kg'a kadar

Alçak yörüngede Proton-M, Falcon 9 ve Angara A5 ile aynı sınıftadır; geçiş yörüngesinde Ariane 5 ECA ve Falcon 9'un gerisindedir. Angara'nın 5,4 ve 7,5 ton değerleri, Briz-M ve KVTK üst kademeleri için ayrı ayrı verilen rakamlardır. Rusya'nın diğer ağır işçi atı için Soyuz sayfasına bakılabilir.

Sık sorulan sorular

Proton kaç kez uçtu?

Şubat 2026 itibarıyla 431 kez; 383'ü başarılı. Proton-M'nin 116 uçuşunun 105'i başarılıdır.

Proton ne kadar yük taşır?

Proton-M için alçak Dünya yörüngesine yaklaşık 23 ton, ILS'ye göre yerdurağan geçiş yörüngesine 6,27 ton.

Proton hâlâ uçuyor mu?

Resmen aktiftir, ancak yılda çok az uçuyor: 2023 ile Şubat 2026 arasında hiç uçmadı. Üretiminin sona ereceği duyuruldu ve 2030'dan önce emekli olması planlanıyor.

Türkiye'den bir uydu Proton ile fırlatıldı mı?

Evet. Türksat 4A 14 Şubat 2014'te, Türksat 4B 16 Ekim 2015'te Baykonur'dan Proton-M/Briz-M ile fırlatıldı.