Vakıf Kurulurken (Isaac Asimov): konusu, psikotarihin doğuşu ve okuma rehberi

Vakıf Kurulurken (özgün adı Prelude to Foundation), Isaac Asimov'un Kasım 1988'de Doubleday tarafından yayımlanan romanı ve Vakıf serisinin iki öncül kitabından ilkidir. Seri yazım sırasına göre altıncı, evren içi sıraya göre ise Vakıf hikâyesinin en başındaki kitaptır. Asimov bu romanda ilk kez serinin kurucu figürü Hari Seldon'un kendi hayatını anlatır; üstelik onu, psikotarih denen bilimin henüz bir fikirden öteye geçmediği anda yakalar. Kitabın ilk baskısı 403 sayfadır ve Locus Ödülü adaylığı almıştır.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye, Galaktik Çağ'ın 12.020'nci yılında, İmparator I. Cleon'un hüküm sürdüğü dönemde geçer. Başkent Trantor, tek bir gezegen boyunca uzanan devasa bir şehirdir ve sayısız bölgeye, "sektör"e ayrılmıştır. Bu sektörlerin her birinin kendi gelenekleri, kıyafetleri ve yasakları vardır. Roman, Hari Seldon'un bu dev şehirde bir yerden bir yere kaçışını anlatır; bu yüzden bir yandan macera, öte yandan Trantor'un çeşitli yüzlerini gösteren bir gezi anlatısıdır.

Seldon, geleceği önceden hesaplamanın kuramsal olarak mümkün olabileceğini söyleyen bir matematik bildirisi sunmuştur. Bildiri imparatorun ve çevresinin dikkatini çeker; çünkü geleceği bilen biri siyasi açıdan paha biçilmez olabilir. Seldon ise bu bilimin henüz geliştirilmemiş, belki hiç geliştirilemeyecek bir olasılıktan ibaret olduğunu ısrarla söyler. Güç sahiplerinin bunu duymak istemediği anlaşılınca peşine düşenler olur.

Roman, Vakıf'ta Seldon'un yalnızca bir hologram ve efsane olarak göründüğü okurlara, bu adamın bir zamanlar korkan, yorulan ve yardıma muhtaç bir insan olduğunu gösterir. Anlatımı, serinin ilk üç kitabındaki gibi yüzyıllar atlayan bölümlerden değil, Seldon'un peşinden giden tek bir hikâyeden oluşur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Bildirisinin ardından Seldon'a gazeteci Chetter Hummin yaklaşır. Hummin, imparatorun Birinci Bakanı Eto Demerzel'in Seldon'u ele geçirip psikotarihi kendi çıkarları için kullanmak istediğini söyler ve onu korumaya alır. Seldon, Streeling Üniversitesi'nde görev yapan tarih profesörü Dors Venabili ile birlikte bu üniversitede barındırılır. İkili önce Mycogen adlı, gizemli ve dışa kapalı bir sektöre sığınır. Orada insanlığın uzak geçmişi, "robot"lar ve Aurora adlı bir gezegen hakkında anlatılan efsaneler Seldon'un ilgisini çeker; çünkü bu efsaneler, insanlığın kayıp ana yurdu Dünya'ya uzanan ipuçları gibi görünür.

Mycogen'den ayrıldıktan sonra Seldon ile Dors, yoksul Dahl sektörüne geçer. Seldon burada sokakta yaşayan Raych adlı bir çocuğu evlat edinir. Dahl'da yaşlı bir kadın, kendisine anlatılanların aksine Aurora'nın insanlığın kökeni değil, düşmanı olduğunu söyler. Daha sonra grup, güçlü Wye sektörünün belediye başkanı Rashelle tarafından kaçırılır. Rashelle imparatora karşı bir darbe hazırlamaktadır ve Seldon'un psikotarihini bu amaç için kullanmak ister. Girişim, Demerzel'in müdahalesiyle çöker. Oysa Hummin'in anlattığına göre Seldon'un peşindeki kişi tam da Demerzel'dir; darbeyi bastıran adamın aynı zamanda tehdit olarak gösterilmesi, kitabın son bölümündeki açıklamanın zeminini hazırlar.

Roman bir sürprizle biter: Chetter Hummin ile Eto Demerzel aynı kişidir ve bu kişi, Üç Robot Yasası'nın dünyasından gelen R. Daneel Olivaw adlı bir robottur. Daneel, bireyleri değil insanlığın bütününü korumayı öne koyan Sıfırıncı Yasa'ya göre davranır; zihinleri yönlendirme gücüne sahiptir ve psikotarihin geliştirilmesini insanlığı korumanın bir yolu olarak görür. Seldon, Dors'un da yapay bir varlık olabileceğinden kuşkulanmaya başlar. Seldon'un hayatını kurtaran ve ona yön veren görünmez elin kim olduğu böylece ortaya çıkar. Kitap, bir yandan serinin başlangıcını açıklar, öte yandan Asimov'un Robot serisini Vakıf evrenine bağlayan köprü olur.

Isaac Asimov ve kitabın yazıldığı dönem

Isaac Asimov, 2 Ocak 1920'de Rusya'da doğdu ve 6 Nisan 1992'de New York'ta öldü. Columbia Üniversitesi'nde okudu, doktorasını da orada tamamladı. Hayatı boyunca 500'den fazla kitap yazdı ya da derledi. Vakıf hikâyelerinin ilk üçü 1951-1953 arasında kitaplaştı ve 1966'da tek seferlik "Tüm Zamanların En İyi Serisi" Hugo Ödülü'nü aldı. Asimov, serinin çıkış fikrinin Edward Gibbon'un Roma İmparatorluğu'nun Gerileme ve Çöküşü adlı tarih kitabına dayandığını söylemiştir.

Üç kitaplık seri uzun yıllar kapalı kaldı. 1981 sonrasında Asimov seriye iki devam kitabı ekledi (Vakıf'ın Sınırı ve Vakıf ve Dünya), ardından 1988'de bu öncül romanı yazdı. Asimov bu arada kendi yarattığı üç ayrı evreni, yani Robot, Galaktik İmparatorluk ve Vakıf serilerini, tek bir kurgusal tarihte birleştirmişti. Vakıf Kurulurken, bu birleşmenin en açık ifadesidir: R. Daneel Olivaw, Robot kitaplarından Vakıf'ın en başına uzanan çizgiyi kurar.

Kitaptaki bilim

Psikotarih: toplumlar öngörülebilir mi?

Romanın merkezindeki fikir, psikotarihin gerçekten mümkün olup olmadığıdır. Kurguda psikotarih, çok büyük insan topluluklarının davranışını istatistiksel olarak öngörmeye çalışan bir matematiksel bilimdir. Tek bir insanın ne yapacağı bilinemez, ama çok büyük bir insan topluluğunun toplu eğilimi hesaplanabilir. Gerçek dünyada buna benzeyen bir fikir, fizikteki istatistiksel yaklaşımdır: tek tek molekülün hareketi öngörülemez, ama gazın basıncı ve sıcaklığı gibi toplam nicelikler çok kesin hesaplanır. Asimov bu mantığı insan toplumlarına taşır.

Bugün buna uzaktan en çok benzeyen çalışma alanı, Peter Turchin'in 2003'te adını koyduğu kliyodinamiktir. Kliyodinamik, kültürel evrimi, ekonomi tarihini ve makrososyolojiyi matematiksel modellerle birleştirir; imparatorlukların yükseliş ve çöküşü, nüfus değişimi, toplumsal huzursuzluk ve iç savaşlar gibi uzun dönemli örüntüleri sayısal modellerle ve Seshat: Küresel Tarih Veri Bankası gibi büyük veri tabanlarıyla sınar. Alan yaygın biçimde kabul görmüş bir bilim değildir. Eleştirmenler, karmaşık toplumların matematiksel bir uzaydaki noktalara indirgenemeyeceğini ve tarihsel süreçlerin farklı örneklerde aynı zaman değişmez yapıya sahip olmadığını savunur. Yani gerçekte Seldon'un yaptığı türden kesin öngörü bugün mümkün görünmüyor; üstelik öngörüler duyulduğunda insanların davranışını değiştirebilmesi, hesabı ayrıca zorlaştırır. Romanın kendisi de bu yüzden psikotarihi henüz hayal ürünü bir olasılık olarak sunar.

Trantor: gezegen büyüklüğünde bir şehir

Tek bir gezegenin tamamının şehirleştiği Trantor, bilimden çok kurguya aittir. Bugün Dünya'da bile en büyük kentler, yüzeyin küçük bir bölümünü kaplar; bütün bir gezegen yüzeyini kaplayan bir şehir, ısı, su ve gıda gibi sorunlar bakımından gerçek dünyada bir karşılığı olmayan bir düşüncedir. Romandaki asıl ilginç nokta ise sosyolojiktir: aynı şehrin sektörleri, birbirinden çok farklı alışkanlıklar ve yasaklar geliştirmiştir ve Seldon bu çeşitliliğin içinden geçerken, psikotarihin neden zor bir iş olduğunu da görür.

Etkisi ve ödülleri

Vakıf Kurulurken, 1989'da Locus Ödülü'ne aday gösterildi. Roman, Seldon'un hayatını ilk kez doğrudan anlattığı ve R. Daneel Olivaw'ı Vakıf evreninin merkezine yerleştirdiği için serinin tarihinde bir dönüm noktasıdır. Bu hamle, Asimov'un yıllar önce ayrı yazdığı Robot hikâyelerini Vakıf'ın temeline bağladı ve Vakıf Kurulurken'i ilk üç kitaptan farklı bir okuma deneyimine çevirdi. İlk üç kitap yüzyıllara yayılan siyasi krizleri bölüm bölüm anlatırken, bu roman tek bir kahramanın peşinde kalan, daha çok kovalamaca ve keşif ağırlıklı bir hikâyedir.

Uyarlamaları

Roman doğrudan film ya da diziye uyarlanmadı. Ancak David S. Goyer ve Josh Friedman'ın geliştirdiği, 24 Eylül 2021'de Apple TV+'ta yayına başlayan Vakıf (Foundation) dizisi, bu kitabın başlıca unsurlarını kullanır. Dizide Hari Seldon'u Jared Harris, Eto Demerzel'i Laura Birn canlandırır; Demerzel dizide yaşlanmayan bir insansı robot olarak karşımıza çıkar ve Raych, Hari'nin evlatlığıdır. Yani dizi, kitabın temel buluşlarını alır, ama olay örgüsünü birebir izlemez. Dizi üç sezon boyunca yayımlandı ve Eylül 2025'te dördüncü sezonu onaylandı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Vakıf Kurulurken, tek başına okunabilecek kadar bağımsızdır, ama etkisi seriyi bilen okurda daha büyüktür; en büyük sürpriz, Robot kitaplarını okumuş okur için çok daha anlamlıdır. Hızlı tempolu, takip ve kaçış ağırlıklı bir bilimkurgu arayanlara uygundur. Büyük fikirlerin tartışıldığı ilk üçleme tadını arayanlar ise biraz daha sakin bir roman bulabilir.

Yayın sırasıyla okumak isteyenler için sıra şöyledir: Vakıf (1951), Vakıf ve İmparatorluk (1952), İkinci Vakıf (1953), Vakıf'ın Sınırı (1982), Vakıf ve Dünya (1986), Vakıf Kurulurken (1988) ve Vakıf İleri (1993). Evren içi sıraya göre ise bu kitap, serinin Vakıf bölümünün ilk halkasıdır; ayrıntılı rehber için Vakıf serisi okuma sırası sayfasına bakabilirsiniz. Romanın Türkçe adı Vakıf Kurulurken'dir. Özgün ilk baskı 403 sayfadır.