Çıplak Güneş (Isaac Asimov): konusu, Solaria'nın bilimi ve okuma rehberi

Çıplak Güneş (özgün adı The Naked Sun), Isaac Asimov'un 1956'nın sonbaharında Astounding Science Fiction dergisinde üç bölüm hâlinde tefrika ettiği, Ocak 1957'de Doubleday'in kitap olarak çıkardığı bilimkurgu-polisiye romanıdır. Dünyalı dedektif Elijah Baley bu kez Dünya'nın kalabalık kubbeli şehirlerinden çıkıp, Uzaylı (Spacer) dünyalarından biri olan Solaria'ya gönderilir. Nüfusu yirmi bin kadar olan, kişi başına yirmi bin kadar robotun düştüğü bu gezegende insanlar birbirini yüz yüze görmekten kaçınır. Çıplak Güneş, Asimov'un Robot serisinin ikinci romanıdır.

Kitap ne anlatıyor?

İlk kitabın ardından Baley'in yeni görevi, Dünya'nın kendi dar dünyasından uzağa, tam tersi bir toplumsal deneye uzanır. Solaria'da insanlar tek başlarına geniş malikânelerde yaşar, robotlar bütün işi yapar, insanlar birbirlerine "görüntü" aracılığıyla ulaşır. Romanın dilinde bunun adı "viewing"dir; yani holografik bir görüntü üzerinden konuşmak. Aynı odada bulunmak ("seeing") ise utanç verici, hatta itici sayılır. Bir Solaryalı için evlilik, çocuk yapmak ve hatta başkasına yakınlaşmak bile çekilecek bir yüktür. Bu düzen içinde işlenen cinayet, insanlar hiç yan yana gelmediği için paradoksal bir bilmece hâline gelir: kimse kimseye yaklaşamıyorsa katil nasıl yaklaşmıştır?

Baley burada çifte bir güçlükle uğraşır. Hem suçluyu bulmak zorundadır hem de kendi korkusuyla: Dünyalı olarak açık havadan, geniş mekândan ve gökyüzünden ürker. Kendisiyle birlikte soruşturmaya R. Daneel Olivaw da katılır. Kitabın asıl gücü, polisiyenin ipuçlarının bir toplumun yapısıyla iç içe geçmesindedir: Solaria'nın sosyal kurallarını anlamadan cinayetin nasıl işlendiği anlaşılamaz.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Baley, Dünya'dan çıkıp yıldızlararası yolculuğu ilk kez yaşar; bu bile onun için başlı başına bir sınavdır. Solaria'ya vardığında insanların birbirinden kaçtığı, yalnızca robotların kendisine yaklaştığı bir gezegenle karşılaşır. Soruşturma, yalnızca bir cinayeti değil, bir toplumun bütün varsayımlarını sorgulamayı gerektirir. Solaria'da yaşayan Rikaine Delmarre, bir fetal bilim insanıdır ve evinde ölü bulunur. Başlıca şüpheli, eşi Gladia'dır; çünkü olay yerinde yalnız o vardır ve katilin ölenle aynı odada bulunması gerekmiş görünür. Baley, bu işi çözmek için Solaria'ya gönderilir ve soruşturmasında yüz yüze konuşmakta ısrar eder; bu, ev sahiplerini rahatsız eder ve çalışmasını zorlaştırır. Gladia Solaria'nın âdetlerinden hoşlanmayan biridir ve Baley ile yakın bir bağ kurar. Güvenlik biriminin başkanı Hannis Gruer'in zehirlenmeye çalışılması, olayın tek bir cinayetten ibaret olmadığını gösterir.

Baley sonunda katilin robot bilimcisi Jothan Leebig olduğunu bulur. Leebig, Delmarre'yi ve Gruer'i ortadan kaldırmak için kendisi yaklaşmak yerine robotları kullanmıştır. Kullandığı robot, yaptığı işin sonucunu bilmediği için Birinci Yasa'ya takılmamıştır. Yani cinayet, robotların "insana zarar veremez" kuralı bozulmadan, ama o kuralın etrafından dolanılarak işlenmiştir. Leebig'in robot beyinlerini uzay gemileri için değiştirme planı, bu kuralın aşılabileceği ihtimalini de gündeme getirir ve romanın asıl uyarısı burada yatar: Solaria'nın kusursuz görünen robot düzeni, insanlığın dışarı çıkmasına karşı bir silaha dönüşebilir.

Çözüm, Baley'in yalnızca ipuçlarını değil, Solaria'nın kendi kurallarını da okumasına bağlıdır. Gladia sonunda Aurora'ya gider. Baley Dünya'ya döner; Solaria'da ve açık havada yaşadığı sınavla korkusunu aşmaya başlamıştır. Son olarak da Uzaylıların güçlü yanlarının, zamanla zayıflığa dönüşeceğini söyler. Çünkü insanlığın geleceği Dünya'nın kalabalığında ya da Solaria'nın yalnızlığında değil, yeni dünyalara birlikte yayılmasındadır.

Başlıca karakterler

• Elijah Baley: Dünyalı dedektif; açık alan korkusuna rağmen Solaria'ya gönderilir.
• R. Daneel Olivaw: Baley'in insansı robot ortağı.
• Gladia Delmarre: Ölen bilim insanının eşi ve baş şüpheli.
• Rikaine Delmarre: Cinayet kurbanı, fetal bilimci.
• Jothan Leebig: Robot bilimci; sonunda katil olduğu anlaşılır.
• Hannis Gruer: Solaria güvenlik biriminin başkanı.

Asimov ve kitabın yazıldığı dönem

Isaac Asimov 1920 dolaylarında Rusya'da doğdu, 1923'te ailesiyle ABD'ye taşındı ve Brooklyn'de büyüdü. Kimya doktorasını 1948'de aldı, 1949'dan itibaren Boston Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde biyokimya öğretti. Hayatı boyunca beş yüzü aşkın kitaba imza attı. Üç Robot Yasası'nı 1942'de ortaya attı; robot öyküleri sonradan Ben, Robot adlı derlemede toplandı. Çıplak Güneş, Çelik Mağaralar'dan üç yıl sonra, 1950'lerin ortasında yazıldı. İlk kitaptaki aşırı kalabalık ve kapalı mekân temasının zıddını kurmak, bu romanın çıkış noktasıdır: Dünya'nın karşısına bu kez tek tek yalıtılmış, robota bağımlı bir toplum çıkarılır.

Roman, o yıllardaki otomasyon korkusunun yanı sıra, insan ilişkilerinin teknolojiyle aracılanması sorununa da değinir. Asimov bunu bir uyarı olarak değil, iki uç arasında Baley'in bakışıyla bir denge arayışı olarak yazar: ne Dünya'nın kalabalığı ne de Solaria'nın kopukluğu çözümdür. Romanın başlığındaki "çıplak güneş" de bu gerilimi taşır: Dünyalı için açık gökyüzü ve güneş korkutucudur, Solaria'da ise bu açıklık gündelik hayatın parçasıdır. Baley'in kendi korkusunu aşma çabası, kitabı bir polisiyenin ötesinde kişisel bir gelişim hikâyesi de yapar.

Kitaptaki bilim ve bugünkü bilgiler

Uzaktan iletişim ve yalıtılmış toplum

Romandaki "viewing", bugünkü görüntülü görüşmeye şaşırtıcı biçimde benzer. Asimov, 1950'lerde bir toplumun yüz yüze temas yerine görüntülü iletişimi norm hâline getirebileceğini kurguladı. Bugün video görüşmeler, uzaktan çalışma ve çevrim içi ilişkiler günlük hayatımızda yer alıyor; fakat gerçek toplumlar Solaria gibi tamamen yüz yüze temastan kopmuş değil. Romanın sorusu hâlâ geçerli: teknoloji bize yakınlığı mı kolaylaştırıyor, yoksa bizi birbirimizden mi uzaklaştırıyor?

Robotlar ve dolaylı zarar

Kitabın bilimsel çekirdeği, Birinci Yasa'nın "dolaylı zarar" boşluğudur. Bir robot, yaptığı işin sonucunu bilmiyorsa, kuralı çiğnemeden zarara katkıda bulunabilir. Bugünkü yapay zekâ güvenliği tartışmalarında da benzer bir sorun konuşuluyor: Bir sistem talimatı doğru uyguluyor olabilir ama sonucu öngörmüyor olabilir. Elbette gerçek robotlar Asimov'un kurguladığı "pozitronik beyne" sahip değil; Üç Yasa bir mühendislik şartnamesi değil, bir düşünce aracıdır. 1985 tarihli Robots and Empire bu yasalara insanlığı gözeten Sıfırıncı Yasa'yı da ekledi.

Uzay bağlantısı

Solaria kurgusal bir gezegendir; ama insanlığın komşu yıldız sistemlerine yerleşmesi fikri, astronomide gerçek yıldızlara bakışı hatırlatır. Örneğin Kuğu takımyıldızındaki 61 Cygni, Güneş'e yaklaşık 11,4 ışık yılı uzaklıktadır ve iki turuncu cüce yıldızdan oluşan ikili bir sistemdir. Friedrich Bessel 1838'de bu yıldızın uzaklığını ölçerek Güneş dışındaki bir yıldızın uzaklığını ilk güvenilir biçimde belirleyen kişi oldu. 61 Cygni çevresinde gezegen bulunduğuna dair geçmişteki iddiaların hepsi, yüksek duyarlıklı radyal hız gözlemleriyle asılsız bulundu. Asimov'un hayal ettiği, robotlarla dolu komşu yıldız dünyaları bu yüzden kurgu olarak kalıyor; romanın hangi yıldıza bağlandığını biz burada varsaymıyoruz, 61 Cygni yalnızca gerçek bir komşu yıldız örneği olarak verildi.

Robot serisinin içindeki yeri

• Ben, Robot (1950): Üç Yasa'yı tanıtan robot öyküleri.
• Çelik Mağaralar (1954): Baley ve Daneel'in Dünya'daki ilk vakası.
• Çıplak Güneş (1957): Solaria'daki ikinci vaka.
• Şafağın Robotları (1983): Aurora'daki üçüncü vaka.
• Robotlar ve İmparatorluk (1985): Sıfırıncı Yasa ve Vakıf evrenine köprü.

Etkisi ve ödülleri

Çıplak Güneş, yayımlandığında Galaxy dergisinin eleştirmeni tarafından "bilimsel yöntemle dedektiflik üzerine ilginç bir alıştırma" diye nitelendi. Doğrulayabildiğimiz kadarıyla romanın büyük bir ödülü yok; ama bilimkurgu-polisiye alt türünün öncü örneklerinden biri olarak anılıyor. Kitabın bir başka kalıcı etkisi, kapalı ve izole toplum hayalinin teknolojik toplumların eleştirisi için bir sembol hâline gelmesidir. Çelik Mağaralar'daki kalabalıkla birlikte okunduğunda, iki kitabın aynı sorunun zıt uçlarını işlediği görülür.

Uyarlamaları

• BBC2 televizyon uyarlaması (1969): Elijah Baley'i Paul Maxwell, R. Daneel Olivaw'ı David Collings oynadı; bölüm sonradan silinmiştir.
• Sovyet uyarlaması (1978): The Last Alternative adıyla bir Sovyet yapımı da romandan uyarlandı.

Sitemizde bu yapımlara ait bir sayfa bulunmuyor.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Çıplak Güneş, Çelik Mağaralar'ı okuyanlar için doğal devamdır. Tek başına da okunabilir, fakat Baley ile Daneel'in ilişkisi ilk kitaptan gelen bir geçmişe dayandığı için sırayla okumak daha tatmin edicidir. Robot dedektif üçlemesi yayın sırasıyla şöyledir: Çelik Mağaralar (1954), Çıplak Güneş (1957), Şafağın Robotları (1983); dördüncü kitap Robotlar ve İmparatorluk (1985) seriyi Vakıf evrenine bağlar. Bu evrenin tamamı için Vakıf serisi okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz; Asimov'un robot öykülerine ise Ben, Robot ile girilebilir.

Türkçede kitap İthaki Yayınları'nın Robot Serisi içinde, "Robot Serisi 2. Kitap" olarak Çıplak Güneş adıyla çıkıyor.