C. J. Cherryh

C. J. Cherryh kimdir?

C. J. Cherryh, asıl adı Carolyn Janice Cherry olan, 1 Eylül 1942'de doğmuş Amerikalı bilimkurgu ve fantastik edebiyat yazarıdır. 1976'dan bu yana seksenden fazla kitap yayımladı; Downbelow Station (1981) ve Cyteen (1988) romanlarıyla iki kez Hugo En İyi Roman Ödülü'nü kazandı. En çok, insanlığın yıldızlar arasına yayıldığı birkaç yüzyılı anlatan Alliance–Union (İttifak–Birlik) evreniyle ve bir uzaylı türün sarayında tercümanlık yapan bir insanın hikâyesini anlatan Foreigner (Yabancı) dizisiyle tanınır. Tarih, dil, psikoloji ve arkeoloji bilgisine dayanan inandırıcı uzaylı kültürleri, onu çağdaş uzay operasının en saygın adlarından biri yaptı.

Okurların bildiği soyadındaki sessiz "h" harfi sonradan eklendi. İlk editörü Donald A. Wollheim, "Cherry" adının fazla romantik roman yazarı gibi durduğunu düşündü. Yazar da bilimkurgunun büyük ölçüde erkeklerin elinde olduğu o yıllarda kadın olduğunu belli etmemek için yalnız baş harflerini kullandı.

Hayatı

Cherryh, Missouri'nin St. Louis kentinde doğdu, çocukluğunun büyük bölümünü Oklahoma'nın Lawton kasabasında geçirdi. On yaşındayken çok sevdiği Flash Gordon televizyon dizisi yayından kalkınca hikâyeyi kendisi sürdürmek için yazmaya başladı. 1964'te Oklahoma Üniversitesi'nden Latince lisans diploması aldı; arkeoloji, mitoloji ve mühendislik tarihi üzerine de yoğunlaştı. 1965'te Johns Hopkins Üniversitesi'nde klasik filoloji yüksek lisansını tamamladı.

Ardından Oklahoma City'deki John Marshall Lisesi'nde Latince, Antik Yunanca ve eski çağ tarihi öğretti. Yazları öğrencilerini İngiltere, Fransa, İspanya ve İtalya'daki antik kalıntılara götürüyor, boş zamanlarında Roma ve Yunan mitolojisini geleceğe taşıyan romanlar yazıyordu. Dönemin çoğu bilimkurgu yazarı gibi önce dergilere öykü göndermedi; doğrudan roman yazdı. Yayınevleri bazı dosyalarını kaybettiği için metinleri karbon kopyalarından yeniden daktilo etmek zorunda kaldığı da oldu.

Dönüm noktası 1975'te geldi: DAW Books'u yöneten Wollheim, Gate of Ivrel ve Brothers of Earth adlı iki romanını birden satın aldı. İkisi de 1976'da yayımlandı ve Cherryh'e 1977'de John W. Campbell En İyi Yeni Yazar Ödülü'nü getirdi. 1979'da "Cassandra" öyküsüyle En İyi Kısa Öykü dalında Hugo kazanınca öğretmenliği bırakıp tam zamanlı yazarlığa geçti.

Cherryh bugün Washington eyaletinin Spokane kenti yakınlarında, eşi bilimkurgu yazarı ve ressam Jane Fancher ile yaşıyor. Kardeşi David A. Cherry de bilimkurgu ve fantastik illüstratörüdür. Nisan 2026'da okurlarına yazdığı bir vedada, geçirdiği çok sayıda anestezinin ardından uzun bir anlatıyı eskisi gibi kuramadığını ve yazmayı bıraktığını duyurdu.

Uzay ve bilimkurgu eserleri

Alliance–Union evreni

Cherryh'in en büyük yapıtı, yirmi dördüncü yüzyıldan başlayan bir gelecek tarihidir. Bu evrende Dünya'nın dev şirketi Earth Company yıldızlara açılır, ama uzak koloniler zamanla merkezden kopar. Bilim insanlarının kurduğu ve insan klonlamasını sistemli biçimde kullanan Union (Birlik) ile, dev yük gemilerinde kendi kültürlerini yaşatan tüccar ailelerinin oluşturduğu Alliance (İttifak) arasında uzun bir çatışma yaşanır. The Encyclopedia of Science Fiction, bu dizinin olağandışı bir özelliğini vurgular: önemli olayların çoğu gezegenlerde değil, gemilerde, uzay istasyonlarında ve kendi kendine yeten yaşam alanlarında geçer.

Dizinin en ünlü kitabı Downbelow Station (1981), Şirket Savaşları'nın son günlerinde, Tau Ceti sistemindeki bir gezegenin yörüngesinde dönen Pell İstasyonu'nda geçer. Kaçan mülteci gemileriyle dolup taşan istasyon, savaşan iki gücün arasında sıkışır; aşağıdaki gezegende ise teknolojisi geri ama zeki bir yerli tür, hisalar yaşar. Roman 1982'de Hugo'yu kazandı, Locus dergisinin 1987'deki tüm zamanların en iyi bilimkurgu romanları listesine de girdi. (Aynı yıldız sistemi, sitemizdeki Kurtuluş Projesi ve Mülksüzler sayfalarında da karşınıza çıkar.)

Cyteen (1988) ise Union'ın başkenti olan gezegende, klonlama araştırmalarının merkezi Reseune'de geçer. Güçlü bir bilim insanı ve siyasetçi öldürülünce, onun kişiliğini yeniden üretmek için genetik kopyası, öncülünün hayatına olabildiğince benzeyen koşullarda büyütülür. Roman kimlik, eğitim ve genetiğin insanı ne ölçüde belirlediği sorularını işler; 1989'da hem Hugo hem de Locus ödülünü aldı. Devamı Regenesis 2009'da çıktı.

Chanur ve Foreigner dizileri

1982-1992 arasında yayımlanan beş Chanur romanı, aynı evrenin Dünya'dan ters yöndeki bir bölgesinde geçer. Burada birbirinden çok farklı uzay yolcusu türler, hükümeti olmayan bir ticaret antlaşmalar ağıyla bir arada durur. The Pride of Chanur (1982), kedimsi hani türünden kaptan Pyanfar Chanur'un gemisine sığınan tek bir insanla, Tully ile başlayan bir ilk temas hikâyesidir. 1994'te başlayan Foreigner dizisinde ise yolunu kaybeden Phoenix adlı koloni gemisinin torunları, buhar çağı teknolojisine sahip atevi türünün gezegenine yerleşir. Kahraman Bren Cameron, iki tür arasında hem tercüman hem diplomat olan "paidhi"dir. Dizi 1994-2023 arasında yirmi iki romana ulaştı; sonuncusu Defiance'ı Jane Fancher ile birlikte yazdı.

Yazarlığının özellikleri

Cherryh, kendi deyişiyle "çok sıkı sınırlı üçüncü şahıs" anlatımı kullanır: Okur yalnız bakış açısı karakterinin fark ettiklerini ve düşündüklerini öğrenir. Karakterin alıştığı şeyler anlatılmaz, bu yüzden okur dünyayı açıklamalardan değil, ima ve ayrıntılardan kurar. Bu teknik, eleştirmenlerin onun evrenlerini karmaşık ve gerçekçi bulmasının temel nedenlerinden biridir.

Uzaylı toplumları tasarlarken bir dizi soru sorduğunu anlatır: Tür nasıl bir ortamda yaşar, evleri nerededir ve birbirine nasıl yerleşmiştir, nasıl beslenir, bilgiyi nasıl aktarır, ölümü nasıl karşılar, kendini evrende nereye koyar? Ona göre kültür, biyolojinin çevresine verdiği cevaptır. Diller arasında kavram aktarmanın zorluğu da, özellikle Chanur ve Foreigner dizilerinde, eserlerinin merkezinde durur. Latince ve Yunanca öğretmenliği yapmış bir yazar için bu şaşırtıcı değildir; Cherryh ayrıca Fransızcadan İngilizceye çeviriler yaptı ve Endangered Language Fund (Nesli Tükenen Diller Fonu) yönetim kurulunda yer aldı.

Bilimle ilişkisi

Cherryh bilimsel ayrıntıyı ciddiye alan bir yazardır. 2005'teki bir söyleşide, bilimkurguda epey bilim bulunduğunu ve bir hata yaparsa okurlarının bunu hemen kendisine bildireceğini söyledi; astronotlarla çalışma toplantıları yaptığını da anlattı. Bir dönem National Space Society'nin (Ulusal Uzay Derneği) danışma kurulunda bulundu.

Eserlerinde uzay yolculuğu sıradan bir dekor değildir. Alliance–Union'ın insanları yıllarını gemilerde ve istasyonlarda geçiren, kendi geleneklerini ve hukukunu geliştiren topluluklardır; Cherryh kapalı yaşam alanlarının kaynak sıkıntısını, kalabalığın ve izolasyonun yarattığı gerilimleri ayrıntılı biçimde işler. Foreigner dizisinde koloniciler, yörüngedeki istasyondan gezegene paraşütlü ilkel iniş kapsülleriyle iner; bu araçlar NASA'nın ilk insanlı uzay programı Mercury'nin kapsüllerini hatırlatır.

2021'de Robert A. Heinlein Ödülü'nü aldı. Baltimore Bilimkurgu Derneği'nin yönettiği bu ödül, insanlığın uzayı keşfetmesine ilham veren bilimkurgu ve teknik yazılar için verilir; aynı ödülü 2026'da Andy Weir kazandı. Ödül, adını Yıldız Gemisi Askerleri'nin yazarı Robert A. Heinlein'dan alır.

Gökyüzünde de adı var: 20 Mart 2001'de Teksas'taki Needville'de D. Wells ve A. Cruz tarafından keşfedilen 77185 numaralı asteroit, onun onuruna 77185 Cherryh adını aldı. NASA JPL'nin küçük gök cisimleri veri tabanındaki adlandırma metninde, onun insanlığın yıldızlar arasında nasıl yaşayabileceğini hayal ederek bizi yıldızlara layık olmaya çağırdığı yazılıdır.

Ödülleri

• John W. Campbell En İyi Yeni Yazar Ödülü (1977)
• Hugo Ödülü, En İyi Kısa Öykü: "Cassandra" (1979)
• Hugo Ödülü, En İyi Roman: Downbelow Station (1982) ve Cyteen (1989)
• Locus Ödülü, En İyi Bilimkurgu Romanı: Cyteen (1989)
• NESFA Edward E. Smith Anma Ödülü (Skylark, 1988)
• 1998 Dünya Bilimkurgu Kongresi'nin (BucConeer, Baltimore) onur konuğu
• Oklahoma Kitap Ödülleri, Arrell Gibson Yaşam Boyu Başarı Ödülü (2005)
• SFWA Damon Knight Anma Büyük Usta Ödülü (2016)
• Robert A. Heinlein Ödülü (2021)
• LASFS Forry Yaşam Boyu Başarı Ödülü (2025)

Kitapları

• Downbelow Station (C. J. Cherryh): konusu, Tau Ceti bilimi ve rehberi (1981)
• Cyteen (C. J. Cherryh): konusu, klonlama bilimi ve okuma rehberi (1988)

Etkisi

Cherryh'in kitapları Almancadan Japoncaya, Rusçadan İspanyolcaya pek çok dile çevrildi. Doğu New Mexico Üniversitesi'ndeki Jack Williamson Bilimkurgu Kütüphanesi onun el yazmalarını ve notlarını araştırmacılara açık tutuyor; Edward Carmien'in derlediği The Cherryh Odyssey (2004) gibi akademik çalışmalar da eserlerini inceliyor. Downbelow Station'ın savaş gemisi kaptanı Signy Mallory, Camille Bacon-Smith'in kadın yazarların bilimkurgusunda askerî komutayı ele alan incelemesine konu oldu.

Etkisinin özü, uzay operasına getirdiği gerçekçiliktir. Cherryh'in gelecek tarihinde yıldızlararası yolculuk, kahramanca maceradan çok ekonomi, lojistik, aile bağları ve siyaset meselesidir; uzaylılar ise insanın kılık değiştirmiş hâli değil, kendi biyolojisinden ve çevresinden doğmuş, anlaşılması emek isteyen varlıklardır. 2016'da aldığı Büyük Usta unvanı, bu yaklaşımın meslektaşları gözünde ne kadar değer gördüğünün göstergesidir.