Mars üçlemesi okuma sırası (Kim Stanley Robinson): Kızıl, Yeşil ve Mavi Mars

Mars üçlemesi, Amerikalı yazar Kim Stanley Robinson'ın Kızıl Gezegen'in yerleşimini ve dönüştürülmesini anlatan üç romanlık bilimkurgu serisidir: Kızıl Mars (Red Mars, 1992), Yeşil Mars (Green Mars, 1993) ve Mavi Mars (Blue Mars, 1996). Üç kitap da büyük ödüller kazandı. Seri, bir gezegeni insana uygun hale getirme fikri olan terraforming'i bilimsel, siyasi ve ahlaki bütün yönleriyle işler. Hikâye 2026'da başlar ve 2212'ye kadar, 187 yıla yayılır. Bugün, romanın açıldığı yılda, Mars'a henüz hiçbir insan ayak basmadı; bu da üçlemeyi gerçekle karşılaştırmak için ilginç bir an yapıyor. Bu sayfa kitapların okuma sırasını, kaç parça olduğunu ve nereden başlanacağını anlatıyor.

Seri ne anlatıyor?

Üçleme, Mars'a yerleşen ilk yüz kişinin, "İlk Yüz"ün ve onların çocuklarıyla torunlarının hikâyesidir. Romanlar tek bir kahramanın değil, bölümden bölüme değişen pek çok karakterin gözünden anlatılır: Amerikalı fizikçi Sax Russell, jeolog Ann Clayborne, Rus mühendis Nadia Cherneshevsky, Rus ekibinin lideri Maya Toitovna, Japon biyolog Hiroko Ai ve başkaları. Kitaplar bilim insanlarını kahraman yapar; laboratuvar çalışması, mühendislik sorunları ve siyasi pazarlıklar, çatışma sahneleri kadar yer tutar.

Üç başlık, gezegenin dönüşümündeki üç evreyi gösterir. Kızıl Mars yerleşimi, Yeşil Mars bitkilerin yaşayabildiği ara evreyi, Mavi Mars ise yüzeyde sıvı suyun nehirler ve denizler oluşturduğu dönemi anlatır. Bu fiziksel dönüşüme bir siyasi dönüşüm eşlik eder: Dünya'da devletleri bile yönetir hale gelen dev şirketler ile bağımsızlık isteyen Marslılar arasındaki mücadele. Serinin ana tartışması ise şudur: İnsanın bir gezegeni değiştirmeye hakkı var mı? Russell'ın temsil ettiği "Yeşiller" yaşamı yaymayı bir görev sayar; Clayborne'un temsil ettiği "Kızıllar" Mars'ın bozulmamış haliyle korunmasını savunur.

Kaç kitap var?

Sıra	Kitap	İlk yayın	Ödüller
1	Red Mars (Kızıl Mars)	1992	BSFA (1992), Nebula (1993); Hugo, Clarke ve Locus adaylığı
2	Green Mars (Yeşil Mars)	1993	Hugo ve Locus (1994); BSFA ve Nebula adaylığı
3	Blue Mars (Mavi Mars)	1996	Hugo ve Locus (1997); BSFA, Campbell ve Clarke adaylığı
Ek	The Martians (öykü derlemesi)	1999	—

The Martians, aynı evrende geçen öykülerden oluşur. Bazıları üçlemenin zaman çizgisinin içinde geçer, bazıları ise İlk Yüz'ün görevinin yerleşim değil keşif amaçlı olduğu alternatif bir anlatıyı izler. Kitaba şiirler, Mars anayasası metni ve kurgusal bilimsel özetler de girer.

İki kitap sık sık bu seriyle karıştırılır. Robinson'ın Mars'ı konu alan ilk romanı Icehenge (1984) benzer temaları işler ama aynı evrende geçmez. 2312 (2012) ise Mars'ın dönüştürülmesi ve çok uzun yaşayan karakterler gibi ortak öğeler taşısa da ayrı bir kitaptır.

Okuma sırası

Burada sıra tartışmasızdır; yayın sırası ile hikâye sırası aynıdır:

1. Kızıl Mars (1992)
2. Yeşil Mars (1993)
3. Mavi Mars (1996)
4. İsteğe bağlı: The Martians (1999)

The Martians'ı üçlemeyi bitirdikten sonra okuyun. Öykülerin bir kısmı romanların zaman aralığına yayılır ve terraforming programının ileride ne olacağına dair ipuçları barındırır. Romanların her biri ayrı bir dönemi anlatsa da tek başına okunacak gibi yazılmamıştır; Yeşil Mars, Kızıl Mars'tan elli yıl sonra açılır ama karakterleri ve çatışmaları ilk kitaptan devralır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kızıl Mars, İlk Yüz'ü taşıyan Ares gemisinin 2026'daki yolculuğuyla başlar. Gemi, yörüngede biriktirilmiş uzay mekiği yakıt tanklarından kurulmuştur. Koloniciler ilk yerleşim olan Underhill'i kurar, Phobos'ta bir üs açar ve terraforming üzerine tartışır. Birleşmiş Milletler'in Mars kurumu dönüşüme izin verir: Yer altı ısısını açığa çıkarmak için derin kuyular kazılır, atmosferi kalınlaştıracak gaz karışımları salınır, donmuş topraktaki su nükleer patlamalarla serbest bırakılır, yörüngeye bir uzay asansörü kurulur. Marslı bilim insanlarının geliştirdiği yaşam uzatma tedavisi Dünya'da kaynak kavgalarını kızıştırırken çok uluslu şirketler Mars'a hâkim olur. 2061'deki ilk devrim kanlı biçimde bastırılır: Asansörün kablosu kopar, Phobos yok edilir, şehirler bombalanır. Hayatta kalan İlk Yüz üyeleri güney kutbunun altındaki gizli bir sığınağa çekilir.

Yeşil Mars elli yıl sonra açılır. Bitkiler artık yaşayabilmektedir, yeraltı hareketi Mars'ta doğan yeni kuşaklarla büyümüştür. Direniş grupları ortak bir anlaşmada buluşur. Sax Russell sahte bir kimlikle şirketlerin terraforming projesine sızar, yakalanıp işkence görür ve kurtarılır. Kitabın sonunda Batı Antarktika'daki buz tabakasının altında patlayan yanardağlar Dünya'da deniz seviyesini aniden yükseltir. Bu kaosu fırsat bilen Marslılar neredeyse kan dökmeden yönetimi ele geçirir.

Mavi Mars bağımsızlıktan sonraki yüzyılı anlatır. Yüzeyde sıvı su, nehirler ve denizler vardır. Yeni bir anayasa yazılır, Nadia Mars'ın ilk başkanı olur; şehirlerin özerk olduğu, çevre davalarına bakan ayrı bir mahkemenin bulunduğu bir düzen kurulur. Dünya ile göç konusunda bir anlaşma yapılır. İnsanlık asteroitleri oyup içinde şehirler kurar, Güneş Sistemi'nin başka dünyalarına ve yıldızlara yayılır. İki yüz yaşını geçen İlk Yüz üyeleri bu kez yaşlılığın yeni sorunlarıyla, özellikle bellek kaybıyla yüzleşir. Sax ile Ann, uzun bir karşıtlığın ardından barışır; göç krizinin bir savaşa dönüşmesi önlenir ve Mars görece huzurlu bir döneme girer.

Yazar ve yazıldığı dönem

Kim Stanley Robinson 23 Mart 1952'de Illinois'in Waukegan kentinde doğdu, Güney Kaliforniya'da büyüdü. 1982'de Kaliforniya Üniversitesi San Diego'da Philip K. Dick'in romanları üzerine yazdığı tezle edebiyat doktorası aldı. Romanlarının çoğunda ekolojik, kültürel ve siyasi temalar öne çıkar; kahramanları sık sık bilim insanlarıdır. Robinson'ın anlattığına göre üçleme, bir uydunun çektiği Mars fotoğrafına bakıp orasının sırt çantasıyla yürüyüşe çıkmak için harika bir yer olacağını düşünmesiyle doğdu.

Üçleme 1990'ların başında, Soğuk Savaş'ın bittiği, küreselleşmenin ve çok uluslu şirketlerin gücünün tartışıldığı yıllarda yazıldı. Robinson Mars'ı Dünya'nın yerine konulmuş bir deney alanı gibi kullanır: Kitaplarda kapitalizmin yerini alabilecek daha demokratik ekonomik düzenler, işçi kooperatifleri ve çevreyi gözeten bir anayasa tartışılır. Kitaplar, Rus yazar Aleksandr Bogdanov'un Mars'ta ütopik bir toplumu anlatan 1908 tarihli Kızıl Yıldız romanına da gönderme yapar; karakterlerden Arkady Bogdanov'un onun soyundan geldiği anlatılır.

Kitaplardaki bilim

Üçlemenin bilimsel omurgası, Mars'ın atmosferini kalınlaştırıp ısıtma fikridir. Gerçek tablo zordur. NASA'nın verilerine göre Mars'ta atmosfer basıncı Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 0,6'sı kadardır; yüzeye çıkan sıvı su hızla buharlaşır ya da donar. Güneş'ten uzak olduğu için suyun yüzeyde kalıcı olması, kabaca Dünya atmosferinin toplam basıncı kadar karbondioksit basıncı gerektirir.

2018'de Colorado Üniversitesi'nden Bruce Jakosky ve Northern Arizona Üniversitesi'nden Christopher Edwards, NASA destekli bir çalışmada bu karbondioksitin Mars'ta bulunup bulunmadığını hesapladı. Sonuç, romanın iyimserliğine karşı bir uyarıydı: Kutup buzullarındaki karbondioksitin tamamı buharlaştırılsa bile basınç ancak Dünya'nınkinin yüzde 1,2'sine çıkar. Topraktaki toz taneciklerine bağlı gaz gereken basıncın en fazla yüzde 4'ünü, mineral yataklarındaki karbon ise büyük olasılıkla yüzde 5'ten azını sağlar. Araştırmacılar, Mars'ı bugünkü teknolojiyle terraform etmenin mümkün olmadığı sonucuna vardı. Robinson'ın romanlarında atmosferi kalınlaştırmak için yörünge aynaları, derin kuyular, genetiği değiştirilmiş mikroplar ve nükleer patlamalar gibi pek çok yöntem birlikte kullanılır. Gerçekte sorun yalnız yöntem değil, eldeki hammaddenin yetersizliğidir. Konuyu terraforming sayfamızda, etik boyutunu ise Mars'ı yaşanabilir kılmak bir kütüphaneyi yakmak mı? yazımızda ayrıca ele aldık.

Kitaptaki Phobos sahnesi de gerçek bir fiziksel sürece dokunur. Romanda bu uydu yörüngesinden düşürülüp atmosferde yok edilir. Gerçekte Phobos zaten Mars'a yaklaşmaktadır: NASA'ya göre her yüz yılda yaklaşık 1,8 metre içeri kayıyor ve bu hızla yaklaşık 50 milyon yıl içinde ya gezegene çarpacak ya da parçalanıp bir halkaya dönüşecek. Romandaki uzay asansörü ise bugün hiçbir gezegende bulunmayan, kuramsal bir yapıdır.

Kızıllar ile Yeşiller arasındaki tartışma da kurgu değildir. Mars'ta geçmişte ya da bugün mikrobik yaşam bulunup bulunmadığı hâlâ yanıtlanmamış bir sorudur ve gezegeni dönüştürmenin bu soruyu yanıtlayabilecek kanıtları silebileceği kaygısı bilim insanları arasında da dile getiriliyor. Mars'ın yüzeyi ve suyu hakkında güncel bilgi için Mars ve Mars'ta su sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Üç roman toplam iki Hugo, bir Nebula, iki Locus ve bir BSFA ödülü aldı. Robinson bugün yaşayan en önemli bilimkurgu yazarlarından biri sayılıyor; The Atlantic dergisi onun eserlerini gerçekçi ve edebi bilimkurgunun "altın standardı" diye nitelendirdi. Üçlemenin bilim çevrelerindeki yeri de somut: NASA'nın Mayıs 2008'de Mars'a inen Phoenix aracında taşınan, gelecekteki Mars kaşifleri için bir zaman kapsülü olarak hazırlanan DVD'de Yeşil Mars'ın metni ve Kızıl Mars'ın kapak resmi bulunuyor. Kitaplar İspanyolca, Fransızca, Almanca, Rusça, Çince ve Japonca dahil pek çok dile çevrildi.

Uyarlamaları

Üçleme yirmi yılı aşkın süredir ekrana taşınmayı bekliyor. 1990'ların sonunda haklar James Cameron'daydı; beş saatlik bir mini dizi düşünüldü ama Cameron opsiyonu bıraktı. Ardından Gale Ann Hurd'ün Sci-Fi Channel için planladığı mini dizi ve 2008'de AMC ile Jonathan Hensleigh'in projesi gündeme geldi. Spike TV, Aralık 2015'te J. Michael Straczynski'nin yürütücü yapımcı ve senarist olacağı on bölümlük bir ilk sezona onay verdi; ancak Straczynski ve ardından gelen Peter Noah projeden ayrıldı ve dizi askıya alındı. Bugüne kadar çekilmiş bir uyarlama yoktur.

Türkçe baskılar

Üçlemenin üç kitabı da İthaki Yayınları tarafından yayımlandı: Kızıl Mars 2019'da Sabri Gürses çevirisiyle, Yeşil Mars ve Mavi Mars ise 2026'da Uğur Gülsün çevirisiyle çıktı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Başlangıç noktası tabii ki Kızıl Mars. Ancak bu üçleme hızlı bir macera değildir: Uzun manzara betimlemeleri, jeoloji ve ekoloji ayrıntıları, ekonomi ve anayasa tartışmalarıyla dolu kalın kitaplardır; Türkçe baskıda Yeşil Mars 776, Mavi Mars 856 sayfa tutar. Gezegen bilimini, siyaseti ve fikir romanlarını seven sabırlı okur için eşsizdir; olay örgüsü hızlı bir hikâye arayan okur ise yorulabilir. Mars'ı daha kısa ve hafif bir romanla tanımak isteyenler önce Andy Weir'in Marslı romanını, edebi ve şiirsel bir Mars için Ray Bradbury'nin Mars Yıllıkları'nı deneyebilir.

Başka bir uzun soluklu bilimkurgu serisi arayanlar için sitemizdeki Dune kitapları okuma sırası ve Vakıf serisi okuma sırası rehberleri de yol gösterebilir.