The Pride of Chanur (C. J. Cherryh): konusu, bilimi ve okuma rehberi
C. J. Cherryh'in 1982 tarihli romanı, bir ilk temas hikâyesini insanın değil, onu gemisine alan hani kaptanının gözünden anlatıyor; 1983'te Hugo ve Locus ödüllerine aday oldu.
- Tür
- Roman
- Yazar
- C. J. Cherryh
- İlk yayın yılı
- 1982
Bilimkurgunun ilk temas hikâyeleri çoğunlukla insanın gözünden anlatılır: Dünya'dan çıkan bir gemi, tanımadığı bir uygarlıkla karşılaşır. C. J. Cherryh'in The Pride of Chanur romanı bu düzeni tersine çevirir. Burada yabancı olan insandır; hikâyenin merkezinde de onu gemisine alan, kedigillere benzeyen bir türün kaptanı durur. Roman 1982'de DAW Books'tan çıktı (kitap kulübü baskısı 1981 Aralık'ında yayımlanmıştı) ve 1983'te hem Hugo hem Locus ödülüne aday gösterildi.
Roman, Cherryh'in geniş Alliance–Union evreninin içinde, ama Dünya'dan bakıldığında Alliance ve Union'ın tersi yönündeki bir uzay kesitinde geçer. Bu kesitte insanlar yeni tanışılan bir türdür. Okur, tanıdık bir bakış açısı yerine, kendi ticaret ve onur kurallarıyla işleyen yabancı bir toplumun içine bırakılır.
Kitap ne anlatıyor?
Hani türünden Pyanfar Chanur, The Pride of Chanur adlı ticaret gemisinin kaptanıdır. Kif esirlerinden kaçan tek insan, Tully, bir istasyonda gemiye sığınır. Pyanfar onu kabul etmek konusunda önce isteksizdir; ama bu karar, gemisini ve klanını kendi ticari hesaplarının çok ötesinde bir krize sürükler. Çünkü insanın varlığı, Compact'ı oluşturan türler arasındaki güç dengesini tehdit eden çatışmaları başlatır.
Hikâyenin kurulduğu çerçeve "Compact" adı verilen ticaret anlaşmaları ağıdır. Compact bir hükümet değildir; yalnızca açık ticareti düzenler, türler arasındaki anlaşmazlıkları taraflara bırakır. Romanın ana oyuncuları da bu çerçevede tanıtılır:
- Hani: yelesi ve sakalı olan, kızıl ya da sarımsı tüylü kedi benzeri bir tür. Klanlar dişilerden, çocuklardan ve tek bir erkek klan lordundan oluşur; uzaya geleneksel olarak yalnız dişiler çıkar.
- Kif: tüysüz, gri tenli, uzun burunlu, avcı bir tür. Otoriteleri "sfik" denen bir yüz, nüfuz ve gözdağı karışımına dayanır.
- Mahendo'sat: insan boyunda ya da biraz büyük, primat benzeri, siyasete düşkün bir tür; Compact'ın dengesini korumaya çalışırlar.
- Stsho: ince yapılı, kuş benzeri, beyaz otçullar; ritüelli bir dille konuşurlar ve üç cinsiyetleri vardır.
- Knnn: çok bacaklı, siyah tel yumağına benzeyen, Compact'ın teknolojik olarak en ileri ama en anlaşılmaz türü.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Kitap, tek bir kararın sonuçlarını izler: Pyanfar, kif esirliğinden kaçmış yabancı bir insanı gemisinde barındırmaya razı olur. İlk başta bunu sıradan bir yardım sanabilir; ama bu karar, kif liderlerinin hırslarının, mahendo'sat diplomasisinin ve öteki türlerin çıkarlarının kesiştiği bir noktaya düşer. Pyanfar'ın ticaret rotası, onu Compact'ın bütün büyük oyuncularıyla yüz yüze getiren bir siyasi krize dönüşür.
Romanın ilerleyen bölümlerinde Pyanfar iki şeyi birden öğrenmek zorunda kalır. Birincisi, Tully'nin türünün Compact için ne anlama geldiğidir: insanlar bu ağa yeni temas etmiş bir türdür ve kimse onlarla ne yapacağından emin değildir. İkincisi, kendi müttefikleriyle rakiplerinin gerçekte kim olduğudur. Mahendo'sat'lar dengeyi korumaya çalışır, stsho'lar kendi güvenliklerini başka türlere emanet eder, kif ise yüzünü ve otoritesini artırmak için fırsat kollar. Pyanfar'ın ekibi, klanı ve hani toplumundaki yeri de oyunun bir parçası hâline gelir.
Kitabın yarattığı gerilim büyük ölçüde bu karşılıklı güvensizlikten doğar. Pyanfar çoğu zaman elindeki bilginin eksik olduğunu bilerek karar verir; Tully ise kendi türünün temsilcisi olmaya hazır olmadığı hâlde bu rolü üstlenmek zorunda kalır. İkisi arasındaki dil engeli, birbirini anlamaya çalışma çabası romanın duygusal çekirdeğidir.
Roman başlangıçta tek başına bir hikâye olarak tasarlanmış ve öyle kapanır: hikâyenin ana çatışması kapanır. Ama bu, sorunun bittiği anlamına gelmez: Cherryh daha sonra, bu olaylardan iki yıl sonrasında başlayan üçlü bir devam yazar ve Tully serinin ilerleyen kitaplarında da gemide kalmayı seçer. Dolayısıyla roman hem bağımsız okunabilir hem de bir serinin kapısıdır.
Yazar ve yazıldığı dönem
Carolyn Janice Cherry, yani C. J. Cherryh, 1 Eylül 1942'de St. Louis'te doğdu. 1964'te Oklahoma Üniversitesi'nden Latince alanında lisans, 1965'te Johns Hopkins Üniversitesi'nden klasik çalışmalar (Classics) alanında yüksek lisans derecesi aldı. Oklahoma City'de John Marshall Lisesi'nde Latince, Eski Yunanca, klasik çalışmalar ve eski çağ tarihi öğretti; 1979'da tam zamanlı yazarlığa geçti. DAW Books'a verdiği iki el yazması, Gate of Ivrel ve Brothers of Earth, 1976'da yayımlandı ve ona 1977'de John W. Campbell En İyi Yeni Yazar Ödülü'nü kazandırdı.
The Pride of Chanur, Cherryh'in tam zamanlı yazarlık dönemine, yani profesyonel kariyerinin ilk yıllarına denk gelir. Aynı yıl, 1982'de, Downbelow Station ile Hugo En İyi Roman Ödülü'nü kazandı. İki roman da aynı evrende geçer; ama biri Dünya, Alliance ve Union arasındaki savaşı, öteki ise bu kavgadan uzak, tüccar türlerin Compact'ını anlatır. Kitaptaki siyaset, açık çatışmadan çok protokol, itibar ve karşılıklı yükümlülükler üzerinden yürür.
Kitaptaki bilim
Bu roman sert bilimkurgudan çok antropolojik bilimkurgu sayılır; yine de içindeki fikirlerin gerçek bilimle ilginç kesişim noktaları var.
Aslan toplumu ve hani klanları
Hani toplumunun düzeni, Dünya'daki aslanların yaşamını andırır: erkekler çok daha iri, ama klanın günlük işlerini ve ticareti dişiler yürütür. Gerçek aslanlarda da sürü, birbirine akraba dişilerden ve yavrulardan, bir ya da birkaç yetişkin erkekten oluşur. Dişiler doğdukları sürüde kalır, erkekler genellikle dağılır. Genç erkekler iki-üç yaşlarında sürüden çıkarılır ve yıllarca göçebe yaşar. Yeni gelen erkekler mevcut erkekleri alt ederek sürüyü ele geçirebilir. Hanilerdeki klan lordu ve klandan atılan genç erkekler bu düzenin kültürel bir karşılığıdır; elbette aslanların bu davranışı akıl yürütmeye ya da onura değil, üreme stratejisine dayanır. Cherryh bu biyolojik örüntüyü alıp üzerine hukuk, onur ve siyaset kurar.
Metan solunumu: Titan'a bakış
Compact'ın bazı üyeleri (tc'a ve chi gibi) oksijen yerine metan solur. Gerçek dünyada bu fikir, Satürn'ün uydusu Titan'la ilgili tartışmalarda karşımıza çıkar. NASA'ya göre Titan, Dünya dışında yüzeyinde sıvı bulunduğu bilinen tek yerdir; bu sıvılar metan ve etan gibi hidrokarbonlardan oluşan göllerdir. Bu gölleri solvent olarak kullanan yaşamın olabileceği bir hipotez olarak ele alınıyor. Astrobiyolog Chris McKay, böyle bir yaşamın enerjiyi hidrokarbonları metana çevirerek elde edebileceğini öne sürdü; ama McKay de canlı olmayan açıklamaların daha olası olduğunu vurguluyor. Kısacası metan solunumu bir bilimkurgu çıkarımıdır, kanıtlanmış bir şey değil. NASA'nın Dragonfly adlı döner kanatlı aracı, Titan'a 2028'de fırlatılması planlanan görevle yüzeyi gezip prebiyotik kimyayı inceleyecek.
Ticaret ağı olarak uzay
Romanda ışıktan hızlı seyahat bir "olgu"dur; Cherryh bunu açıklamaya çalışmaz. Gerçek fizikte özel görelilik, uzayda ışık hızını aşan cisme izin vermez. Miguel Alcubierre'in 1994'te önerdiği "warp" sürücüsü gibi kuramsal fikirler ise uzay-zamanın kendisini büküp gemiyi sabit tutan bir balon fikrine dayanır; ama negatif enerji yoğunluklu "egzotik madde" gerektirir ve bugün bunu üretecek bir yol bilinmiyor. Kitap bu sorunla uğraşmaz; ışıktan hızlı yolculuğu hikâyenin sahnesi olarak varsayar ve asıl ilgisini toplumlara, çıkarlara ve iletişim sorunlarına verir.
Etkisi ve ödülleri
The Pride of Chanur, 1983 Hugo En İyi Roman Ödülü'ne aday gösterilen altı kitaptan biriydi. O yılın ödülünü Isaac Asimov'un Foundation's Edge romanı aldı; Arthur C. Clarke'ın 2010: Odyssey Two, Robert A. Heinlein'ın Friday, Donald Kingsbury'nin Courtship Rite ve Gene Wolfe'un The Sword of the Lictor kitapları da aynı listedeydi. Roman ayrıca Locus ödülüne aday oldu. Serinin ikinci kitabı Chanur's Venture 1985'te Locus listesine girdi.
Roman, 1983'te Science Fiction Digest dergisinde kısaltılmış biçimde de yayımlandı. Seri daha sonra iki ciltlik derlemeyle yeniden basıldı: The Chanur Saga (2000) ilk üç kitabı, Chanur's Endgame (2007) son iki kitabı toplar. Yabancı türlere ait özel adlar ve kavramlarla örülü bu anlatım biçimi, Cherryh'in daha sonraki Foreigner serisinde de görülür.
Uyarlamaları
Bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok. Romanın etkisi, tamamen yazılı bilimkurgu içinde kaldı.
Karakterleri
- Pyanfar Chanur kimdir? Cherryh'in hani kaptanı ve Chanur serisi
- Tully kimdir? Chanur serisinin hani gemisine sığınan insanı
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Siyasi entrika, diplomasi ve yabancı toplumların mantığı ilginizi çekiyorsa kitap size uygun. Aksiyon ve teknik ayrıntıdan çok, karakterlerin baskı altında verdiği kararlar ön planda. Yabancı isimlerle dolu ilk bölümler zor gelebilir; kitabın ortasına doğru tür ve kavramlar yerine oturuyor.
Chanur romanları şu sırayla yayımlandı; yayın sırası aynı zamanda okuma sırasıdır:
- The Pride of Chanur (1982)
- Chanur's Venture (1984)
- The Kif Strike Back (1985)
- Chanur's Homecoming (1986)
- Chanur's Legacy (1992)
Beş kitap, üç ayrı hikâye olarak okunabilir: ilk roman tek başına, sonraki üç kitap bir üçleme, son kitap ise üçlemeden sekiz yıl sonrasını anlatır. Alliance–Union evreninin diğer kitapları gibi, Chanur'a başlamak için başka bir Cherryh romanını okumuş olmak gerekmez; evrene Dünya merkezli bir girişi tercih edenler, önce Downbelow Station ya da Cyteen ile başlayabilir.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
Alliance-Union evreni okuma sırası (C. J. Cherryh): nereden başlanır?C. J. CherryhSeri / evren
Alliance Rising (C. J. Cherryh, Jane S. Fancher): konusu ve rehberiC. J. CherryhRoman
Rimrunners (C. J. Cherryh): konusu, bilimi ve okuma rehberiC. J. CherryhRoman
Merchanter's Luck (C. J. Cherryh): konusu, bilimi ve okuma rehberiC. J. CherryhRoman
Foreigner (C. J. Cherryh): konusu, atevi dünyası ve okuma rehberiC. J. CherryhRoman
The Faded Sun: Kesrith (C. J. Cherryh): konusu ve okuma rehberiC. J. CherryhRoman
























