Baytekin (Flash Gordon, Alex Raymond): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Flash Gordon, ABD'li çizer Alex Raymond'un yarattığı ve 7 Ocak 1934'te King Features Syndicate aracılığıyla gazetelerde yayımlanmaya başlayan bir uzay macerası şeridi. Türkiye'de Baytekin adıyla anılır. Başkahraman, Yale mezunu bir polo oyuncusu olan Flash'tır; Dr. Hans Zarkov ve Dale Arden'la birlikte Mongo adlı gezegene gider ve gezegenin zalim hükümdarı Ming'e karşı mücadele eder. Şerit, bilimkurgunun görsel dilini belirleyen ve popüler kültürü derinden etkileyen kurucu eserlerden biri sayılır; George Lucas'ın Star Wars'tan önce Flash Gordon'un haklarını edinmeye çalışmış olması bunun en bilinen işaretidir. 1980'de Flash Gordon adıyla sinemaya da uyarlandı.

Kitap ne anlatıyor?

Bu bir roman değil, gazetelerin Pazar eklerinde haftalık bölümler hâlinde yayımlanmış bir çizgi şerittir; kitap olarak okuduğumuz şey, bu bölümlerin derlemeleridir. Temel kurgu şöyledir: Dünya, Mongo adlı bir gezegenle çarpışma tehdidi altındadır. Dr. Zarkov bir roket yapar; Flash ile Dale'i yanına alıp Mongo'ya gider. Gezegen, tek bir ülkeden çok, birbirinden farklı krallıkların bir araya geldiği bir mozaiktir: Prens Barin'in orman ülkesi Arboria, Kraliçe Fria'nın buzlu diyarı Frigia, Kraliçe Desira'nın orman krallığı Tropica, Kral Kala'nın yönettiği denizaltı ülkesi Köpekbalığı Adamlar ve Prens Vultan'ın uçan şehri Şahinadamlar. Hepsinin üstünde de gezegenin baskıcı hükümdarı Ming vardır; Büyücü Azura gibi karakterler de kadroda yer alır.

Şeridin gücü, olay örgüsünden çok görsel anlatımdadır. Raymond'ın akıcı, sinematik çizgisi, 1930'larda bilimkurgunun neye benzeyeceğini belirleyen imgeler üretti.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Raymond dönemindeki ana hikâye, Mongo'ya yolculuğun ve Ming'in devrilişinin öyküsüdür. Dünya'nın bir gezegenle çarpışma tehlikesi altında olduğuna inanan Dr. Zarkov bir roket yapar ve Flash ile Dale'i de yanına alarak Mongo'ya iner. Üçlü, daha ilk anlardan itibaren gezegenin hükümdarı Ming'in egemenliğiyle karşı karşıya kalır. Mongo tek bir ülke değil, birbirinden çok farklı krallıkların mozaiğidir: ormanda, buzulda, denizin altında ve gökyüzünde ayrı toplumlar yaşar ve her birinin kendi hükümdarı, kendi âdetleri vardır.

Flash ile arkadaşları şerit boyunca bu krallıkları dolaşır. Her yeni diyar, kahramanlara yeni bir tehlike, yeni bir müttefik ya da yeni bir düşman çıkarır; Pazar sayfalarının biçimi buna uygundur, çünkü her bölüm kendi içinde bir çatışmayla kapanır ve okuru bir sonraki hafta için meraklandırır. Orman ülkesi Arboria'nın Prensi Barin, hikâyenin sonunda gezegenin yönetimini üstlenecek kişi olduğu için bu kadronun en önemli adlarından biridir. Dale'in başına gelenler, Flash'ın onu koruma çabası ve Zarkov'un bilimsel zekâsı, üçlünün birbirine bağlılığını sürekli yeniler. Kraliçe Fria'nın buzlu Frigia'sı, Kraliçe Desira'nın Tropica'sı, Kral Kala'nın Köpekbalığı Adamlar ülkesi ve Prens Vultan'ın Şahinadamlar'ı gibi diyarlar, hikâyenin ilerleyen aşamalarında Ming'e karşı kurulan ittifakların ve çatışmaların zeminini oluşturur; büyücü Azura gibi karakterler ise yolu kesen başka bir tehdit olarak belirir. Bu yapı, bir romanın tek omurgalı kurgusundan çok, birbirine eklenen kısa maceralar dizisi hissi verir.

Sonuçta Ming devrilir ve Mongo, Barin'in başkanlık ettiği bir liderler konseyi tarafından yönetilmeye başlar. İlerleyen dönemde Barin, Ming'in kızı Prenses Aura ile evlenmiştir ve gezegende barışçıl bir yönetim kurmuştur. Şerit bu noktadan sonra da bitmez: gazete şeridinin doğası gereği hikâye, yeni çizerler ve yazarlar elinde on yıllar boyunca yeni maceralarla sürer. Bu yüzden Mongo'daki ilk büyük hikâye, serinin çekirdeği olarak okunmalıdır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Alex Raymond 2 Ekim 1909'da doğdu ve 6 Eylül 1956'da, 46 yaşında, Connecticut'ın Westport kasabasında, Stan Drake'in aşırı hızla sürdüğü bir Corvette'in ağaca çarpması sonucu hayatını kaybetti. Flash Gordon'un yanında Jungle Jim (1934-1944) ve Secret Agent X-9 (1934-1935) şeritlerini de çizdi; sonraki yıllarda Rip Kirby (1946-1956) ile devam etti. Şubat 1944'te ABD Deniz Piyadeleri'ne katıldı, 1945'te Pasifik'te görev yaptı ve 1946'da binbaşı rütbesiyle terhis oldu. 1949'da Reuben Ödülü'nü aldı; 1996'da Will Eisner Çizgi Roman Onur Listesi'ne, 2014'te Society of Illustrators Onur Listesi'ne girdi.

Flash Gordon'un çıkış nedeni ticari bir rekabetti: King Features, o dönem çok başarılı olan Buck Rogers şeridine rakip bir uzay macerası istiyordu. Buck Rogers, Philip Francis Nowlan'ın Ağustos 1928'de Amazing Stories dergisinde yayımlanan "Armageddon 2419 A.D." novellasıyla ortaya çıkmış, 7 Ocak 1929'da gazete şeridine dönüşmüştü; ilk çizeri Dick Calkins'ti. Flash Gordon, tam beş yıl sonra, aynı gün yayına girdi. Raymond hikâyeleri yazarken Don Moore ile çalıştı; Moore "hayalet yazar" olarak katkıda bulundu.

Raymond Pazar sayfasını 1934-1940 arasında çizdi. Ardından Austin Briggs (1940-1948), Mac Raboy (1948-1967) ve Dan Barry (1951-1990) devraldı. Günlük şerit 1940-1944 ve 1951-1992 arasında yayımlandı. King Features gazete şeridini 2003'te sonlandırdı; Ekim 2023'te sanatçı Dan Schkade ile yeniden başlattı. 1930'ların sonunda şerit 130 gazetede, sekiz dilde yayımlanıyor ve yaklaşık 50 milyon kişi tarafından okunuyordu.

Kitaptaki bilim: Mongo, başıboş gezegenler ve roketler

Flash Gordon bilimsel bir eser değildir; ışın silahları, uçan şehirler ve denizaltı krallıkları fantastik süslerdir. Ama şeridin açılış fikri gerçek astronomiyle ilginç bir yerden kesişir: Güneş Sistemi'ne yaklaşan, yıldızına bağlı olmayan bir gezegen.

Başıboş gezegenler gerçek mi?

Evet. Gökbilimciler, hiçbir yıldıza ya da kahverengi cüceye kütleçekimiyle bağlı olmayan, gezegen kütleli cisimlere "başıboş gezegen" (rogue planet) ya da serbest yüzen gezegen diyor. Bir kısmı, doğdukları yıldız sisteminden başka gezegenlerin çekimiyle ya da yakından geçen yıldızların etkisiyle fırlatılmış olabilir; bir kısmı ise bir yıldız gibi, doğrudan bir moleküler bulutun çökmesiyle oluşmuş olabilir. Samanyolu'nda milyarlarca ila trilyonlarca başıboş gezegen bulunabileceği tahmin ediliyor. 2011'deki bir mikromercek çalışması, her yıldız başına neredeyse iki Jüpiter kütleli başıboş gezegen öne sürmüştü; 2017'deki bir analiz, Jüpiter kütleli serbest ya da geniş yörüngeli gezegenler için üst sınırı yıldız başına 0,25'e indirdi. Dünya kütlesinde ilk başıboş gezegen ise 2020'de mikromercekle saptanan OGLE-2016-BLG-1928L olarak bildirildi. Yani başıboş gezegenler bilimkurgu icadı değil, gözlemlerle desteklenen bir olgudur.

Ancak şeridin senaryosu olasılık açısından zayıftır. Bir tahmine göre, bir başıboş gezegenin önümüzdeki 1.000 yıl içinde Güneş Sistemi'ne girme olasılığı milyarda birdir. Üstelik yıldızsız bir gezegen Güneş gibi bir ısı kaynağından yoksundur; üzerinde şeritteki gibi ormanlı krallıklar beklemek zor olurdu. Bu yüzden Mongo bilimsel bir öngörü değil, hikâyeyi başlatan bir "uzak yer"dir. Güneş Sistemi'ni ziyaret eden gerçek yıldızlararası cisimler için yıldızlararası cisimler sayfasına bakabilirsiniz.

Roketler ve uzay yolculuğu

Şerit yayına girdiğinde, 1934'te, insanlı uzay uçuşu yoktu. Zarkov'un roketi gerçek bir mühendislik tasarımı değil, uzay çağının simgesidir. Mesafelerin ölçeği için bir ipucu: NASA'ya göre Güneş ışığı Mars'a 13 dakikada ulaşıyor ve Mars, Güneş Sistemi'nin yalnızca bir komşusu. Başka bir gezegen sistemine, hele yıldızdan kopmuş bir gezegene gidip gelmek, bugünkü teknolojiyle düşünülebilir bile değil. Gerçek uzay gemilerinin tarihi için Uzay gemisi nedir? sayfasına bakabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Flash Gordon, uzay opera türünün ve çizgi romanın en çok taklit edilen yapıtlarından biridir. Raymond'ın Jack Kirby, Bob Kane, Al Williamson ve George Lucas gibi isimleri etkilediği belirtilir. Lucas'ın 1970'lerde Flash Gordon haklarını edinmeye çalıştığı, bunun yerine Star Wars'ı yarattığı bilinir. Rakip şerit Buck Rogers öncü olmasına rağmen kültürel olarak daha az kalıcı oldu; Buck Rogers'ın sitemizdeki televizyon uyarlaması için Buck Rogers in the 25th Century sayfasına bakabilirsiniz.

Uyarlamalar

• Film dizileri: Universal'ın Buster Crabbe'lü üç filmi 1936, 1938 ve 1940'ta çıktı.
• Televizyon: 1954-1955 arasında canlı oyunculu bir dizi, 1979-1982 arasında bir animasyon dizisi ve 2007-2008'de yeni bir canlı oyunculu dizi yapıldı.
• 1980 filmi: Yönetmen Mike Hodges, başrolde Sam J. Jones; filmin müziklerini Queen yaptı. Ayrıntılar için Flash Gordon (1980) sayfasına bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Eski çizgi roman estetiğine, bilimkurgunun doğuş dönemine ve Star Wars'ın kökenlerine ilgi duyanlar için temel bir eserdir. Okurun, 1930'ların gazete şeridi diliyle yazılmış, bugünün standartlarında sade bir hikâye beklemesi gerekir. Başlamak için Raymond'ın ilk dönem Pazar sayfaları en doğru yerdir: Mongo'ya varış ve Ming'le ilk çatışma. Ardından Mongo'nun krallıklarını ve Flash'ın müttefiklerini tanıtan bölümlere geçilebilir. Önce 1980 filmini izleyip ardından şeride dönmek de iyi bir giriştir. Şeridin telifi sürdüğü için ücretsiz okuma bağlantısı verilmemiştir.