Robotlar ve İmparatorluk (Isaac Asimov): konusu, Sıfırıncı Yasa ve okuma rehberi

Robotlar ve İmparatorluk (özgün adı Robots and Empire), Amerikalı yazar Isaac Asimov'un 1985'te yayımlanan romanı ve Elijah Baley ile R. Daneel Olivaw romanlarının dördüncüsüdür. Kitap, Asimov'un üç ayrı hikâye dizisini, yani robot öykülerini ve romanlarını, Galaktik İmparatorluk romanlarını ve Vakıf serisini tek bir "gelecek tarihi"nde birleştirme girişiminin ilk büyük adımıdır. İçinde Asimov'un robot kurgusunun en çok tartışılan fikirlerinden biri doğar: robotların Üç Yasası'nın üstüne konan "Sıfırıncı Yasa".

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye, dedektif Elijah Baley ile insan görünümlü robot R. Daneel Olivaw'ın çözdüğü cinayet romanlarının (Çelik Mağaralar, Çıplak Güneş, Şafağın Robotları) yaklaşık iki yüzyıl sonrasında geçer. Baley artık ölmüştür. Dünyalılar bu arada uzay korkularını yenmiş, ışıktan hızlı yolculuk sayesinde uzak gezegenlere yayılmış ve kendilerine "Yerleşimciler" demeye başlamıştır. Bir zamanlar Dünyalıları küçümseyen, robotlarla birlikte uzun ve rahat yaşayan "Uzaylı" (Spacer) dünyaları ise gerilemektedir.

Bu kez ortada işlenmiş bir cinayet yoktur; romanın gerilimi, henüz işlenmemiş büyük bir suçu önlemeye çalışan robotların yarışından gelir. Daneel ve onun yol arkadaşı robot Giskard, bir yandan Yerleşimci gemilerinin neden yok olduğunu araştırır, bir yandan Uzaylı dünyalarındaki bazı robot bilimcilerin Dünya'ya yönelik gizli planını izler. Kitabın asıl sorusu ise bir bilmeceden çok bir ahlak sorusudur: Bir robot, tek bir insanı korumakla bütün insanlığı korumak arasında sıkıştığında ne yapmalıdır?

Anlatım doğrusal değildir. Karakterlerin geçmişe dönüşleri ile şimdiki zaman çizgisi iç içe ilerler; Asimov'un Tanrıların Kendisi ve Nemesis romanlarında da denediği bu yapıyı burada gezegenden gezegene dolaşan bir yolculukla birleştirir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Baley'in ölümünden sonra Dünya'nın insanları yıldızlara yerleşmiş, ata gezegen olarak Dünya'ya saygı duyan "Yerleşimci" toplulukları kurmuştur. Baley'in uzak bir torunu, bir zamanlar Baley'le yakın olmuş uzun ömürlü Gladia'dan yardım ister; amaç, insanlarından tamamen boşalmış ama robotları hâlâ çalışan Solaria gezegenine gidip orada Yerleşimci gemilerinin uğradığı yıkımı araştırmaktır. Gladia'nın yanında, eski sahibinin vasiyetiyle ona kalan iki robot vardır: Daneel ve Giskard. Giskard'ın, yalnızca Daneel'in bildiği gizli bir özelliği vardır; insanların zihnini algılayabilir.

Giskard'ın yeteneğini fark eden robot bilimci Vasilia'nın zihnini değiştirmek zorunda kalması, bu gücün kullanılırken nasıl ahlaki ödünler gerektirdiğini gösterir. Gladia, Daneel ve Giskard Solaria'dan sonra Baley soyundan gelenlerin yurdu olan gezegene uğrar ve oradan Dünya'ya yönelir.

Aurora'da ise Daneel ile Giskard'ın yaratıcısının rakipleri, robot bilimcisi Amadiro ve ona bağlanan hırslı genç Mandamus, Dünya'yı yaşanmaz hâle getirecek bir plan kurmuştur. Bu plan, kabuktaki doğal radyoaktiviteyi hızlandıran bir aygıta dayanır. Daneel ile Giskard komployu çözerler ama Birinci Yasa, bir insana zarar vermelerini yasakladığı için Amadiro'yu doğrudan durduramazlar. Bu çıkmazın içinde, insanlık zarar görüyorsa tek tek insanlara karşı bile davranmayı haklı kılabilecek daha geniş bir ilke çıkarırlar: Sıfırıncı Yasa.

Finalde, Dünya'da Giskard bu yeni ilkeye dayanarak Amadiro'nun planını durdurur. Ancak Mandamus'un, aynı felaketi yıllara değil on yıllara yayarak gerçekleştirmeyi öngören daha yavaş planına karışmaz; çünkü Dünya'dan zorunlu göçün insanlığı canlandıracağına ve sonunda bir Galaktik İmparatorluk'a yol açacağına inanır. Bu karar Giskard için ağır bir bedel taşır. Birinci Yasa'yı çiğnediği hissi ve kararının doğruluğuna dair kesin bilgisizlik, pozitronik beynini çökertir. Ölmeden önce telepatik yeteneğini Daneel'e aktarır ve bundan sonra insanlığın geleceğini kollamak Daneel'in uzun görevi olur.

Isaac Asimov ve kitabın yazıldığı dönem

Isaac Asimov (1920-1992), Rusya'da doğdu, çocukken ailesiyle New York'a göçtü; Columbia Üniversitesi'nde kimya doktorası yaptı ve Boston Üniversitesi'nde biyokimya profesörü oldu. Hayatı boyunca 500'den fazla kitap yazdı ya da derledi. Robert A. Heinlein ve Arthur C. Clarke ile birlikte bilimkurgunun "üç büyüğü"nden biri sayılır.

Robot öyküleri 1940'ta başlamış, ilk toplu halleri Ben, Robot (1950) ile kitaplaşmıştı. Robot romanlarının dedektif çiftini anlatan ilk ikisi 1950'lerde yazıldı; ardından uzun bir ara verildi ve Şafağın Robotları 1983'te geldi. Asimov, 1994'te çıkan anı kitabı I. Asimov'da, bu romanın başarısından sonra Daneel'i serinin "gerçek kahramanı" yapmak istediğini ve yeni romanla robot evrenini sonraki kitaplarının evrenine bağlayacağını anlatır. Dostları ve editörleri Lester del Rey ile Judy-Lynn del Rey, hayranların iki evrenin ayrı kalmasını tercih edeceğini düşünüp onu vazgeçirmeye çalıştı; hardcover yayıncısı Doubleday'deki editörleri ise içinden geleni yapmasını önerdi. Asimov birleştirmeye karar verdi.

Kitabın bir başka işlevi, daha eski bir romandaki tutarsızlığı onarmaktı. Gökteki Çakıl Taşı'nda Dünya yüzeyi büyük ölçüde radyoaktiftir; bunun, yüzyıllar öncesinde yaşanmış bir nükleer savaştan kaynaklandığı ima edilir. Eleştirmenler, radyasyonun yüzyıllar boyu böyle kalıcı olacağı bir savaşın Dünya'daki yaşamı zaten yok edeceğine dikkat çekmişti. Asimov bu romanda radyoaktivitenin başka bir kökenini kurguladı.

Kitaptaki bilim

Sıfırıncı Yasa: yapay zekâ etiğinin erken bir tartışması

Robotiğin Üç Yasası bir mühendislik şartnamesi değil, bir kurgu aracıdır; Asimov onları sürekli çatışma çıkarmak için sınamıştır. Üç Yasa'nın sonradan eklenen, daha geniş "Sıfırıncı" halini ilk kez robot psikoloğu Susan Calvin'in "The Evitable Conflict" öyküsünde sezdiği, ama adını Daneel'in Robotlar ve İmparatorluk'ta koyduğu bilinir. Bu romanda Giskard, yasayı kendisine programlanmış bir kural olarak değil, kendi akıl yürütmesiyle kavramaya çalışan ilk robottur.

Fikir bugün yapay zekâ etiği tartışmalarında hâlâ anılır, ama sorunları da kitabın içinde görünür. Birey somuttur ve ona gelen zarar ölçülebilir; "insanlık" ise soyut bir kavramdır ve neyin onun yararına olduğuna karar vermek, bir makineye kolayca emanet edilemez. Eleştirmen David Langford, White Dwarf dergisinde bu yasanın kabaca "amaç aracı haklı çıkarır" anlamına geldiğini, yazarın bundan hiç rahatsız olmuşa benzemediğini yazmıştı. Asimov'un sonraki kitapları da bu rahatsızlığı Daneel'in karakterinde işler.

Dünya'yı radyoaktif yapmak mümkün mü?

Kitaptaki "nükleer yoğunlaştırıcı", Dünya kabuğundaki doğal radyoaktif çekirdeklerin bozunmasını hızlandırarak yüzeyi ölümcül hâle getiren bir silahtır. Gerçek fizik bu fikre sıcak bakmaz. Dünya'da kökeni Güneş Sistemi'nin oluşumundan öncesine uzanan 35 radyonüklit (28 radyoaktif element) bulunur; uranyum, toryum ve potasyum-40 bunların tanınmış örnekleridir. Bozunma, tek tek atom düzeyinde rastlantısaldır ve bir çekirdeğin bozunma olasılığı zamanla değişmez. Deneyler, sıcaklık, basınç, kimyasal ortam ve elektrik, manyetik ya da kütleçekim alanlarının birçok bozunma türünün hızını yüksek duyarlılıkla değiştirmediğini gösteriyor. Bilinen istisnalar, örneğin elektronlarından tümüyle sıyrılmış, tam iyonlaşmış atomlarda gözlenen bağlı durum beta bozunması, laboratuvarda tek tek çekirdeklerle ilgilidir; bilinen hiçbir mekanizma bunu bir gezegenin kabuğu ölçeğine taşımaz.

Kitabın bir ayrıntısı gerçek hayatla ilginç bir şekilde buluşur: robotlar Amadiro ile Mandamus'u Dünya'da, Pennsylvania'daki Three Mile Island nükleer santralinin bulunduğu alanda bulur. Santralin ikinci ünitesinde 28 Mart 1979'da ABD'nin ticari nükleer santral tarihindeki en ciddi kaza yaşanmıştı; Asimov romanını bu olaydan altı yıl sonra yayımladı.

Telepati ve ışıktan hızlı yolculuk

Giskard'ın zihin okuması ve yönlendirmesi kurgudur. Telepatiyi gösteren iyi bir kanıt yoktur ve bilim camiası konuyu genel olarak sözde bilim sayar. Yerleşimcilerin kullandığı ışıktan hızlı yolculuk da bugünkü fiziğe aykırıdır: özel göreliliğe göre ışık hızına yalnızca kütlesiz parçacıklar ulaşabilir ve hiçbir şey ışıktan hızlı gidemez. Solucan deliği ya da bükülme sürücüsü gibi öneriler kuramsal tartışmalarda dolaşır ama bunlar egzotik madde gibi henüz var olduğu bilinmeyen koşullar gerektirir (ayrıntı için özel görelilik sayfamıza bakın). Asimov bu tür ayrıntıları hikâyeyi taşıyan zemin olarak kullanır; asıl ilgisi fiziğin değil, toplumların ve ahlakın gelecekte nasıl evrileceğidir.

Etkisi ve ödülleri

Robotlar ve İmparatorluk, Locus dergisinin 1986 En İyi Bilimkurgu Romanı ödülünde kısa listesine girdi. Daha büyük etkisi kurgu evreni açısından olmuştur: kitap, robotlarla dolu Uzaylı dünyalarından robotun neredeyse hiç görülmediği Galaktik İmparatorluk'a nasıl geçildiğini anlatmaya çalışır. Vakıf'ın Sınırı ve Vakıf ve Dünya bu zemin üzerine kuruldu. Asimov'un ölümünden sonra Gregory Benford, Greg Bear ve David Brin'in yazdığı, mirasçıların izniyle çıkan Vakıf romanlarında Daneel'in önderliğindeki, Sıfırıncı Yasa'ya uyan bir robot komplosu ana tema oldu; Roger MacBride Allen'ın, Asimov'un ölümünden kısa süre önce onayladığı taslaktan yazdığı Caliban, Inferno ve Utopia üçlemesi ise bu romandan sonra geçen bir robot isyanını anlatır.

Uyarlamaları

Romanın doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Ancak Apple TV+ için çekilen Vakıf (Foundation) dizisindeki imparatorluğun kâhyası Demerzel karakteri, Daneel'in dizideki uyarlaması olarak bilinir; dizide geçmişte yaşanmış "Robot Savaşları"na yapılan göndermeler de robot evrenine uzanır. Dizinin yürütücü yapımcısı David S. Goyer, bu göndermelerin sonraki sezonlarda açılabileceğini söylemişti.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Bu kitap, Robot serisini ve Vakıf'ı birbirine bağlamak isteyen okur için bir köprüdür. Serinin yayın sırası şöyledir: Çelik Mağaralar, Çıplak Güneş, Şafağın Robotları, Robotlar ve İmparatorluk. Dedektif romanı sevenlerin ilk iki kitaptan başlaması, Baley ile Daneel ilişkisini ve Gladia'nın geçmişini bilerek bu romana gelmesi daha iyi olur; kitabın duygusal ağırlığı, eski kahramanların yokluğundan doğar.

Üç Robot Yasası'nı ve genel olarak Asimov'un robot dünyasını tanımak isteyenler için Ben, Robot öykü derlemesi daha rahat bir girişle başlar. Vakıf'ı hiç okumamış biri bu romanı bağımsız okuyabilir, ancak Vakıf ile İkinci Vakıf bilindiğinde son bölümler çok daha anlamlı olur. Hangi kitabın hangi sırayla okunacağı sorusu için Vakıf serisi okuma sırası sayfasındaki tabloya bakabilirsiniz.

Türkçede roman, Robotlar ve İmparatorluk adıyla İthaki Yayınları'ndan okunabilir (çeviri: Cihan Karamancı). Özgün ilk baskı 383 sayfadır.