Buck Rogers (Nowlan, Calkins): konusu, bilimi ve okuma rehberi
1929'da başlayan Buck Rogers şeridi, 25. yüzyıla uyanan bir adamı anlatır ve ilk uzay macerası şeritlerinden biri olur; hikâyesi, bilimi ve uyarlamaları burada.
- Tür
- Çizgi roman
- Yazar
- Philip Nowlan
- İlk yayın yılı
- 1929
- Filmi / dizisi
- Sayfasını aç →
Buck Rogers, 7 Ocak 1929'da ABD gazetelerinde yayımlanmaya başlayan ve bilimkurgunun dergilerden gazete okuruna taşınmasında öncü olan uzay macerası çizgi şeritlerinden biridir. Yazarı Philip Francis Nowlan, ilk çizeri Dick Calkins'tir. Şerit, Nowlan'ın 1928'de Amazing Stories dergisinde yayımlanan "Armageddon 2419 A.D." adlı uzun öyküsüne dayanır; John F. Dille'in National Newspaper Syndicate'i aracılığıyla 1967'ye kadar sürdü. Başkahraman, 20. yüzyıldan 25. yüzyıla uyanan bir adamdır. Şeridin ve onun doğurduğu radyo, sinema ve televizyon uyarlamalarının izleri bugün hâlâ popüler kültürde görülür; en bilineni Buck Rogers in the 25th Century dizisidir.
Kitap ne anlatıyor?
Buck Rogers, tek bir ciltlik roman değil, gazetelerde yıllarca yayımlanan bir çizgi şerittir; "kitap" olarak okunan şey, bu şeritlerin derlemeleri ve kaynağını oluşturan Nowlan'ın hikâyeleridir. Temel fikir şudur: Bir 20. yüzyıl adamı, bir kaza sonucu uzun bir uykuya dalar ve beş yüzyıl sonra, dünyanın başka bir uygarlığın boyunduruğu altında olduğu bir zamanda uyanır. Bilgisi ve cesaretiyle direnişe katılır. Bu basit kurgu, gelecekteki teknolojiyi, silahları ve uzay yolculuğunu merak eden bir okurun macera dilinde anlatılır.
Dönemin bilimkurgu dergileri (Amazing Stories, Nisan 1926'da Hugo Gernsback tarafından başlatılan ve türe adanmış ilk dergi sayılır) bilimsel görünümlü gereçlerle dolu maceraları yaygınlaştırmıştı. Buck Rogers bu dergi kültürünün gazeteye taşınmış hâlidir.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kaynak öyküyü ve şeridin genel çizgisini kendi cümlelerimle özetliyorum; sahne sahne aktarım yapmıyorum.
Kaynak öyküde Anthony "Tony" Rogers, 1898'de doğmuş bir Birinci Dünya Savaşı gazisidir. 15 Aralık 1927'de Pennsylvania'daki bir kömür madeninde radyoaktif bir gazın etkisiyle askıya alınmış bir uykuya girer ve 492 yıl sonra, 2419'da uyanır. Amerika, 2109'da kıtayı fetheden Han adlı istilacıların elindedir; fatihler Kuzey Amerika'da on beş büyük şehir kurmuş ve parçalayıcı ışınlarla donatılmış hava gemileriyle kıtayı boyunduruk altında tutmaktadır. Amerikalılar ise gerilla grupları hâlinde direnmektedir. Rogers, Wilma Deering ve direnişçilerle tanışır; Amerikalıların geliştirdiği iki yeni madde, yani karşı yerçekimi özellikli "inertron" ile ışığı ve elektriği ileten, görünmez ve yoğun bir katı olan "ultron" sayesinde fatihlere karşı gerilla savaşına katılır. Karakterin adı öyküde Tony'dir; şeritte Buck olarak anılır. Öykünün sonunda direnişin liderlerinden biri hâline gelir ve Wilma ile evlenir.
Şerit Ocak 1929'da başlamıştı; devam öyküsü The Airlords of Han ise Mart 1929'da yayımlandı. Şeridin ana kadrosunda Rogers, Wilma Deering, bilim insanı Dr. Huer ve kötü adam Killer Kane bulunur; hikâye çizgisi, Kızıl Moğollar adlı istilacılara karşı bir "İkinci Bağımsızlık Savaşı" etrafında gelişir. Şeridin kurgusu böylece tek bir uyanışın hikâyesinden, sürekli yenilenen bir maceraya dönüştü. Yıllar içinde şeridi farklı çizerler sürdürdü; son şerit 8 Temmuz 1967'de yayımlandı.
Özetle kitabın ana fikri, bir "dışarıdan gelen adamın" gelecekteki bir dünyayı kurtarmaya yardım etmesidir. Bu kurgu, sonraki macera hikâyelerinde de sık görülen bir kalıptır: eski dünyanın bilgisini taşıyan bir kahraman, gelişmiş ama zalim bir güce karşı direnenlerin yanında yer alır.
Okurun şunu da bilmesi gerekir: Düşman tasvirleri, dönemin popüler kurgusunun alışıldık klişelerini taşır ve bugünkü gözle okunduğunda rahatsız edici olabilir. Bu bir dönem belgesi olarak okunmalıdır.
Yazar ve yazıldığı dönem
Philip Francis Nowlan (1888-1940) Philadelphia'da doğdu, Pennsylvania Üniversitesi'nde okudu ve gazetecilik yaptı. Buck Rogers'ı yaratan ve 1939'a kadar şeridin yazarlığını sürdüren Nowlan, 3 Şubat 1940'ta Bala'daki evinde geçirdiği bir felçle 51 yaşında öldü. Buck Rogers dışında The Airlords of Han ve The Onslaught from Venus gibi başka uzun öyküler de yazdı.
Dick Calkins (1894-1962) şeridin ilk çizeriydi; Chicago Sanat Enstitüsü mezunu, Birinci Dünya Savaşı'nda pilot ve uçuş eğitmeni olarak görev yapmış bir karikatüristtir. Kaynaklar, Calkins'in çizimi ne zaman bıraktığı konusunda farklı tarihler veriyor; yaklaşık 1932'den sonra çizimi Rick Yager devraldı ve şeridin son bölümünü George Tuska çizdi. Dönem, 1920'lerin sonu: radyo yaygınlaşıyor, havacılık hızla gelişiyor, roketler ise hâlâ bir kurgu konusu. Bu ortamda şerit, okura "yarının" nasıl görünebileceğine dair eğlenceli bir pencere açtı.
Kitaptaki bilim
Buck Rogers bir bilim anlatısı değil, macera; yine de içindeki fikirleri gerçek bilimle karşılaştırmak hem eğlenceli hem öğretici.
Radyoaktif gazla uyku. Kaynak öyküde Rogers'ı askıya alan şey, madendeki radyoaktif gazdır. Gerçek dünyada radyoaktif bir soygaz olan radon, uranyum ve radyumun bozunmasıyla doğal olarak oluşur ve koruyucu değil zararlıdır: ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), radonu sigaradan sonra akciğer kanserinin ikinci büyük nedeni olarak tanımlar. Bir insanı yüzyıllarca canlı tutan bir mekanizma bilinmiyor. Bilimsel olarak en yakın tartışma kriyonik'tir; 1967'de James Bedford ilk kriyonik dondurulan kişi oldu, ancak bugüne kadar dondurulmuş hiçbir canlının geri döndürüldüğü gösterilmedi ve ana akım bilim topluluğu kriyoniğe kuşkuyla bakıyor.
Karşı yerçekimi kemerleri. Öyküde Amerikalılar, "inertron" adlı karşı yerçekimi özellikli bir madde sayesinde "atlama kemerleri" kullanır; bunlar çok uzun sıçramalar sağlar ama sınırsız uçuşa izin vermez. Gerçek dünyada böyle bir madde yoktur. Ancak "kişisel uçuş" fikri sonradan gerçek mühendisliğe döndü: Bell Aerosystems'in roket kemeri 1960'ta tanıtıldı, ABD Ordusu'nun siparişiyle Ağustos 1960'ta geliştirmeye geçildi ve baş mühendis Wendell Moore oldu. Hidrojen peroksit yakıtlı bu cihaz yalnızca yaklaşık 30 saniye uçuş sağlıyordu; kullanım alanı gösteri uçuşları oldu, 1984 Los Angeles Olimpiyatları'nın açılışında da sahnelendi. Uzayda ise NASA'nın Manned Maneuvering Unit (MMU) adlı cihazıyla astronot Bruce McCandless II, 7 Şubat 1984'te STS-41-B görevinde Challenger'dan halatsız uzaklaşıp geri döndü; NASA bu çalışmayı astronotlar için bu türden ilk deneyim olarak kaydeder (bu sayfanın kapak fotoğrafı o uçuşa aittir).
Parçalayıcı ışınlar ve uçan gemiler. Hanların hava gemilerindeki "parçalayıcı ışınlar" kurgudur; bugünkü bilim, maddeyi ışınla bu biçimde yok eden bir silah bilmez. Şerit çevresinde ortaya çıkan oyuncak ışın tabancaları ise ayrı bir kültür fenomeni oldu: Daisy'nin 9,5 inçlik XZ-31 Roket Tabancası, Şubat 1934'te Amerikan Oyuncak Fuarı'nda tanıtıldı.
Kısaca, şeridin teknolojisini "gerçek mi, kurgu mu?" ölçeğinde şöyle sıralayabiliriz:
- Radyoaktif gazla yüzyıllık uyku: kurgu; radon zararlıdır, kriyonikle geri dönüş gösterilmemiştir.
- Atlama kemerleri: kurgu; karşı yerçekimi maddesi yoktur, ama kişisel itki cihazları (roket kemeri, MMU) gerçektir ve sınırlıdır.
- Parçalayıcı ışınlar: kurgu.
- İnsanların uzayda hareket etmesi: gerçek ve rutin hâle geldi, ama roket kemeri tarzı uçuşlar şimdilik kısa ve özel amaçlıdır.
Uzay yolculuğu. Buck Rogers'ın en kalıcı bilimsel etkisi teknik doğruluk değil, uzay yolculuğu fikrini geniş kitlelere sevdirmesidir; şerit, uzay keşfi kavramını popüler medyaya getirmekle anılır. Buck Rogers adı, 1983 yapımı The Right Stuff filminde bile uzay programının finansmanı konusundaki bir replikte anılır. Uzay yaşamının gerçekleri için Astronotlar uzayda nasıl yaşar? yazısına bakabilirsiniz.
Etkisi, ödülleri ve uyarlamaları
Şerit, açıldığında 47 gazetede yayımlanıyordu; 1934'te ABD'de 287 gazeteye ulaştı ve 18 dile çevrildi (160 uluslararası gazete). Başarısı, başka sendikaları da kendi bilimkurgu şeritlerini başlatmaya yöneltti; bunların en bilineni 1934'te yayımlanmaya başlayan Baytekin (Flash Gordon) oldu; bu şeridi Alex Raymond çizdi ve 1980'de filme çekildi.
Uyarlamalar arasında 1932'de başlayan ve "radyodaki ilk bilimkurgu programı" sayılan radyo dizisi (1947'ye kadar sürdü), Universal'in Buster Crabbe'lü 12 bölümlük 1939 sinema serisi, ABC'nin 1950-1951 televizyon dizisi ve NBC'nin Gil Gerard'lı 1979-1981 dizisi var. Bilinen bir ödülünü doğrulayamadım; bu yüzden ödül iddia etmiyorum.
Karakterleri
- Buck Rogers kimdir? 25. yüzyılda uyanan uzay çağı kahramanı
- Killer Kane kimdir? Buck Rogers'ın baş düşmanı ve değişen yüzleri
- Wilma Deering kimdir? Buck Rogers'ın 25. yüzyıl pilotu ve yoldaşı
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Bilimkurgu ve çizgi roman tarihine ilgi duyanlar için temel bir tarihî belge. İlk adım olarak kaynak öykü "Armageddon 2419 A.D." okunabilir; öykü ve devamı ABD'de ve Avrupa Birliği'nde kamu malı konumundadır ve Project Gutenberg gibi kaynaklarda ücretsiz bulunabilir. Ardından şeridin derlemelerine ya da 1979 dizisine geçilebilir. Aynı döneme ait başka bir uzay macerası için A Princess of Mars rehberine de göz atabilirsiniz. Bu kitap bir bilim kaynağı değil, bir kültür tarihi kaynağıdır; ona bu gözle yaklaşmak okuma deneyimini zenginleştirir.


























