Vakıf İleri (Isaac Asimov): konusu, İkinci Vakıf'ın kuruluşu ve okuma rehberi

Vakıf İleri (özgün adı Forward the Foundation), Isaac Asimov'un 1992'de ölümünden sonra, 1993'te Doubleday tarafından yayımlanan romanıdır. Asimov'un son romanı olan kitap, Vakıf serisinin ikinci öncül kitabı ve Hari Seldon'un hayatının geri kalanını anlatan bölümüdür. İlk baskısı 417 sayfadır ve The New York Times çok satanlar listesine girmiştir. Eleştirmenler, Seldon'un bu kitapta dile getirdiği görüşlerin birçoğunu Asimov'un kendi düşüncelerinin yansıması olarak okur.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye, bir önceki kitap Vakıf Kurulurken'in bittiği yerden sekiz yıl sonra, yine Trantor'da başlar. Seldon'un psikotarihi o günden beri bir fikirden ibarettir; bu romanın konusu, o fikrin kuramdan uygulamaya, yani Seldon Planı'na dönüşme sürecidir. Seldon, imparatorluğun çöküşünü öngörmüştür; plan da bu çöküşün ardından gelecek dönemde bilgiyi koruyacak bir Vakıf kurmayı amaçlayan büyük bir matematik çalışmasıdır.

Romanın yapısı, serinin ilk kitabına benzer: hikâye, aralarında zaman atlamaları olan kısa bölümlerden oluşur. Fark şu ki ilk kitap yüzyılları aşarken, Vakıf İleri'nin bütün olayları tek bir insan ömrünün içinde geçer. Bu yüzden okur, Seldon'un yaşlanışını, sevdiklerini kaybedişini ve planın ağır ağır şekillenişini aynı karakter üzerinden izler.

Kitap bir siyasi entrika romanı olduğu kadar bir yas romanıdır. Seldon, bilim kurmak için ihtiyaç duyduğu sakin çalışma ortamını siyasetin sürekli bozmasıyla uğraşır; bu sırada çevresindeki insanlar birer birer onu terk eder. Bu çatışma, serinin ilk üç kitabında hiç görmediğimiz bir şekilde Seldon'u insanlaştırır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman, Eto Demerzel'in imparator I. Cleon'un Birinci Bakanlığı görevinden çekilmesiyle başlar ve bu görev, hiç istemediği hâlde Hari Seldon'a geçer. Seldon bu görevi istemeden üstlenir ve onu psikotarih araştırmalarından alıkoyan bir yük olarak görür. Buna rağmen görevi sürdürürken imparatorluğun içinde gerilim yükselir: siyasi çalkantılar sonunda imparator suikasta uğrar ve yönetim bir askerî cuntanın eline geçer. Seldon bu olaylardan sonra tekrar psikotarih çalışmalarına dönmeyi başarır; yanında, Vakıf Kurulurken'den tanıdığımız çalışma arkadaşı Yugo Amaryl vardır.

Bu yıllar boyunca plan, yalnızca bir kuram olmaktan çıkıp işleyen bir matematiksel yapıya dönüşür; ama ilerledikçe kişisel bedeli de ağırlaşır. Yıllar kişisel kayıplarla geçer. Seldon'un eşi Dors yok edilir, evlatlığı Raych bir ayaklanma sırasında öldürülür, Amaryl ise yorgunluktan ölür. Bu kayıplar, Seldon'un yaşlandıkça tek başına kalışını anlatır ve planın bir insan ömrüne sığmayacak kadar büyük bir iş olduğunu gösterir. Romanın bölümleri arasındaki zaman atlamaları, bu yalnızlığı yılların birikimi olarak hissettirir.

Romanın son bölümlerinde Raych'in kızı, yani Seldon'un torunu Wanda, "mentalik" adı verilen bir yeteneğe sahip olduğunu gösterir: başkalarının zihnini okuyabilir ve etkileyebilir. Wanda'nın yeteneği hem aileye hem plana yeni bir soru getirir. Bu keşif, Seldon'un planı için yeni bir olanak açar: mentalik yetenekler, matematiksel öngörünün yanına bir zihin bilimi koyabilecektir. Bunun üzerine Seldon, Trantor'daki İmparatorluk Kütüphanesi'nde, mentalikler tarafından yürütülecek gizli bir kuruluş oluşturur: bu kuruluş İkinci Vakıf olacaktır. Kamuya açık olan Birinci Vakıf fiziksel bilimleri geliştirirken, İkinci Vakıf zihin bilimlerini geliştirecek ve planın gizli bekçisi olacaktır. Roman, serinin başlangıcındaki Vakıf'ın temelini böyle atarak biter. Seldon'un hiç göremeyeceği bir gelecek için çalıştığı fikri, kitabın son sayfalarına hüzünlü bir ağırlık verir.

Isaac Asimov ve kitabın yazıldığı dönem

Isaac Asimov, 2 Ocak 1920'de Rusya'da doğdu, Columbia Üniversitesi'nde okudu ve 6 Nisan 1992'de New York'ta öldü. Yaşamı boyunca 500'den fazla kitap yazdı ya da derledi. Vakıf serisinin ilk üç kitabı 1951-1953 arasında yayımlandı ve seri 1966'da tek seferlik "Tüm Zamanların En İyi Serisi" Hugo Ödülü'nü kazandı. Asimov seriye 1982'de Vakıf'ın Sınırı ile geri döndü, 1986'da Vakıf ve Dünya'yı yazdı ve ardından iki öncül kitaba yöneldi: 1988'de Vakıf Kurulurken, 1993'te Vakıf İleri.

Bu romanın ölümden sonra yayımlanmış olması, kitaba ayrı bir ağırlık katar. Eleştirmenler Josh Wimmer ile Alasdair Wilkins, Vakıf İleri'nin ayrıntılı okunmasının Asimov'un hayatının sonundaki iç dünyasına ışık tuttuğunu yazar; onlara göre Seldon, Asimov'un edebî ikizidir ve kitaptaki birçok görüş yazarın kendi görüşleridir. Bu okuma kuşkusuz bir yorumdur, ama Seldon'un son yıllarının hüznü ile yazarın hayatının son yıllarını yan yana koymak çok kişiye doğal gelmiştir.

Kitaptaki bilim

Teoriden uygulamaya: psikotarih ve gerçek dünya

Kitabın temel meselesi, psikotarihin kuramsal bir fikirden işleyen bir plana dönüştürülmesidir. Kurguda psikotarih, çok kalabalık nüfusların davranışını istatistiksel yöntemlerle öngörür. Bunun fizikteki uzak benzeri, tek tek parçacıkların davranışı belirsizken büyük topluluğun ortalama davranışının hesaplanabilmesidir. Toplumlar için aynı yöntemin uygulanıp uygulanamayacağı ise bugün açık bir sorudur.

Peter Turchin'in 2003'te adlandırdığı kliyodinamik, kültürel evrimi, ekonomi tarihini ve makrososyolojiyi matematiksel modelleme ile birleştiren bir araştırma alanıdır. İmparatorlukların yükselişi ve çöküşü, nüfus dinamikleri, toplumsal huzursuzluk, iç savaşlar ve devletlerin çöküşü gibi örüntüleri, Seshat: Küresel Tarih Veri Bankası gibi büyük tarih veri tabanlarıyla sınamaya çalışır. Alanın eleştirmenleri, karmaşık toplumların matematiksel uzayda noktalara indirgenemeyeceğini, tarihsel mekanizmaların farklı örneklerde değişmeyen bir yapıya sahip olmadığını savunur. Yani gerçek dünyada Seldon Planı'na benzeyen bir araç yoktur ve en iyimser durumda bile örüntüler, kesin tarihler yerine olasılıklar verir.

Mentalikler: telepati kurgusu

Wanda'nın yeteneği, yani başkalarının zihnini okumak ve etkilemek, tümüyle kurgudur. Telepatinin var olduğuna dair güvenilir bilimsel kanıt yoktur ve bilim çevreleri konuyu genellikle sözde bilim olarak değerlendirir. Asimov'un kurgusu bu yeteneği, planın "zihin bilimi" kolunu açıklamak için bir araç olarak kullanır; yani gerçek bir bilimsel öneri sunmaz.

Bilgiyi korumak ve geleceği kestirmek

Romandaki iki kuruluşun görevi farklıdır. Birinci Vakıf, uygarlığı ayakta tutacak bilgiyi saklayan ve geliştiren, kamuya açık bir kurumdur; İkinci Vakıf ise gizli çalışan ve planı gözleyen bir çevredir. İkisi birlikte, "geleceği hesaplamak" ile "bilgiyi korumak" arasındaki ayrımı kurgulaştırır. Gerçek dünyada da iki iş ayrıdır: hava durumu tahminleri günler öncesini kabaca verirken, iklim gibi uzun dönemli eğilimler büyük topluluk ortalamalarıyla hesaplanır. Toplumlar içinse bunun benzeri henüz kurulmuş değildir. Yine de Seldon'un hikâyesi, öngörünün kendisinin davranışı değiştirebileceğini, yani bir tahminin bilinmesinin sonucu etkileyebileceğini hatırlatır.

Etkisi ve ödülleri

Kaynaklarda Vakıf İleri için kayda geçmiş büyük bir ödül yoktur, ama kitap The New York Times çok satanlar listesine girerek ticari başarı kazandı. Asimov'un son romanı olarak ayrı bir yeri vardır. Kitap, serinin kronolojik olarak en başındaki hikâyesini tamamlar ve İkinci Vakıf'ın nasıl kurulduğunu açıklayarak, İkinci Vakıf'ta okuduğumuz gizli kuruluşun kökenine bir cevap verir. Bu yüzden seriyi yayın sırasıyla bitirenler için kitap, hikâyeyi başa bağlayan bir halka işlevi görür.

Uyarlamaları

Roman doğrudan bir film ya da diziye uyarlanmadı. Ancak 24 Eylül 2021'de Apple TV+'ta yayına başlayan, David S. Goyer ile Josh Friedman'ın geliştirdiği Vakıf (Foundation) dizisi, serinin öncül kitaplarındaki karakter ve olay unsurlarını da kullanır. Dizide Hari Seldon'u Jared Harris, Eto Demerzel'i Laura Birn canlandırır; Demerzel'in yaşlanmayan bir insansı robot olarak sunulması ve Raych'in Seldon'un evlatlığı olması bu kitapların etkisini gösterir. Dizi ilk üç sezonunu 2021, 2023 ve 2025'te yayımladı; dördüncü sezon Eylül 2025'te onaylandı. Dizi kitapları birebir izlemediği için, Vakıf İleri'deki olayları dizide aynı biçimde beklememek gerekir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Vakıf İleri, serinin son halkasıdır ve ilk üç kitabı okumuş, Seldon'un hikâyesinin nasıl bittiğini merak eden okur için uygundur. Dönemin siyasi çalkantısı, bilimin zorluğu ve yaşlanan bir kahramanın yalnızlığı üzerine düşünmek isteyenler, kitabı iyi bir kapanış olarak bulabilir. Serinin hiç bilinmediği biri için ise kitabın bazı gönderme ve sürprizleri etkisini yitirir.

Yayın sırası şöyledir: Vakıf (1951), Vakıf ve İmparatorluk (1952), İkinci Vakıf (1953), Vakıf'ın Sınırı (1982), Vakıf ve Dünya (1986), Vakıf Kurulurken (1988) ve Vakıf İleri (1993). Evren içi sırada Vakıf İleri, Vakıf Kurulurken'in hemen ardından gelir ve Vakıf'tan önce yer alır; ayrıntı için Vakıf serisi okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz. Romanın Türkçe adı Vakıf İleri'dir. Özgün ilk baskı 417 sayfadır.