Tunnel in the Sky (Robert A. Heinlein): konusu, ışınlanma bilimi ve rehberi

Tunnel in the Sky (Türkçe karşılığıyla Gökyüzündeki Tünel; Türkçe baskısı bulunamadı), Robert A. Heinlein'ın 1955'te Charles Scribner's Sons'tan çıkan gençlik bilimkurgu romanıdır; Scribner's için yazdığı on iki gençlik romanının dokuzuncusudur. Kitap 227 sayfalıktır. Bir lise öğrencisinin "hayatta kalma sınavı" için ıssız bir gezegene gönderilmesiyle başlar, sınav bitmeyince de gençlerin kendi toplumlarını kurma hikâyesine dönüşür. Heinlein burada yalnızca macera değil, bir toplumun nasıl ortaya çıktığını, yönetimin neden gerektiğini ve gençlerin yetişkin olmasının ne demek olduğunu işler.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâyenin evreninde Dünya aşırı nüfus baskısı altındadır. Çözüm, "Ramsbotham geçidi" denen ve insanı bir kapıdan geçirip başka bir gezegene ulaştıran bir ışınlanma teknolojisidir. Bu yöntem pahalı olduğundan koloniler Dünya'dan kopuk kalır; ticaret için kendi ürünlerini üretene dek yalnızdırlar. Modern teknolojinin altyapıya bağımlı olması yüzünden yerleşimciler, 19. yüzyıl öncülerine benzer sade araçlar kullanır: traktör yerine at ve Conestoga tipi yük arabaları gibi.

Kahraman Rod Walker, profesyonel kolonist olmak isteyen bir lise öğrencisidir. "İleri Hayatta Kalma" dersinin final sınavı, bilmediği bir gezegende iki ile on gün arasında ayakta kalmaktır. Öğrenciler grup kurabilir, taşıyabildikleri kadar ekipman alabilir; ama bunun dışında kendi başlarınadır. Bu giriş kurgusu, kitabı tipik bir "kaza değil, deney" hikâyesi yapar: kimse gerçek bir felaket beklemez, ama sınav beklenmedik biçimde uzar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Rod, ablasının tavsiyesiyle yüksek teknolojili silahlar yerine av bıçakları ve temel gereçlerle sınava girer. Geçitten geçip tanımadığı bir gezegende kendini tek başına bulur. İkinci gün bir hırsız onu bayıltır ve eşyalarını alır; elinde yalnızca bandajın altına sakladığı yedek bir bıçak kalır. Zamanın nasıl aktığını yitirmiş halde hayatta kalma mücadelesi verirken başka bir sınıftan Jacqueline "Jack" Daudet'yle bir araya gelir. İkisi hayatta kalan başka öğrencileri toplamaya başlar. Belirlenen sürenin sonunda sınavı toplamaya gelmesi gereken kimse görünmez; gençler fark eder ki ortada bir yanlışlık vardır ve geri dönüş yolu kapanmıştır.

Topluluk zamanla yaklaşık yetmiş beş kişiye ulaşan bir yerleşime dönüşür. Rod, yönetimle uğraşmayı sevmese de fiilen lider olur; kurallar ve seçim ihtiyacı belirince Grant Cowper belediye başkanı seçilir. Kasabanın siyasi krizleri, öğrencilerin kendi aralarındaki hırslar ve gezegenin yerli hayvanlarının saldırıları hikâyeye gerilim katar. Hayvan saldırılarında Grant ölünce Rod yeniden liderliği üstlenir. Yaklaşık iki yıl süren yalnızlığın ardından Dünya'yla temas yeniden kurulur ve kurtarma ekibi gelir. Öğrencilerin çoğu gönüllü olarak geri döner, ama Rod bir ülkenin başındayken birdenbire yetişkinler tarafından bir genç gibi görülmeyi kabullenmekte zorlanır. Öğretmeni (ve artık eniştesi olan) ve ablası onu dönmeye ikna eder. Kitabın sonunda Rod yıllar sonra gerçek hayalini gerçekleştirir ve resmî bir kolonizasyon ekibini başka bir gezegene götürür.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robert A. Heinlein 7 Temmuz 1907'de Missouri'nin Butler kentinde doğdu, 8 Mayıs 1988'de Kaliforniya'da öldü. 1929'da ABD Deniz Harp Okulu'ndan mezun oldu, 1934'te akciğer tüberkülozu nedeniyle donanmadan ayrıldı. Hugo Ödülü'nü dört romanıyla kazandı; Amerikan Bilimkurgu Yazarları Derneği'nin ilk "Grand Master" ödülünü aldı ve Asimov ve Clarke'la birlikte bilimkurgunun "üç büyüğü" arasında sayılır.

Tunnel in the Sky, 1947-1958 arasında her yıl yayımladığı Scribner's gençlik romanları dizisinin parçasıdır. Dizi, yayınevinin gençlik bölümü editörü Alice Dalgliesh'in desteğiyle yürüdü. Önceki kitap The Star Beast (1954), sonraki Time for the Stars (1956) kitabıdır. Tunnel in the Sky'ın yayım yılı, William Golding'in Sineklerin Tanrısı (Lord of the Flies, 1954) romanından bir yıl sonradır; Golding 1983'te Nobel Edebiyat Ödülü aldı. Karşılaştırma buradan doğar: Golding'in kitabı ıssız bir adaya düşen İngiliz erkek çocuklarının kendi düzenlerini kurmaya çalışıp zamanla vahşete kaymasını anlatır; Heinlein'ın kitabı ise aynı çıkış noktasından çok farklı bir sonuca varır.

Kitaptaki bilim ve teknoloji

Kitabın merkezindeki "Ramsbotham geçidi" bir ışınlanma kapısıdır ve bilimsel karşılığı yoktur. Gerçekte "kuantum ışınlanma" diye bir deney vardır, ama adından çok farklı bir şey yapar: ışınlanan şey madde değil, bir parçacığın kuantum durumudur. Konuya dair kaynaklara göre bu yöntem 1993'te kuramsal olarak önerildi ve 1997'de iki bağımsız araştırma grubunca deneysel olarak gerçekleştirildi. Ayrıca işlem sırasında klasik bir iletişim kanalıyla ek bilgi göndermek gerektiği için ışıktan hızlı iletişim sağlamaz. Bugüne kadarki en uzun mesafeli deney, Çin'in Micius uydusuyla yaklaşık 1.400 kilometreye ulaştı. Yani bir insanı ya da gemiyi tek adımda başka bir gezegene ışınlamak hâlâ tamamen kurgudur.

Kitabın bilimle asıl buluştuğu nokta, bir gezegende hayatta kalmanın koşullarıdır. Bir gezegenin yaşanabilir olup olmadığı genellikle "yaşanabilir kuşak" kavramıyla anlatılır: bir yıldızın çevresinde yüzeyde sıvı suyun bulunabileceği uzaklık aralığı. NASA'nın doğruladığı Kepler-186f, bu kuşakta bulunan ilk doğrulanmış Dünya boyutlu gezegendi. NASA'ya göre bugüne kadar 6.000'den fazla ötegezegen doğrulandı; ancak bunların hiçbirinde yaşam bulunduğuna dair kanıt yok. Kitaptaki gezegen, öğrencilerin avlanıp barınabildiği, kendi başına yaşanabilir bir yerdir; gerçekte bir ötegezegenin yüzeyinde insanın hayatta kalabilmesi sıvı suyun ötesinde atmosfer, sıcaklık ve radyasyon gibi pek çok koşulun bir arada sağlanmasını gerektirir. Ötegezegenleri keşfetme yöntemleri ötegezegenler nasıl bulunur? sayfasında, genel tablo ötegezegenler sayfasında anlatılıyor.

Kitabın bir diğer ilginç yönü, teknolojik gerilemenin gerçekçi bir tasvirini sunmasıdır: Kolonistler yüksek teknolojili cihazları kullanamayacakları için, yerel yaşam koşullarına uygun basit araçlarla çalışır. Bu fikir, uzay kolonilerinin Dünya'dan kopuk kalması durumunda neler olabileceği tartışmasıyla örtüşür; benzer sorular nesil gemileri sayfasında da ele alınıyor.

Kitabın "ıssız gezegende iki yıl" kurgusu bilimden çok toplum bilimiyle ilgilidir. Heinlein, gençlerin vahşete sürüklenmediği, aksine kendi kendini örgütleyebildiği bir tablo çizer. Yine de bu, yazarın bir iyimserliğidir; gerçek bir izolasyonun nasıl sonuçlanacağı hakkında deneysel veri sunmaz.

Temalar ve eleştirel okuma

Kaynaklara göre kitap, tıpkı Sineklerin Tanrısı gibi yalıtılmanın insanların gerçek doğasını ortaya çıkardığını gösterir; ancak onun karamsarlığına karşı çıkar. Heinlein'a göre "yetişkin olma yolundaki" insanlar kendilerini örgütleyebilir ve barbarlığa kaymak zorunda değildir. Bazı öğrenciler aptallıkları yüzünden kaybolur, bazıları ise zorbaya dönüşür; ama toplumun bütünü yine de düzenli bir yapıya doğru ilerler. Kasabanın siyasi krizleri, bir yönetimin yönettiği topluma uygun olmasının, yani meşruiyetin neden önemli olduğunu gösterir; bu da Heinlein'ın sık işlediği bir temadır. Kitap öncü yaşamını romantikleştirir ve insanı Darwinci mücadelenin en dayanıklı oyuncusu olarak yüceltir; bu yönüyle yazarın sonraki kitaplarındaki, örneğin Yıldız Gemisi Askerleri'ndeki temaların habercisidir.

Kitapta, o dönemin bilimkurgusu için alışılmadık biçimde, güçlü ve yetkin kadın karakterler de vardır. Bir de ilginç bir ayrıntı: Heinlein Derneği araştırmacılarının aktardığına göre yazar bir mektubunda Rod Walker'ın siyahi olduğunu açıkça belirtmiştir; romanın sonraki bir tam kadrolu sesli kitap uyarlamasının kapağı bu bilgiye göre yeniden hazırlandı.

Etkisi ve ödülleri

Kaynaklarda Tunnel in the Sky için kayıtlı büyük bir ödül bulunmuyor; kitabın değeri, "yetişkinsiz toplum" kurgusuna iyimser bir karşı bakış sunmasında aranır. Kitap, yayımlanışının zamanlaması nedeniyle Golding'in romanına bir karşı yanıt olarak okunabilir.

Uyarlamaları

Kitabın sinema ya da dizi uyarlaması yoktur. Kaynaklarda yalnızca tam kadrolu bir sesli kitap uyarlaması anılıyor. Konunun sinemaya taşınıp taşınmadığına dair güvenilir bir kayıt bulunamadığı için burada bir film adı verilmiyor.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Tunnel in the Sky, hayatta kalma ve toplum kurma kurgularını seven genç ve yetişkin okur için uygundur. Dizinin başka kitaplarını okumadan başlanabilir. Sevenler için sırada gençlik dizisinin diğer kitapları var: Mars'ta geçen Kızıl Gezegen (1949), galaksi ölçeğinde bir büyüme hikâyesi olan Citizen of the Galaxy (1957) ve kolay okunur bir uzay macerası olan Have Space Suit—Will Travel (1958). Aynı dizideki Time for the Stars ise yıldızlararası yolculuğun zaman bedelini anlatır.

Dizinin tamamını yayın sırasıyla okumak isteyenler için on iki kitap şöyledir: Rocket Ship Galileo (1947), Space Cadet (1948), Red Planet (1949), Farmer in the Sky (1950), Between Planets (1951), The Rolling Stones (1952), Starman Jones (1953), The Star Beast (1954), Tunnel in the Sky (1955), Time for the Stars (1956), Citizen of the Galaxy (1957) ve Have Space Suit—Will Travel (1958). Kitaplar birbirinden bağımsızdır; sıra zorunlu değildir.