Apollo: A Retrospective Analysis (Roger D. Launius): Ay kararının kısa tarihi

Apollo: A Retrospective Analysis (Apollo: Geriye Dönük Bir Değerlendirme), NASA'nın o dönemki baş tarihçisi Roger D. Launius'un Apollo Programı üzerine yazdığı kısa bir monografidir. NASA Tarih Ofisi'nin Monographs in Aerospace History (Havacılık ve Uzay Tarihi Monografileri) dizisinin üçüncü kitabı olarak 1994'te, ilk Ay inişinin 25. yıl dönümünde yayımlandı. Apollo 11'in 35. yıl dönümü için 2004'te SP-2004-4503 numarasıyla yeniden basıldı. NASA kitabı PDF olarak ücretsiz dağıtıyor; Türkçe baskısı yok.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap üç parçadan oluşur. İlki, Apollo'nun nasıl doğduğunu, nasıl yürütüldüğünü ve ne anlama geldiğini tartışan yaklaşık yirmi sayfalık bir deneme. Ardından Apollo uçuşlarının görev görev kısa özetleri ve bir istatistik tablosu gelir. En hacimli bölüm ise programın kilit belgelerinin tıpkıbasımlarıdır: başkanlık notları, toplantı konuşmaları, bir kaza raporu ve telsiz konuşmalarının dökümleri.

Launius'un asıl sorusu "Amerika Ay'a nasıl gitti?" değil, "Neden gitti ve bu ne anlama geliyor?" sorusudur. Mühendislik ayrıntısından çok siyasete, bütçeye ve yönetime odaklanır. Bu yüzden kitap, Apollo'nun teknik tarihini anlatan kalın NASA ciltlerine göre daha kısa ve daha yorumcu bir giriş kitabıdır. Ay yarışını Soğuk Savaş'ın içine yerleştirir ve Apollo'yu bir bilim projesinden çok, uluslararası prestij için alınmış siyasi bir karar olarak değerlendirir.

Verileri göster

1961	Kennedy'nin Ay hedefi
1962	Ay yörüngesi yöntemi seçildi
1966	Surveyor 1 Ay'a indi
1968	Apollo 8 Ay çevresinde
1969	Apollo 11 Ay'a indi
1972	Apollo 17, son iniş

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir tarih incelemesi olduğu için özeti bölümlerin ana fikirleriyle veriyoruz.

Karar. Launius, Kennedy'nin göreve geldiğinde uzaya kişisel bir tutkusu olmadığını, ama Soğuk Savaş dengelerine çok duyarlı bir siyasetçi olduğunu vurgular. Bilim danışmanı Jerome Wiesner insanlı uçuşa temkinli yaklaşıyordu; Mart 1961'de NASA yöneticisi James Webb'in Ay inişini hızlandıracak büyük bütçe isteği de yalnız kısmen karşılandı. Dengeyi iki olay değiştirdi: 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin'in yörünge uçuşu ve birkaç gün sonra Domuzlar Körfezi çıkarmasının hezimeti. Kennedy 20 Nisan'da Başkan Yardımcısı Lyndon Johnson'dan, Sovyetleri hangi uzay hedefinde geçebileceklerini araştırmasını istedi; gelen değerlendirme Ay'a insan indirmeyi işaret etti. Kennedy hedefi 25 Mayıs 1961'de Kongre'de açıkladı. Launius'a göre Ay o kadar uzak bir hedefti ki Sovyetlerin erken üstünlüğü sonucu belirlemeyecekti; ABD'ye yarışa eşit koşullarda yeniden girme şansı veriyordu.

Para, insan ve yönetim. NASA'nın yıllık bütçesi 1960'taki 500 milyon dolardan 1965'te 5,2 milyar dolara çıktı; bu, o yıl federal bütçenin yüzde 5,3'üydü. NASA'nın kendi personeli 1960'ta 10 bin kişiyken 1966'da 36 bine, yüklenici çalışanları 1965'te 376.700'e ulaştı. Houston'da insanlı uçuş merkezi kuruldu, Florida'daki fırlatma üssü büyütüldü, Mississippi'de bir roket test tesisi açıldı. Launius'a göre asıl yenilik, Hava Kuvvetleri'nden gelen General Samuel C. Phillips'in yürüttüğü program yönetimiydi: Maliyet, takvim ve güvenilirlik birlikte yönetildi; takvim ve güvenlik pazarlık konusu olmadığı için bedeli maliyet ödedi.

Ay'a nasıl gidilecekti? Üç yöntem tartışıldı: tek dev roketle doğrudan çıkış, parçaları Dünya yörüngesinde birleştirmek ve Ay yörüngesinde buluşma. John Houbolt'un ekibinin savunduğu Ay yörüngesinde buluşma, Wernher von Braun'un 7 Haziran 1962'deki toplantıda ikna olmasıyla öne çıktı ve Wiesner'in itirazlarına rağmen 7 Kasım 1962'de kesinleşti.

Hazırlık ve uçuşlar. Mercury insanı yörüngeye taşıdı; Gemini buluşmayı, kenetlenmeyi, uzay yürüyüşünü ve uzun uçuşu denedi, ama 350 milyon dolar olarak tahmin edilen maliyeti bir milyar doları aştı. Ranger, Lunar Orbiter ve Surveyor sondaları Ay yüzeyini tanıttı. Kitap Saturn roketini, Apollo aracını ve Ay modülünü kısaca anlattıktan sonra Apollo 8'e, 20 Temmuz 1969 inişine, Apollo 13'ün kurtarılmasına ve Aralık 1972'ye kadar süren inişlere gelir.

Apollo'nun anlamı. Launius dört sonuç çıkarır: Apollo siyasi hedefine ulaştı; büyük ölçüde bir yönetim başarısıydı; insanların Dünya'ya bakışını değiştirdi ve çevre hareketini besledi; ama NASA'ya bölünmüş bir miras bıraktı. 25,4 milyar dolara mal olan program olağanüstü koşulların ürünüydü ve ajansın sonraki yıllarda aynı desteği beklemesi bir yanılgıydı.

Yazar ve yazıldığı dönem

Roger D. Launius 1954'te doğdu, Louisiana State Üniversitesi'nde tarih doktorası yaptı ve 1982-1990 arasında ABD Hava Kuvvetleri'nde sivil tarihçi olarak çalıştı. 1990-2002 arasında NASA'nın baş tarihçisiydi; ardından Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'nde uzay tarihi bölüm başkanlığı ve küratörlük yaptı, 2016'da emekli oldu. Yirmiden fazla kitabı var; Coming Home ile Space Stations: Base Camps to the Stars, Amerikan Havacılık ve Uzay Enstitüsü'nün (AIAA) tarih kitabı ödülünü aldı.

Kitap, Soğuk Savaş'ın yeni bittiği bir dönemde yazıldı. Ay inişinin üzerinden çeyrek yüzyıl geçmişti ve NASA kısıtlı bütçelerle boğuşuyordu. Launius'un Apollo'yu kolay kolay tekrarlanamayacak bir istisna olarak okuması bu ortamı yansıtır: Ajans yöneticilerine, Apollo dönemindeki gibi bir siyasi uzlaşmanın kendiliğinden gelmeyeceğini hatırlatır. Önsözde metnin bazı kısımlarının yazarın NASA: A History of the U.S. Civil Space Program (1994) ve Space Flight: The First Thirty Years (1991) kitaplarında başka bir biçimde yayımlandığı belirtilir.

Kitaptaki bilim

Launius bir tarihçi olarak yazıyor ve bilimi arka planda tutuyor; ama anlattığı kararların çoğunun arkasında fizik var. Ay yörüngesinde buluşmanın üstünlüğü bunun en iyi örneği. Bir roketin taşıması gereken yakıt, ulaştırılacak kütleyle birlikte hızla büyür. Bu yöntemde yalnız küçük bir iniş aracı Ay yüzeyine inip geri kalkıyor, ağır komuta ve servis modülü yörüngede bekliyordu. Böylece Ay'a tek bir Saturn V ile gidilebildi. Kitap bu avantajı geliştirme ve işletme maliyetinin düşüklüğü olarak özetler, bedelini de yazar: Buluşma Dünya'dan çok uzakta yapılacağı için hata payı yoktu. Fikrin öyküsünü Enchanted Rendezvous ayrıntılı anlatır.

Ay sondalarına ayrılan kısım da bilimsel açıdan önemlidir. Mühendisler yüzeyin bir iniş aracını taşıyıp taşımayacağını, tozun aracı yutup yutmayacağını bilmiyordu. Beş Lunar Orbiter sondası Ağustos 1966 ile Ağustos 1967 arasında Ay'ı haritaladı; Surveyor 1, 2 Haziran 1966'da yumuşak iniş yaparak yüzeyin sağlam olduğunu gösterdi. Apollo'nun getirdiği örnekler bugün de çalışılıyor: NASA'nın kayıtlarına göre altı iniş 1969-1972 arasında 382 kilogram kaya, karot, çakıl ve toz getirdi. Bu örneklerin bilimsel öyküsü için Where No Man Has Gone Before iyi bir devam kitabı.

Launius'un Dünya'ya yeni bakış saptaması da bir gözleme dayanır: Apollo 8 mürettebatı, gezegeni uzaktan bütün olarak gösteren ilk televizyon görüntülerini gönderdi. Bugün Artemis programıyla Ay yeniden gündemdeyken, kitabın bütçe ve siyasi destek üzerine söyledikleri güncelliğini koruyor.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın bilinen bir ödülü yok; hızlı ve ucuz basılsın diye tasarlanmış bir monografi dizisinin parçası. NASA Tarih Ofisi 2004 baskısının teşekkür notunda onu sürekli kullanılan ve sevilen bir yayın olarak anar; yeni baskı güncellenmiş bir kapak ve sayfa düzeniyle hazırlandı.

Kitabın kalıcı değeri belge ekindedir. Kennedy'nin 20 Nisan 1961 tarihli notu, Johnson'ın 28 Nisan 1961 tarihli değerlendirmesi, Kennedy'nin Kongre konuşmasından bölümler, von Braun'un yöntem seçimine dair 7 Haziran 1962 tarihli kapanış konuşması, George Mueller'in roketi bütün kademeleriyle birlikte uçurma kararına giden 31 Ekim 1963 tarihli yazısı, Apollo 204 (Apollo 1) inceleme kurulunun 5 Nisan 1967 tarihli raporu, Apollo 11'in telsiz dökümü ve Başkan Nixon'ın 1972'deki mektubu tek ciltte toplanmıştır. Öğrenciler ve araştırmacılar için birincil kaynaklara giden kısa bir yol sunar.

Uyarlamaları

Kitabın bir film ya da dizi uyarlaması yok. Anlattığı dönemi ekranda görmek isteyenler için sitemizde birkaç yapım var: görev görüntülerinden kurulan Apollo 11 belgeseli, Neil Armstrong'un hayatını anlatan Ay'da İlk İnsan ve kitabın kısaca değindiği kazayı işleyen Apollo 13.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Apollo'yu siyasi ve yönetimsel çerçevesiyle tek oturuşta kavramak isteyen lise ve üniversite öğrencileri için iyi bir başlangıç. İngilizcesi akademik ama sade; anlatı bölümü bir akşamda okunur. Belge eki ödev ve araştırma yapanlar için doğrudan kaynak işlevi görür.

Okumayı derinleştirmek isteyenler için önerimiz şu sıra: önce bu kitap, ardından yönetim kararlarını içeriden anlatan Project Apollo: The Tough Decisions, roket için Stages to Saturn, uzay araçları için Chariots for Apollo. Hazırlık programlarını merak edenler This New Ocean (Mercury) ve On the Shoulders of Titans (Gemini) ile, Sovyet tarafını merak edenler Challenge to Apollo ile devam edebilir.