Protector (Larry Niven): konusu, bilimi ve okuma rehberi
Larry Niven'ın 1973 tarihli romanı Protector, insanlığın kökenini uzaylı Pak koruyucularına bağlar; özeti, gerçek bilimle karşılaştırması ve okuma rehberi.
- Tür
- Roman
- Yazar
- Larry Niven
- İlk yayın yılı
- 1973
Protector (Türkçe karşılığıyla "Koruyucu"), Larry Niven'in 1973'te Ballantine Books'tan çıkan bilimkurgu romanıdır ve yazarın Bilinen Uzay (Known Space) evreninde geçer. Kitabın merkezindeki fikir, Niven'ın okurları en çok şaşırtan buluşlarından biridir: insanlar, Samanyolu'nun merkezine yakın bir gezegenden gelen başka bir türün çocuk evresinden türemiştir. Roman bu iddiayı bir macera olarak açar, sonra da "koruma" dürtüsünün ne kadar acımasız olabileceğini tartışmaya götürür. 1974 Hugo Ödülü'ne aday gösterilmiş, aynı yıl Locus okur oylamasında dördüncü olmuştur.
Kitap ne anlatıyor?
Roman iki ayrı bölümden oluşur ve aralarında 220 yıl vardır. İlk bölüm, çok uzak bir yıldız sisteminden Güneş Sistemi'ne gelen bir yabancının, Phssthpok'un hikâyesidir. Phssthpok, kendi soyundan kimsesi kalmamış bir "koruyucu"dur ve yaşamasını sağlayacak tek şey, uzak geçmişte gönderilmiş olması gereken bir koloniyi bulmaktır. İkinci bölümde ise ilk bölümde ortaya çıkan insan-koruyucu melezinin peşine düşen bir insan vardır; bu kez tehdit, insanlığa doğru ilerleyen bir filodur.
Kitap iki ayrı hikâyeyi tek bir kurguda birleştirdiği için okuru bir "ilk temas" romanından bir "savunma" romanına taşır. İlk gelen yabancı insanlara yardım etmek ister; ama onun "koruma" anlayışı, insanların kendi anlayışından çok farklıdır. Bu yüzden roman, şiddet ile koruma arasındaki çizginin nerede durduğunu soran bir düşünce deneyi gibi de okunur.
Romanın ilk yarısı, 1967'de Galaxy dergisinde yayımlanan "The Adults" adlı öykünün genişletilmiş hâlidir; romanda "Phssthpok" başlığını taşır. İkinci yarı "Vandervecken" adını alır. Yani kitabı, bir öykü ile onun uzun devamının birleşimi olarak düşünmek yanlış olmaz.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Roman, Pak adlı bir türün yaşam döngüsünü tanıtarak başlar. Pak'lar üç evreden geçer: çocuk, üreyen yetişkin ve koruyucu. Üreyen yetişkinler pek zeki değildir; belli bir yaşta Yaşam Ağacı denen bitkinin kökünü yemeye karşı koyamaz hâle gelirler ve kökte yaşayan bir virüs onları koruyucuya dönüştürür. Koruyucu çok güçlü ve çok zekidir, ama yalnız tek bir amacı vardır: kendi soyundan gelenleri hayatta tutmak. Soyu tükenen bir koruyucu yaşama isteğini kaybeder.
İlk bölümde Phssthpok, yaklaşık 33 bin yıl önce yola çıkmış bir yolculuğun sonunda Güneş Sistemi'ne varır. Amacı, çok eski bir Pak kolonisini bulmak ve ona yardım etmektir. Karşısına çıkan Kuşak işçisi Jack Brennan, yabancının getirdiği kökle karşılaşır ve bir tür insan koruyucusuna dönüşür. Phssthpok ölür, Brennan ise Güneş Sistemi'nin dış bölgelerine doğru yola çıkar.
İkinci bölümde olaylar 2340'lara atlar. Roy Truesdale adlı bir insan, nasıl olduğunu hatırlamadığı bir kaçırılmanın ardından kaçıranı aramaya başlar ve Alice Jordan adlı bir Kuşak sakininin yardımıyla Brennan'ı bulur. Brennan, dış Güneş Sistemi'nde kendi kurduğu yapay bir dünyada yaşamaktadır. Aynı sıralarda bir Pak filosunun insan uzayına doğru geldiğini fark eder ve insanlığı bu filoya karşı hazırlamaya karar verir. Planı, uzak bir insan kolonisini koruyucu bir orduya çevirmektir.
Truesdale bu planı engellemeye çalışır ve Brennan'ı öldürür, ama kolonide mutasyona uğramış virüse yakalanır. Dönüşümünün ardından Brennan'ın haklı olduğunu görür ve planı kendisi tamamlar: koloni nüfusu ya ölür ya da çocuksuz koruyuculara dönüşür. Yeni koruyucular, insanlığın geri kalanını kurtarmak için hızla harekete geçmeleri gerektiğine inanır ve Pak filosuna karşı hazırlığa başlar. Ayrıca, Brennan'ın dış gezegenlerdeyken Mars'ın yerli türünü yok ettiği de anlatılır; bu, koruma dürtüsünün başka türlere ne kadar acımasız olabildiğinin göstergesidir.
Yazar ve yazıldığı dönem
Larry Niven 30 Nisan 1938'de Los Angeles'ta doğdu. Kısa süre California Institute of Technology'ye gittikten sonra 1962'de Washburn Üniversitesi'nden matematik lisansı aldı (psikoloji yan dalıyla). İlk öyküsü "The Coldest Place" 1964'te çıktı ve aynı yıl Bilinen Uzay'ın ilk adımı oldu. Bugün bu evren yaklaşık bin yıllık bir gelecek tarihi sunar; Niven bunu "oyun alanı donanımı" gibi görür ve okurları kendi spekülasyonlarını yapmaya çağırır.
Niven, 1970 tarihli Ringworld romanıyla Nebula, Hugo, Locus ve Ditmar ödüllerini aldı. Protector, Pak türünü roman boyunca ayrıntılı işleyen kitaptır. Aynı tür, sonradan Halka Dünya serisinin sonraki ciltlerinde de karşımıza çıkar. Ayrıca Destroyer of Worlds romanı, kitabın yarı devamı sayılır.
Kitabın dergi geçmişi de önemlidir. "The Adults" 1967'de çıktığında Pak'lar henüz bir roman evrenine yayılmamıştı. Niven bu öyküyü genişletirken ikinci bir bölüm ekledi ve iki parçayı tek bir kitapta topladı. Sidney Coleman, F&SF dergisindeki değerlendirmesinde kitabı "roman görünümlü iki uzun novelette" diye niteledi, ama iki yarının da Niven'ın ilk öykülerinden beri bildiği buluşçuluk (ingenuity) enerjisiyle dolu olduğunu yazdı.
Kitaptaki bilim
Protector, "sert bilimkurgu" geleneğine yakın bir kitaptır; yani kurgusal bir buluşu mümkün olduğunca bilimsel çerçevede kurmaya çalışır. Ama bu, kitaptaki her şeyin gerçek bilimle uyumlu olduğu anlamına gelmez. Aşağıda dört noktayı gerçekle karşılaştırıyoruz.
İnsanın kökeni
Romana göre insanların atası, 2,5 milyon yıl önce Dünya'ya yerleşen Pak koruyucularının geride bıraktığı "üreyen yetişkin" nüfusudur. Kitap bu nüfusu Homo habilis ile eşleştirir. Gerçekte Homo habilis yaklaşık 2,4 ile 1,65 milyon yıl önce yaşamış, Doğu ve Güney Afrika'da, en önemli buluntularıyla Tanzanya'daki Olduvai Boğazı'nda bulunmuştur. İlk kalıntıları 1960'ta tanınmış, tür 1964'te tanımlanmıştır. Adı "becerikli insan" anlamına gelir ve Oldowan taş alet geleneğiyle ilişkilendirilir. Beyin hacmi kabaca 500 ile 900 santimetreküp arasındadır. Bu türün insan evrimindeki yeri bugün de tartışmalıdır: 1980'lerde birçok araştırmacı onu Homo erectus'un atası saymış, ama bu görüş şimdi sorgulanmaktadır. Kısacası insanın kökeni konusunda romanın önerdiği uzaylı atalar, kurgudan ibarettir; gerçek evrim hikâyesi Afrika'da, yerli türler arasında geçer.
Pak yaşam döngüsü
Üç evreli, bir virüsle tetiklenen ve beyni büyüten bir metamorfoz biyolojide bilinen hiçbir canlıyla birebir eşleşmez. Böceklerdeki tam başkalaşım ya da arılardaki kast sistemi tek tek benzetme sunabilir, ama bu yetişkin evreleri arasındaki zihinsel sıçrama kurgusaldır. Niven burada biyolojiyi kanıt olarak değil, bir ahlaki ikilemi kurmak için araç olarak kullanır.
Samanyolu'nun merkezi
Pak'ların anayurdunun Samanyolu'nun çekirdeğine yakın olduğu söylenir. Gerçekte Güneş, galaktik merkezden yaklaşık 26 bin ışık yılı (8 kiloparsek) uzaktadır; merkezde Sagittarius A* adlı, yaklaşık 4 milyon Güneş kütleli bir kara delik bulunur (Sagittarius A* sayfamıza bakabilirsiniz). Yıldızlararası toz görünür ışığı kestiği için bölge yalnız kızılötesi, radyo, X-ışını ve gama ışını gözlemleriyle incelenebilir. Sayfanın kapağındaki görüntü, NASA'nın Spitzer Uzay Teleskobu'nun bu bölgeye kızılötesinden bakışıdır. Spitzer 2003'te fırlatılmış ve 2020'de görevini tamamlamıştır. Samanyolu'nun yapısı hakkında Samanyolu'nun yapısı sayfamıza da başvurabilirsiniz.
Persephone ve "Planet X"
Romanda Güneş Sistemi'nin onuncu gezegeni olan Persephone, Satürn'den biraz hafif kütleli, ters yönde dönen ve ekliptiğe yaklaşık 61 derece eğik bir yörüngeye sahip olarak tarif edilir. Niven'ın bu gezegeni, Neptün'ün yörüngesindeki sapmaları açıklamak için 1970'lerde öne sürülen "Planet X" önerilerinden türediği görülür. Gerçek tarih şöyle: Uranüs'un yörüngesindeki düzensizlikler üzerine Percival Lowell 1906'da "Planet X" için sistemli bir arama başlatmış, Clyde Tombaugh 1930'da Plüton'u bulmuş, ama Plüton'un Charon uydusunun 1978'de keşfi onun kütlesinin Dünya'nın yaklaşık 500'de biri olduğunu göstermiş ve gezegenleri etkileyemeyeceğini ortaya koymuştur. 1989'da E. Myles Standish'in Voyager 2'nin Neptün karşılaşması verilerini kullanması, Neptün'ün kütlesini yaklaşık yüzde 0,5 düşürmüş ve Uranüs yörüngesindeki sapmaları, onlarla birlikte yeni bir gezegen ihtiyacını da ortadan kaldırmıştır. Bugün "Planet Nine" adıyla 2016'da Brown ile Batygin'in önerdiği ve henüz saptanamamış varsayımsal bir gezegen tartışılmaktadır; Niven'ın Persephone'si ile doğrudan bir ilişkisi yoktur.
Kitabın bir başka nesnesi, 2,4 metre (8 fit) çapındaki nötronyum küredir; yüzey çekimi Dünya'nınkinin sekiz milyon katı olarak verilir. Gerçek bir nötron yıldızının yüzey çekimi ise Dünya'nınkinin yaklaşık 2×10¹¹ katıdır (yaklaşık 200 milyar kat). Konu hakkında nötron yıldızları ve pulsarlar sayfamıza bakabilirsiniz.
Etkisi ve ödülleri
Protector 1974 Hugo Ödülü'ne aday olmuş, Locus oylamasında dördüncü olmuştur. Ödülü kazanamamıştır, ama Pak türü Niven'ın sonraki kitaplarında da yer alır: Ringworld serisinin sonraki ciltlerinde ve yarı devam sayılan Destroyer of Worlds romanında Pak'lar yeniden karşımıza çıkar. Kitap aynı zamanda nötron yıldızı bulunan "Phssthpok'un Yıldızı" adlı yıldızı da içerir; bu yıldız, Niven'ın "Neutron Star" öyküsündeki BVS-1'dir (bu öykü Neutron Star derlemesinde yer alır).
Sidney Coleman'ın F&SF'teki olumlu değerlendirmesi de bu fikir zenginliğine dikkat çeker. Kitabın ilginç yanı, uzaylı "ötekini" kötü ya da iyi olarak değil, kendi ahlaki mantığı içinde tutarlı davranan bir varlık olarak kurmasıdır.
Uyarlamaları
Protector'ın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur; sitemizde de kitapla ilişkili bir dizi-film sayfası bulunmuyor. Bilinen Uzay evreni daha çok kitaplar ve antolojilerle yaşamıştır (Man-Kzin Wars ortak evren antolojileri 1988'den başlar).
Karakterleri
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Protector, tek başına okunabilir. Ringworld'ü okumadan da anlaşılır; çünkü Pak'ların arka planı kitabın içinde anlatılır. Yine de Bilinen Uzay'a ilk kez giriyorsanız, evreni tanıtan Bilinen Uzay okuma sırası yazımıza bakmanızı öneririz.
- Bilimkurgu okurlarına: "ilk temas" ve "insanın kökeni" temalarını seviyorsanız kitap tam size göre.
- Ringworld okurlarına: Halka Dünya'dan sonra Pak'ların arka planını merak edenler için uygundur; Pak'lar sonraki ciltlerde (The Ringworld Engineers dahil) yeniden görünür.
- Sert bilimkurgu meraklılarına: kurgunun bilimle nerede buluşup nerede ayrıldığını görmek isteyenler için iyi bir örnek.
- Dikkat: kitap, iki ayrı öykünün birleşiminden oluştuğu için ritmi dengesizdir; ilk yarı daha yavaş, ikinci yarı daha hızlıdır.
Türkçe baskısı hakkında doğrulanmış bir bilgi bulamadığımız için kayıtta Türkçe baskı belirtmedik.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
Fleet of Worlds (Niven, Lerner): konusu, serisi ve okuma rehberiLarry NivenRoman
A World Out of Time (Larry Niven): konusu, bilimi ve okuma rehberiLarry NivenRoman
The Integral Trees (Larry Niven): konusu, bilimi ve okuma rehberiLarry NivenRoman
Tales of Known Space (Larry Niven): içindekiler ve okuma rehberiLarry NivenÖykü
Neutron Star (Larry Niven): konusu, bilimi ve okuma rehberiLarry NivenÖykü
The Gripping Hand (Niven, Pournelle): konusu, bilimi ve rehberiLarry NivenRoman
























