Cyteen (C. J. Cherryh): konusu, klonlama bilimi ve okuma rehberi

Cyteen, Amerikalı yazar C. J. Cherryh'in 1988'de Warner Books'tan çıkan bilimkurgu romanıdır. Cherryh'in Alliance–Union adlı geleceğe uzanan evreninde geçer ve evrenin Hugo kazanan iki romanından biridir. Roman, Union denen yıldızlararası devletin güçlü bir politikacısı ve bilim insanının ölümüyle açılır; bu ölümün siyasi ve kişisel sonuçları uzun bir hikâyeye yayılır. Cyteen 1989'da Hugo En İyi Roman Ödülü'nü kazandı. İlk baskısı, ciltli olarak 680 sayfadır.

Kitap ne anlatıyor?

Union'un başkenti, kurgudaki adıyla Cyteen gezegenidir. Gezegenin havası insanlar için ılımlı derecede zehirli olduğundan şehirler yarı kapalı bölgeler hâlinde kurulmuştur; bu, Union'un siyasi düşünüşünü de şekillendirir. Devletin kalbi, insan klonlama konusundaki bütün araştırma ve geliştirmenin merkezi olan Reseune adlı araştırma kompleksidir. Union'un nüfus gereksinimini büyük ölçüde "azi"lerle karşılar: tüplerde üretilen, doğumdan itibaren "teyp" denen bilgisayar destekli koşullandırma ve geri bildirim eğitimiyle yetiştirilen klon insanlar. Dünya da, Union'un ana rakibi olan İttifak da bu politikayı onaylamaz. Azi'ler ile sıradan vatandaşlar arasındaki temel fark biyolojik değil, eğitimle kurulan ruhsal yapıdır; kitap bu yapıya "psychset" der. Teyp programları, hem azi'lerin hem de bir ölçüde vatandaşların kişiliklerini şekillendirir ve kötü tasarlanmış bir program duygusal dengesizlik üretebilir.

Roman bir macera değil, bir siyaset, bilim ve psikoloji romanıdır. Uzay çatışmaları arka plandadır; asıl çatışma Reseune'un laboratuvarlarında, koridorlarında ve konsey salonlarında yaşanır. Kitabın ağırlık merkezi, bir insanın kim olduğunun ne kadarının genlerinden, ne kadarının yetiştirilme biçiminden geldiği sorusudur.

Kitabın başlıca figürleri şunlardır: Reseune'u yöneten bilim insanı Ariane Emory ve onun ölümünden sonra yaratılan klonu Ari; Emory'nin eski meslektaşı Jordan Warrick ile onun kendi klonu olan oğlu Justin; Justin'le kardeş gibi büyüyen, Emory'nin tasarladığı deneysel azi Grant; Emory'nin yıllardır yanında olan azi korumaları Florian ve Catlin; ve Reseune'un yönetiminde söz sahibi olan Nye kardeşler, Denys ile Giraud.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Ariane Emory, Union'un on dört "Özel" dehasından biridir ve yaklaşık 120 yaşındadır. Reseune'u yönetir, Union'un en üst yürütme organı olan Dokuzlar Konseyi'nde bilim bakanıdır. Siyasette onun başını çektiği Yayılmacılar, devleti yeni istasyonlar ve klonlamayla büyütmek ister; karşısındaki Merkezciler ise mevcut istasyon ve gezegenlerle yetinmeyi savunur. Emory'nin eski meslektaşı ve düşmanı Jordan Warrick, kendi klonu Justin'i yetiştirmiştir. Emory'nin Justin'e uyguladığı baskı ve istismar, Jordan'la aralarındaki husumeti son noktaya getirir. Emory kısa süre sonra ölü bulunur. Ölüm kaza da olabilirdi, ama kuşku Jordan'a yönelir. Jordan, Justin'i ve yakınlarını korumak için suçu üstlenir; "Özel" statüsü sayesinde cezası uzak bir araştırma tesisine sürgün olur. Emory'nin aslında rejüvenasyon tedavisinin etkisini yitirdiği ve ölümcül hasta olduğu sonradan anlaşılır.

Emory'nin son projesi, kendi klonunu mümkün olduğunca aynı koşullarda yetiştirmekti. Ölümünden sonra proje hemen başlatılır: yeni Ariane, "Ari", Emory'nin annesine en benzeyen bilim insanı tarafından büyütülür; Emory'nin iki azi koruması da yeniden üretilir. Ari yedi yaşına geldiğinde çocuğu yetiştiren kadın uzaklaştırılır ve yönetici Denys Nye, çocuğun vasisi olur. Deneyin tuttuğu belli olur: Ari, Emory kadar parlaktır ve hem ilerleyen teknolojiden hem de daha iyi bakımdan ötürü ondan daha hızlı gelişmiştir.

Merkezciler, Emory'nin geçmişinde gizlenmiş bir skandalı, Gehenna adlı gezegendeki bir kolonin kasten terk edilmesini siyasi koz olarak kullanmaya çalışınca, Reseune Ari'yi yasal olarak Emory'nin klonu ve mirasçısı ilan eder. Çocuk, ilk kez kim olduğunu ve hayatının ne kadar yönlendirildiğini öğrenir. Büyürken Justin'le yolu kesişir; onun uğradığı zararı onarmaya çalışır ve kendisinin Emory'ye ne kadar benzediğini, hangi anının kimin olduğunu ayırt etmenin ne kadar güç olduğunu kabullenir. Emory'nin gizli bir bilgisayar programıyla ilettiği bir gündemi, yani Union'u çöküşten kurtarmak için toplumu yeniden yapılandırma planını üstlenir.

Bu sırada Reseune Güvenlik Şefi Giraud Nye yaşlılıktan ölür, Paxers adlı bir terör örgütü Jordan'ı manipüle eder ve Ari'ye bir suikast girişimi yapılır. Girişim son anda engellenir. Saldırının Reseune'un üst kademelerinden geldiği anlaşılır; Ari, Denys Nye'dan şüphelenir. Denys, istifa vaadiyle onu yeni bir tuzağa çekmeye çalışırken Ari'nin azi korumaları onu öldürür; Ari bundan pişmanlık duyar. Roman bu olayla biter.

Yazar ve yazıldığı dönem

Carolyn Janice Cherry, C. J. Cherryh takma adıyla 1976'dan beri seksenden fazla kitap yazdı. Klasik filoloji eğitimi, arkeoloji, mitoloji ve mühendislik tarihine ilgisi, anlatılarındaki gerçekçi kültür ve dil ayrıntılarının kaynağı sayılır. Cyteen'i yazdığı 1980'lerde Cherryh, Downbelow Station'la 1982'de Hugo'yu kazanmış ve Alliance–Union evrenini geniş bir gelecek tarihine dönüştürmüştü. Kitap 1989'da üç ciltli bir baskıyla da yayımlandı (Cyteen: The Betrayal, The Rebirth, The Vindication); Cherryh bu bölünmeyi onaylamadığını, bundan sonraki tüm baskıların tek kitap olarak yapılmasını istediğini açıkladı. Romanın devamı Regenesis, Ocak 2009'da DAW Books'tan çıktı.

Cherryh'in anlatım tekniği Cyteen'de belirgindir. Kendi deyimiyle "çok sıkı sınırlı üçüncü kişi" kullanır: anlatı yalnızca bakış açısı karakterinin fark ettiği ve düşündüğü şeyleri aktarır, karakterin zaten alışık olduğu bir ortamı ya da durumu okura açıklamaz. Bu yüzden Reseune'un işleyişini, azi eğitiminin kurallarını ve siyasi dengeleri okur çoğu zaman bağlamdan kendisi çıkarır; kitabın ağır tempo ve yoğunluğu kısmen buradan gelir.

Kitaptaki bilim

Cyteen'in bilimi, genetik ve psikoloji sınırında dolaşır. Klonlamanın gerçek tarihi şöyle: Dolly adlı Finn-Dorset koyunu, 1996'da İskoçya'daki Roslin Enstitüsü ortakları tarafından, yetişkin bir hayvanın memeden alınan hücresinin çekirdeğiyle üretildi (somatik hücre çekirdek nakli). Dolly, yetişkin bir vücut hücresinden klonlanan ilk memeli oldu; ama hayvan klonlamanın ilk örneği değildi, çünkü John Gurdon 1958'de aynı yaklaşımla Afrika pençeli kurbağalarını klonlamıştı. Dolly 2003'te altı yaşında, ilerleyen bir akciğer hastalığı nedeniyle uyutuldu; hastalığın klonlama ile ilişkisi bulunamadı.

Cherryh'in sorusu ise teknikten çok felsefidir: Aynı genlere sahip iki kişi aynı insan mıdır? Romanda, Emory'nin daha önceki bir klonlama denemesi (dahi kimyacı Estelle Bok'un klonu) başarısız olmuştur ve Emory bunu, klonun özgün kişiden farklı bir toplumsal ortamda büyümesine bağlar. Bu yüzden yeni Ariane'in yetiştirilmesi, yalnızca genleri değil çevreyi de kopyalamayı hedefler. Gerçek bilimde de klonlar ya da özdeş ikizler genetik olarak büyük ölçüde aynıdır, ama deneyim ve çevre farkları yüzünden farklı insanlar olurlar; romandaki deneyin tutması, bu farkı ortadan kaldırabilme iddiasına dayanır ve bu iddia kurgudur. Benzer biçimde teyp yoluyla kişilik programlama, uzun ömür sağlayan "rejuv" tedavisi ve laboratuvarda tam insan üretimi gerçek bilimde mevcut değildir.

Kitaptaki klonlama, teknik bir ayrıntıdan çok özerklik sorusunun aracıdır: bir insanı belirli amaçlar için üretmek ve eğitmek ona ne kadar özgürlük bırakır? Yıldızlararası ölçeğe gelince, romandaki Cyteen sistemi Lalande 46650 adlı bir yıldızda yer alır; ışıktan hızlı yolculuk (kurguda Estelle Bok'un denklemine dayanır) burada da bilimsel karşılığı olmayan bir varsayımdır. Alliance–Union evreninin başka bir kitabında Tau Ceti gibi gerçek yıldızlar da kullanılır; ayrıntı için Tau Ceti sayfamıza bakabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Cyteen, 1989 Hugo En İyi Roman Ödülü'nü, Locus En İyi Bilimkurgu Romanı Ödülü'nü ve SF Chronicle En İyi Roman Ödülü'nü kazandı; aynı yıl Britanya Bilimkurgu Derneği (BSFA) En İyi Roman Ödülü için aday gösterildi. Locus dergisinin 1998'de yapılan "1990 öncesinin en iyi bilimkurgu romanı" oylamasında 38. sırada yer aldı. Bu, Cherryh'in ikinci En İyi Roman Hugo'suydu; ilkini Downbelow Station'la 1982'de almıştı.

Uyarlamaları

Cyteen'in bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Hikâye, devam romanı Regenesis'le (2009) kitap olarak sürmüştür.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Cyteen uzun, yoğun ve yavaş açılan bir kitaptır. Siyasi entrika, psikoloji ve karakter incelemesinden hoşlananlar için son derece ödüllendirici olabilir; hızlı tempolu uzay macerası arayanlar için ise ağır gelebilir. Okuyacaklar için önemli bir uyarı: Roman, yetişkin okura yöneliktir ve reşit olmayan bir gence uygulanan cinsel istismar dahil, güç suistimali ve psikolojik manipülasyon gibi ağır temalar içerir.

Alliance–Union evreninde, Cherryh'in kendi söylediğine göre, iki istisna dışında kitaplar herhangi bir sırayla okunabilir. İstisnalardan biri Cyteen ile devamı Regenesis'tir; bunlar sıkı bağlıdır ve bu sırayla okunmalıdır. Yani Cyteen'e Downbelow Station'ı okumadan başlayabilirsiniz. Cherryh'in ilk Hugo ödüllü romanı Downbelow Station ise aynı evrenin başka bir ucuna, Tau Ceti çevresindeki bir uzay istasyonuna götürür. Kimlik, bilinç ve yapay yaşam üzerine benzer sorular seviyorsanız Ancillary Justice da ilginizi çekebilir.