Neutron Star (Larry Niven): konusu, bilimi ve okuma rehberi
Larry Niven'ın 1968 tarihli Neutron Star derlemesi, nötron yıldızına yaklaşan bir pilotu anlatan Hugo ödüllü başlık öyküsüyle gelgit kuvvetini kurguya taşır.
- Tür
- Öykü
- Yazar
- Larry Niven
- İlk yayın yılı
- 1968
Neutron Star (Türkçe karşılığıyla "Nötron Yıldızı"), Larry Niven'in Nisan 1968'de Ballantine Books'tan çıkan ve sekiz öyküden oluşan derlemesidir. Öykülerin hepsi Niven'ın Bilinen Uzay (Known Space) evreninde geçer ve 1966-1967 arasında If ve Galaxy dergilerinde, Frederik Pohl'un editörlüğünde yayımlanmıştı. Kitabın adını veren öykü, Worlds of If dergisinde Ekim 1966'da çıktı ve 1967 Hugo Ödülü'nde En İyi Kısa Öykü seçildi.
Kitap ne anlatıyor?
Derleme, gelecekteki insanlığın yalnız olmadığı, komşu yıldız sistemlerini birçok uzaylı türüyle paylaştığı bir evrenden öyküler sunar. Başlık öyküsünün kahramanı Beowulf Shaeffer, iş bulmakta zorlanan bir yıldız gemisi pilotudur. Ona, uzaylı bir Pierson'ın Kuklacısı çok tehlikeli bir görev önerir: bir nötron yıldızına yaklaşmak ve önceki iki araştırmacının neden öldüğünü anlamak. Pierson'ın Kuklacıları, kitapta aşırı ihtiyatlı ve paranoyak bir tür olarak çizilir; kendi gezegenleri hakkında bilgi vermekten bile kaçınırlar. Shaeffer ise We Made It adlı gezegende yaşayan, sekiz aydır işsiz ve çaresiz bir pilottur. Öykü hem bir macera hem de bir fizik bilmecesidir: kahramanın algıladığı garip bir "çekim"in kaynağı ne olduğunu çözmesi gerekir.
Öyküler tek tek okunabilir, ama birlikte okununca Niven'ın evreninin nasıl kurulduğu görülür: insanlar uzaylı türlerle iş yapar, onlardan teknoloji alır ve onlarla çıkar çatışmaları yaşar. Derleme, kısa öykünün "bilgi bulmacası" yanını öne çıkaran, fikir odaklı bir okuma deneyimi sunar.
Algis Budrys, Galaxy dergisinin Aralık 1968 sayısındaki değerlendirmesinde kitabın "kalitenin modanın üstüne çıktığını" gösterdiğini yazdı ve başlık öyküsünün tek başına kitabın fiyatına değer olduğunu söyledi.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Derlemedeki sekiz öykü şunlardır: "Neutron Star", "A Relic of the Empire", "At the Core", "The Soft Weapon", "Flatlander", "The Ethics of Madness", "The Handicapped" ve "Grendel". Bu sayfada ayrıntılı olarak yalnız başlık öyküsünü özetliyoruz; diğer yedi öykünün tümünü ayrıntılı anlatmak yerine okurun keşfine bırakıyoruz.
"Neutron Star"da Shaeffer, borç ve işsizlik yüzünden sıkışmış bir pilottur. Kuklacı onu, özel olarak yapılmış, neredeyse yok edilemez bir gövdeye sahip bir gemiyle BVS-1 adlı nötron yıldızına gönderir. Shaeffer'in kendi planları vardır: gemiyi kendi isteğine göre donattırır ve bunun, kaçış için de kullanılabileceğini düşünür. Ancak BM'nin uzaylı işlerinden sorumlu bir görevlisi, Kuklacılarla ilişkileri bozmak istemediği için araya girer ve Shaeffer'i görevi tamamlamaya zorlar.
Yıldıza yaklaşırken gemi sürekli bir "çekme" kuvvetiyle karşılaşır ve Shaeffer bunu çözmeden hayatta kalamayacağını anlar. Kuvvetin gelgit kuvveti olduğunu fark eder; yıldızın çekimi geminin iki ucuna farklı güçte etki ediyor ve gemiyi, hatta içindeki insanı, iki ayrı yörüngeye zorluyor demektir. Yaklaşmayı atlatır ve geri döner. Öykünün sonunda Kuklacının gelgit hakkında hiçbir şey bilmediğini fark eder; bu, uzaylı türün evinde ay bulunmadığını gösterir. Kuklacı, bu bilginin duyulmaması karşılığında ona büyük bir ödeme yapmayı kabul eder; Shaeffer de, kendisi şantaja zorlanmışken şimdi şantajcı olmuş olur. Evrendeki daha sonraki bir öykü (Crashlander derlemesinin çerçeve öyküsü "Ghost"), Kuklacıların gelgit etkisini aslında bildiğini ima eder.
Öykünün ana fikri, bilginin ve korkunun el değiştirmesidir: fizik problemini çözen insan, çözümün karşılığında uzaylının bir sırrını da ele geçirir. Derlemenin geri kalanı da bu ruhu sürdürür: her öykü bir fikri (bir kavramı, bir teknolojiyi, bir uzaylı davranışını) merkeze alır ve onu kahramanların karşılaştığı bir sorunla sınar. Öykülerin hepsi 1966-1967'de If ve Galaxy dergilerinde çıktığı için kitap, Niven'ın bu iki yıllık dönemdeki üretiminin bir kesitini verir.
Yazar ve yazıldığı dönem
Larry Niven 30 Nisan 1938'de Los Angeles'ta doğdu. California Institute of Technology'de kısa süre okuduktan sonra 1962'de Washburn Üniversitesi'nden matematik lisansı aldı; ardından UCLA'da bir yıl lisansüstü matematik çalışması yaptı. İlk öyküsü "The Coldest Place" 1964'te yayımlandı. Neutron Star derlemesindeki öyküler, onun yazarlığa başlamasından yalnız iki üç yıl sonraki üretimidir. Niven daha sonra 1970 tarihli Ringworld romanıyla Hugo, Nebula, Locus ve Ditmar ödüllerini aldı; ayrıca "Inconstant Moon" (1972) ve "The Hole Man" (1975) öyküleriyle de En İyi Kısa Öykü dalında Hugo kazandı. 2015'te Damon Knight Memorial Grand Master Ödülü'ne layık görüldü. Jerry Pournelle başta olmak üzere (dokuz roman), Steven Barnes, Brenda Cooper ve Edward M. Lerner ile de ortak çalıştı.
Derleme, Bilinen Uzay'ın 2651'den sonraki "Neutron Star / Ringworld" dönemini temsil eder; bu dönemde insanlık, Outsiders adlı gizemli tüccarların sağladığı teknolojiyle (hiper sürücü) ışıktan hızlı yolculuk yapar. Aynı evrenin daha eski, ışıktan yavaş yolculuk dönemini ise başka öyküler anlatır; ayrıntılı sıra için Bilinen Uzay okuma sırası yazımıza bakabilirsiniz.
Kitaptaki bilim
Bu derlemeyi okumaya değer kılan, başlık öyküsünün bilimidir. Nötron yıldızı, büyük bir yıldızın süpernovada çökmesiyle kalan çekirdeğidir. NASA'nın verdiği bilgiye göre bu çekirdeğin kütlesi yaklaşık 1 ile 3 Güneş kütlesi arasındadır ve çapı yaklaşık 20 kilometreye (12,5 mil) ulaşır. Başka bir deyişle Dünya'nın yarım milyon katı kütle, Manhattan adası büyüklüğünde bir küreye sıkışmıştır. Bir şeker küpü büyüklüğündeki nötron yıldızı maddesi Dünya'da yaklaşık bir trilyon kilogram, yani bir milyar ton çeker. Yüzey çekimi Dünya'nınkinin yaklaşık 2×10¹¹ katıdır ve kaçış hızı ışık hızının yarısını aşar. Nötron yıldızları ve pulsarlar sayfamızda bunları daha ayrıntılı anlatıyoruz.
Gelgit kuvveti
Öyküdeki asıl fikir, gelgit kuvvetidir. Gelgit kuvveti, bir cismin farklı noktalarına uygulanan çekim kuvvetleri arasındaki farktır. Çekim kuvveti uzaklığın karesiyle azalırken, gelgit kuvveti uzaklığın küpüyle azalır; yani cisme yaklaştıkça etki çok hızlı artar. Nötron yıldızı ya da kara delik gibi küçük ve çok kütleli cisimlerin yakınında bu fark, cismi uzatıp parçalayan "spagettileşme"ye yol açar. Aynı olay, Shoemaker-Levy 9 kuyruklu yıldızının 1992'de Jüpiter'in gelgit kuvvetleriyle parçalanmasında da görülmüştür. Niven'ın öyküsü bu fikri çok erken ve çarpıcı biçimde kullanır.
Öykü ile gerçeğin buluştuğu yerler
Öykü Ekim 1966'da yayımlandığında nötron yıldızları geniş çevrelerce henüz bilinmeyen, varsayımsal nesnelerdi. Pulsarlar ise 1967'de Jocelyn Bell Burnell ve Antony Hewish tarafından keşfedildi; bu keşif nötron yıldızlarının var olduğuna ilişkin ilk gözlemsel işaret oldu. Bir kaynak (Bly ve Gunn'ın The Science in Science Fiction kitabı) öyküyü nötron yıldızı içeren ilk bilimkurgu öyküsü olarak anar. Bu iddiayı bir kaynağa dayandırarak aktarıyoruz.
Carl Sagan ise 1978 tarihli bir yazısında öyküyü eleştirdi: gelgit kuvvetlerinin unutulduğunu varsaymasının ve nötron yıldızını ilk keşfedecek aracın insanlı bir gemi olacağını kurmasının inandırıcı olmadığını söyledi. Niven da Tales of Known Space kitabındaki "Afterthoughts" yazısında, öykü üzerine matematiksel çözümlemeler yapan okurlarla karşılaştığını ve sonuçta Shaeffer'in yaşayamayacağını kabul etti: hesaplara göre gemi yıldızdan dönerek ayrılıyor ve bu dönüşü koruyor. Yani bu, yazarın kendisinin de kabul ettiği bir bilimsel zayıflıktır. Gerçek nötron yıldızları ise saniyede yüzlerce kez dönebilir; bilinen en hızlı pulsar PSR J1748−2446ad saniyede yaklaşık 716 kez döner. Bu, öyküdeki sorunun neden basit olmadığını da anlatır. Bölge hakkında kara delikler sayfamız da yararlı olacaktır.
2017'de GW170817 olayında iki nötron yıldızının birleşmesinden doğan kütleçekim dalgaları doğrudan saptandı; bu, nötron yıldızlarının hâlâ canlı bir araştırma alanı olduğunu gösterir. Sayfanın kapağındaki çizim, NASA/JPL-Caltech'in nötron yıldızlarının farklı türlerini (pulsarlar ve magnetarlar dahil) gösteren bir illüstrasyonudur.
Etkisi ve ödülleri
Başlık öyküsü 1967 Hugo Ödülü'nde En İyi Kısa Öykü seçildi ve Locus dergisi okur oylamasında tüm zamanların en iyi novelette'leri arasında 30. sırada yer aldı. Öykü, Shaeffer karakterinin ve General Products gövdesi ile Pierson'ın Kuklacıları'nın ilk görünüşüdür; BVS-1 yıldızı ise sonradan Protector romanında "Phssthpok'un Yıldızı" adıyla yeniden karşımıza çıkar. Öykü ayrıca Niven'ın Crashlander derlemesinde de yer alır.
Bilinen Uzay'ın bu dönemi hakkında kısa bir çerçeve: Neutron Star ve Ringworld dönemi 2651'den sonrasını kapsar, ışıktan yavaş yolculuk dönemi ise 2000-2350 arasındaki "Kuşak" öykülerine karşılık gelir. Bu iki dönem arasında kalan yaklaşık 300 yılı ise 1988'den itibaren yayımlanan Man-Kzin Wars antolojileri doldurur.
Uyarlamaları
Derlemenin ya da başlık öyküsünün bilinen bir film veya dizi uyarlaması yoktur; sitemizde de ilişkili bir dizi-film sayfası bulunmuyor.
Karakterleri
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Öyküler tek başlarına okunabilir; Bilinen Uzay'ı bilmek gerekmez.
- Fizik ve astronomi meraklılarına: gelgit kuvveti ve nötron yıldızı fikrini bir macera içinde görmek isteyenler için ideal bir başlangıçtır.
- Kısa öykü sevenlere: sekiz öykü, kısa ve fikir odaklıdır.
- Bilinen Uzay'a yeni girenlere: önce bu derlemeyi, ardından Tales of Known Space kitabını ve Halka Dünya'yı okumak mantıklı bir yoldur; ayrıntılı sıra için okuma sırası sayfamıza bakın.
İlk okumayı doğrudan başlık öyküsüyle yapın; öykü yaklaşık 16 dergi sayfasındadır. Türkçe baskısı hakkında doğrulanmış bir bilgi bulamadığımız için kayıtta Türkçe baskı belirtmedik.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
Fleet of Worlds (Niven, Lerner): konusu, serisi ve okuma rehberiLarry NivenRoman
A World Out of Time (Larry Niven): konusu, bilimi ve okuma rehberiLarry NivenRoman
The Integral Trees (Larry Niven): konusu, bilimi ve okuma rehberiLarry NivenRoman
Tales of Known Space (Larry Niven): içindekiler ve okuma rehberiLarry NivenÖykü
Protector (Larry Niven): konusu, bilimi ve okuma rehberiLarry NivenRoman
The Gripping Hand (Niven, Pournelle): konusu, bilimi ve rehberiLarry NivenRoman

























