Marslı (The Martian)

Marslı, bilimkurgu sinemasında az rastlanan bir iyimserlik taşır. Burada kötü niyetli uzaylılar ya da çılgın bilgisayarlar yoktur; tek düşman, insanı yaşatmaya hiç niyeti olmayan kızıl bir gezegendir. Ridley Scott'ın 2015 yapımı filmi, Andy Weir'ın önce internette bölüm bölüm yayımlanıp sonra çok satanlar listesine giren romanından uyarlandı. Ortaya çıkan film, bilimi kahramanının en güçlü silahı yapan, izleyicisini güldürürken düşündüren bir hayatta kalma öyküsü oldu.

Konusu

Ares III ekibi Mars yüzeyinde araştırma yaparken şiddetli bir fırtınaya yakalanır. Görev iptal edilir, ekip aceleyle gezegenden ayrılır. Botanikçi ve mühendis Mark Watney ise kargaşada yaralanır ve öldüğü düşünülerek geride bırakılır. Uyandığında elinde sınırlı yiyecek, bir yaşam modülü, birkaç araç ve kendi bilgisi vardır. Bir sonraki görevin gelmesine yıllar vardır. Watney, ölmeyi beklemek yerine "bu işi bilimle çözmeye" karar verir: su üretmeyi, ürün yetiştirmeyi ve Dünya ile yeniden iletişim kurmayı denemek zorundadır. Bu sırada NASA'da da başka bir yarış başlar.

Yapım ve oyuncular

20th Century Fox romanın haklarını 2013'te aldı; senaryoyu Drew Goddard yazdı. Yönetmen koltuğuna Ridley Scott oturunca proje hız kazandı. Çekimler 2014 sonunda Macaristan'ın başkenti Budapeşte'deki dev stüdyolarda kurulan yirmi civarında dekorda ve Mars manzaralarıyla ünlü Ürdün'deki Wadi Rum çölünde yapıldı.

Matt Damon, filmin büyük bölümünü neredeyse tek başına taşır; Watney'nin görev günlüğüne konuşarak kaydettiği anlar, filme hem anlatıcı hem de mizah kaynağı kazandırır. Jessica Chastain, Michael Peña, Kate Mara ve Sebastian Stan uzay ekibini; Jeff Daniels, Chiwetel Ejiofor, Kristen Wiig ve Sean Bean ise Dünya'daki kriz masasını canlandırır. Film dünya genelinde 600 milyon doların üzerinde hasılat elde etti ve Ridley Scott'ın en çok kazanan filmi oldu; yedi dalda Oscar'a aday gösterildi.

Bilim ne diyor?

Filmin en ünlü bilimsel hatası, hikâyeyi başlatan fırtınadır. Mars'ta yüzey basıncı Dünya'dakinin yüzde biri bile değildir, yaklaşık binde altısı kadardır. Rüzgâr saatte yüz kilometreyi aşsa bile bu kadar seyrek bir havanın bir insanı savurması, hele bir roketi devirmesi mümkün değildir. Andy Weir bunu bildiğini, ancak hikâyeyi başlatmak için dramatik bir olay gerektiğinden bilerek tercih ettiğini söylemiştir. Mars'taki toz fırtınaları gerçektir ve bazen bütün gezegeni sarar; ancak tehlikeleri güçlerinden değil, güneş panellerini örtmelerinden ve görüşü kapatmalarından kaynaklanır.

Buna karşılık filmdeki pek çok ayrıntı sağlam bir zemine oturur. Hidrojen ve oksijenden su elde etme fikri temel kimyadır, ama Watney'nin de deneyerek öğrendiği gibi son derece tehlikelidir. Plütonyum yakıtlı radyoizotop termoelektrik jeneratörler gerçekten Mars ve dış gezegen araçlarında kullanılır; Curiosity ve Perseverance kâşifleri bu tür bir güç kaynağıyla çalışır. 1997'de Mars'a inen Pathfinder ve küçük Sojourner aracının filmde oynadığı rol, uzay meraklılarına göz kırpan güzel bir dokunuştur.

Mars toprağında yetişen patatesler ise tartışmalıdır. Phoenix iniş aracı 2008'de Mars toprağında perklorat adlı, insan sağlığına zararlı tuzlar buldu. Gerçek bir Marslı çiftçinin önce toprağı yıkayıp arındırması gerekirdi. Uzun süreli radyasyon maruziyeti de filmde neredeyse hiç dert edilmez; oysa bu, gelecekteki Mars görevlerinin en büyük sorunlarından biridir. Uzay aracının yörünge hesaplarına dayanan kurtarma planları ise kütleçekim yardımı gibi gerçek yöntemlerden ilham alır. Film vizyona girmeden birkaç gün önce NASA'nın Mars yamaçlarında sıvı tuzlu su izlerine dair bulgular açıklaması da ilgiyi artırmıştı; bu yorumlar sonraki yıllarda tartışmaya açıldı.

Filmin NASA ile ilişkisi de dikkat çekicidir. Yapım ekibi, ajansın uzmanlarından görsel ve teknik konularda destek aldı; NASA da filmi, gelecekteki insanlı Mars görevlerine kamuoyunun ilgisini çekmek için bir fırsat olarak gördü. Filmdeki uzay giysileri, yaşam modülü ve kâşif aracı, ajansın o yıllarda tartıştığı tasarım fikirlerinden esinlenir. Hermes adlı uzay gemisinin dönen bölümü yapay kütleçekim sağlar ve itki için iyon motorlarını kullanır; iyon motorları gerçektir ve Dawn gibi sondalarda kullanıldı, ancak bir insanlı gemiyi taşıyacak güçte olanları henüz geliştirilmedi. Bu ayrıntılar, filmi gerçek uzay araştırmalarıyla bağlantılı izlemek isteyenler için ek bir tat katar.

Neden izlemeli?

Marslı, problem çözmenin heyecanını anlatan nadir filmlerden biridir. Watney'nin her yeni engel karşısında oturup hesap yapması, denemesi, yanılması ve yeniden denemesi; bilimin gerçekte nasıl işlediğine dair keyifli bir derstir. Film umutsuzluğa kapılmak yerine merakı, yalnızlığa karşı mizahı, ulusal sınırların ötesinde iş birliğini öne çıkarır. Uzaya ilgi duyan gençlere gösterilecek ilk filmlerden biri olmayı fazlasıyla hak eder; yetişkinler içinse rahatlatıcı, akıllı ve iyi kurgulanmış bir macera sunar.

Kısaca

• Yıl: 2015
• Yönetmen: Ridley Scott
• Süre: 142 dakika
• Uyarlandığı eser: Andy Weir'ın aynı adlı romanı
• Başrol: Matt Damon