4,1 milyar yıllık Mars göktaşı Teghaza 001, hiç örneği olmayan bir Mars kabuğundan geldi

2022'de Sahra Çölü'nde bulunan pembe renkli bir taşın, 4,1 milyar yıldan daha önce oluşmuş Mars kabuğundan koptuğu anlaşıldı. Teghaza 001 adı verilen yaklaşık 800 gramlık göktaşı, Dünya'da bulunmuş en eski Mars göktaşlarından biri. Taşın ilk ayrıntılı tanımı 29 Ekim'de Science dergisinde yayımlandı. Çalışmayı NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı'ndan (JPL) Yang Liu yönetti, araştırmayı NASA destekledi.

Göktaşı adını bulunduğu yerden, Mali'deki Teghaza tuz düzlüğünden alıyor. JPL'nin açıklamasına göre Kızıl Gezegen'den geldiği bilinen yaklaşık 435 göktaşı var. Teghaza 001 bunların arasında hem yaşı hem de içerdiği mineraller bakımından ayrı bir yerde duruyor. Liu, makaleyi değerlendiren hakemlerden birinin taşı "Mars'ın Rosetta Taşı" diye nitelediğini aktarıyor.

Sıradan sanılan bir taş

Taşın Mars kökenli olduğunu ilk olarak New Mexico Üniversitesi'ndeki araştırmacılar belirledi. Gezegenlerin bir tür kimyasal parmak izi sayılan oksijen izotoplarını inceleyen ekip, değerleri diğer Mars göktaşlarıyla eşleştirdi. Teghaza 001 ilk bakışta, Mars göktaşlarının en yaygın sınıfı olan şergotitlerden biri gibi görünüyordu. Liu'nun anlatımına göre bu yüzden incelemeyi neredeyse geri çevirecekti.

Daha yakından bakınca alışılmadık dokular ve daha önce görmediği mineraller çıktı. Ekip taşta zirkon kristalleri buldu. Zirkon, içinde oluştuğu kayanın yaşını kesin olarak ölçmeye yarayan bir mineral. Caltech'ten Francois Tissot'un ekibinin geliştirdiği yöntem de bu noktada devreye girdi. Bu yöntemde örneğin tamamı çözülmüyor. Tırnaktan küçük bir parçanın yüzeyindeki tek tek mineral taneleri yerinde, rubidyum-stronsiyum yöntemiyle yaşlandırılıyor. Böylece nadir örnekler gelecekteki çalışmalar için korunmuş oluyor. Tissot, bu tür yaşlandırmayı yapabilen çok az laboratuvar bulunduğunu, kendilerinin de bu kadar eski bir Mars göktaşını tarihlendiren ilk ekip olduğunu söylüyor.

Su, kayayı 4,1 milyar yıl önce değiştirmiş

Sonuçlar Liu'yu şaşırttı. Taş, yaklaşık 4,1 milyar yıl önce Mars'taki suyla etkileşerek değişime uğramıştı. Bu da kayanın kendisinin daha da önce oluştuğu anlamına geliyor. Oksijen izotopları, doku ve kimyasal bileşim, erken Mars'ta beklenenden daha hareketli bir su döngüsüne işaret ediyor. Taşın su içeriğini ayrıntılı inceleyen ayrı bir makale de Haziran'da Science Advances'te yayımlanmıştı.

Teghaza 001 ile yaşıt olan ALH84001 neredeyse tek bir mineralden oluşuyor. "Kara Güzel" lakaplı göktaşı ise JPL'ye göre yaklaşık 2,1 milyar yıl önce oluşmuş ve küçük volkanik kaya parçalarından meydana geliyor. Teghaza 001 ise soğuyan magmadan oluşan kabuğun hikâyesini anlatan karışık magmatik (volkanik kökenli) mineraller taşıyor. Bu mineraller sonradan yer altı suyuyla değişmiş. Çalışmanın ikinci yazarı Lee Saper'in deyişiyle, elimizde ilk kez Mars'ın daha önce hiç örneği olmayan bir bölgesinden gelen bir kabuk parçası var. Saper'e göre taş, su ile kaya arasındaki etkileşimleri, hatta belki de suyunu kaybetmekte olan Mars atmosferinin izini kaydediyor.

Mars'ta nereden koptu?

Mars göktaşları, gezegenin yüzeyine çarpan bir cismin fırlattığı parçalardır. Uzun bir yolculuktan sonra Dünya'ya düşerler. Taşın tam olarak nereden koptuğunu bilmek mümkün değil. Ancak mineral bileşimi, NASA'nın Mars Keşif Yörünge Aracı'nın (MRO) gezegenin kraterlerle dolu güney yaylalarında gözlediği bileşime uyuyor. Ekip, taşın mineral ve kimya özelliklerine uyan 13 olası bölge belirledi. Mars'tan Dünya'ya henüz örnek getirilmediği için bu tür göktaşları gezegenin en eski kabuğuna bakmanın neredeyse tek yolu.

Araştırmacılar bunun bir başlangıç olduğunu söylüyor. Liu'nun sözleriyle henüz yüzeyi kazıdılar. Taşın bilim dünyasının geri kalanınca da incelenmesi, erken Mars'ın suyunu nasıl ve ne zaman kaybetmeye başladığı sorusuna yeni veriler katabilir. Mars'ın yüzey kimyasına dair son bulgulardan biri için Curiosity'nin kırdığı kükürtlü taş haberimize de bakabilirsiniz.