Alex Raymond

Alex Raymond kimdir?

Alexander Gillespie Raymond Jr. (2 Ekim 1909 – 6 Eylül 1956), Amerikalı çizgi roman sanatçısı ve illüstratördür. Gazetelerde yayımlanan çizgi bantların (comic strip) en etkili ustalarından biri sayılır. En çok, King Features Syndicate ajansı için 1934'te yarattığı uzay macerası Flash Gordon ile tanınır. Dünya'ya çarpmak üzere olan Mongo gezegenine giden bir kahramanı anlatan bu bant kısa sürede rakibi Buck Rogers'ı geride bıraktı; sinema serilerine, televizyona ve 1980'deki Flash Gordon filmine uyarlandı. Raymond aynı yıllarda orman macerası Jungle Jim'i ve casusluk bandı Secret Agent X-9'u çizdi, savaştan sonra da dedektif bandı Rip Kirby'yi yarattı. Meslektaşları onu "sanatçıların sanatçısı" diye anar; George Lucas da Star Wars'ın başlıca esin kaynakları arasında Raymond'ın Flash Gordon'unu sayar.

Hayatı

Raymond 2 Ekim 1909'da New York eyaletinin New Rochelle kentinde doğdu. İnşaat mühendisi ve yol yapımcısı olan babası, oğlunun resim merakını küçük yaşta destekledi; New York'taki Woolworth Binası'nda bulunan bürosunun bir duvarını oğlunun çizimleriyle kapladığı anlatılır. Babası, Alex 12 yaşındayken öldü. Bu kayıptan sonra genç Raymond sanatta umduğu geleceği göremez oldu; spor bursuyla Iona Prep okuluna gitti ve okulun 1926 Amerikan futbolu takımında oynadı.

İlk işi Wall Street'te sipariş memurluğuydu. 1929 ekonomik bunalımının ardından New York'taki Grand Central School of Art'a yazıldı. Eski komşusu çizer Russ Westover'ın yanında, 1930'da Tillie the Toiler bandında asistan olarak çalışmaya başladı ve bu yolla King Features'a girdi. 1931 sonundan 1933'e kadar Lyman Young'ın Tim Tyler's Luck bandında, aynı dönemde Chic Young'ın Blondie'sinde yardımcı çizerlik yaptı; Tim Tyler's Luck'ın hem günlük bandını hem de pazar sayfasını bir süre imzasız olarak o çizdi. 1933'te ajans, ünlü polisiye yazarı Dashiell Hammett'in yazdığı Secret Agent X-9'un çizimlerini ona verdi. 22 Ocak 1934'te başlayan bu bant, Raymond'ı King Features'ın en önde gelen yeteneklerinden biri yaptı.

Raymond 31 Aralık 1930'da Helen Frances Williams ile evlendi; çiftin üçü kız, ikisi erkek beş çocuğu oldu. Küçük kardeşi Jim Raymond da çizerdi ve Blondie'de Chic Young'ın asistanlığını yaptı. Oyuncular Matt Dillon ile Kevin Dillon, Raymond'ın kardeş torunlarıdır.

Flash Gordon: Mongo gezegenine yolculuk

1933'ün sonlarında King Features, Raymond'dan 1929'dan beri yayımlanan popüler bilimkurgu bandı Buck Rogers in the 25th Century ile yarışacak bir pazar sayfası istedi. Ajansın aktardığına göre başkan Joe Connolly, Jules Verne'in fantastik maceralarını andıran bir fikir önermişti. Raymond, pulp dergilerinden gelen ve adı imzada görünmeyen yazar Don W. Moore ile birlikte Flash Gordon'u yarattı. İlk sayfa 7 Ocak 1934'te yayımlandı. Hikâyede dünyaca ünlü bir polo oyuncusu olan Flash Gordon, Dale Arden ve bilim insanı Dr. Hans Zarkov ile birlikte bir roketle Dünya'ya çarpmak üzere olan Mongo gezegenine gider. Üçlü orada gezegenin zalim hükümdarı İmparator Ming ile karşı karşıya gelir. Ming, karakterin sonraki bütün uyarlamalarında baş düşman olarak kaldı.

Flash Gordon kısa sürede Buck Rogers'ınkini çok aşan bir okur kitlesine ulaştı. Tarihçiler bu başarıyı büyük ölçüde Raymond'ın çizgisine bağlar; hikâyelerin kendisi ise eleştirmenlerce zaman zaman zorlama bulunmuştur. Raymond, 1934'te dört sıra hâlinde dizilen sayfa düzenini 1936'da iki sıraya indirdi: Kare sayısı azaldı ama her kare iki kat büyüdü. Konuşma balonlarını kaldırıp metni karelerin altına aldı; böylece ayrıntılı ve atmosferi güçlü arka planlara yer açıldı. Bu geniş sahnelerde kahramanca pozlarla duran karakterler, hikâyeye efsanevi bir hava kattı. Eleştirmen R. C. Harvey, Raymond'ın teknik ustalığının o dönemin gazete sayfalarında ancak Hal Foster'ın Prince Valiant'ıyla boy ölçüşebildiğini yazar.

Raymond, bazı gazetelerde Flash Gordon'un üstünde yer alan tamamlayıcı bant Jungle Jim'i de Moore ile birlikte üretti. Güneydoğu Asya'da geçen bu orman macerası, Kipling ve Burroughs geleneğine göndermeler yapıyordu. Artan iş yükü yüzünden 1935 sonunda Secret Agent X-9'u başka bir çizere bırakıp titizlikle hazırladığı pazar sayfalarına yoğunlaştı. 1940'ta Austin Briggs'in çizdiği günlük bir Flash Gordon bandı da yayımlanmaya başladı. Avrupa'daki savaşı ciddiye alan Raymond, bunu bantlarına da yansıttı: Flash 1941 baharında Dünya'ya döndü, Jungle Jim de ABD Ordusu'nda savaşmaya başladı.

Bilimkurgu ve bilimle ilişkisi

Raymond bir bilim insanı değildi ve Flash Gordon bilimsel doğruluk iddiası taşıyan bir eser olarak tasarlanmamıştı. Bant, gezegenler arası yolculuğu, roketleri ve yabancı dünyaları destansı bir macera dekoru olarak kullanıyordu; bugün "uzay operası" denen türün en erken ve en etkili görsel örneklerinden biridir. Ajansın çıkış noktası olarak gösterdiği isim de bir bilim insanı değil, Jules Verne'di; 1942'de bir Flash Gordon dergisinde Raymond'ı tanıtan yazı da "Modern Jules Verne" başlığını taşıyordu.

Flash Gordon'un önemi zamanlamasındadır. Bant, ilk yapay uydunun fırlatılmasından yirmi yılı aşkın bir süre önce, milyonlarca gazete okuruna roketle başka bir gezegene gitme fikrini her hafta renkli sayfalarla taşıdı. Raymond'ın gerçekçiliği bilimden değil, çizimden geliyordu: Karakterlerini Manhattan'daki Walter Thornton manken ajansının sağladığı canlı modellerden çalışıyor, anatomiyi ve ışığı dergi illüstrasyonu titizliğiyle işliyordu. Kendisi de çizgi romanı başlı başına bir sanat olarak görür; çizgi roman sanatçısını aynı anda oyun yazarı, yönetmen, editör ve ressam sayardı.

Savaş yılları ve Rip Kirby

Raymond, beş erkek kardeşinden dördü askere gitmişken evde kalmaktan rahatsızdı. Şubat 1944'te King Features'tan ayrıldı ve ABD Deniz Piyadeleri'ne yüzbaşı olarak katıldı. Önce halkla ilişkiler biriminde afişler ve yurtsever görseller hazırladı; bu dönemin en bilinen işi, savaş alanında dua eden askerleri gösteren Marines at Prayer oldu. 1944'te Deniz Piyadeleri'nin resmî Noel kartını da o tasarladı. Cepheye yakın olmak isteyince 1945'te Pasifik'te, eskort uçak gemisi USS Gilbert Islands'ın seferinde görev aldı ve Haziran 1945'te yoğun çatışmalara tanık oldu. Mayıs 1945'te VMTB-143 filosu için bir arma tasarladı; filo bundan sonra "Rocket Raiders" adını benimsedi.

1946'da binbaşı rütbesiyle terhis oldu, ancak Flash Gordon'a geri dönemedi: Ajans, pazar sayfasını sürdüren Austin Briggs'i görevden almak istemedi. Raymond'a bunun yerine yeni bir bant teklif edildi. 4 Mart 1946'da başlayan Rip Kirby, fikri ajans editörü Ward Greene'e ait olan, Raymond gibi eski bir deniz piyadesi olan özel dedektifin hikâyesiydi. Gözlük takan, pipo içen ve yumruktan çok aklını kullanan Kirby, dönemin sert dedektif kalıplarından ayrılıyordu. Siyah-beyaz yayımlanan bantta Raymond, çizgi kalınlıklarıyla ve büyük siyah alanlarla renk duygusu yarattı; bu siyah alanları okurun gözünü yavaşlatan sessiz duraklar olarak kullandı. Ortaya çıkan üslup sektörde "Raymond tarzı" diye anılır oldu.

Raymond, 6 Eylül 1956'da Connecticut'ın Westport kasabasında, çizer arkadaşı Stan Drake'in 1956 model Corvette'ini hız sınırının iki katıyla kullanırken bir ağaca çarparak hayatını kaybetti; Drake araçtan fırlayıp kurtuldu. Ölümünden önceki ay dört kaza daha geçirmiş olması, Drake dahil bazı yakınlarını kazanın kasıtlı olabileceğini düşünmeye itti; çizgi roman tarihçisi R. C. Harvey ise bu yoruma katılmaz. 46 yaşındaydı.

Ödülleri

• Reuben Ödülü (1949): Ulusal Karikatüristler Derneği'nin (National Cartoonists Society) yılın karikatüristine verdiği ödül, Rip Kirby çalışmaları için.
• Ulusal Karikatüristler Derneği başkanlığı (1950'lerin başı): Derneğin komite yapısını kurdu, çizgi romanın bir sanat dalı olarak tanınması için çalıştı.
• Will Eisner Çizgi Roman Onur Listesi (1996).
• Society of Illustrators Onur Listesi (2014).

Kitapları

• Baytekin (Flash Gordon, Alex Raymond): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1934)

Etkisi

Flash Gordon, Raymond'ın sağlığında Universal stüdyosunun üç sinema serisine dönüştü: Flash Gordon (1936), Flash Gordon's Trip to Mars (1938) ve Flash Gordon Conquers the Universe (1940). Bunları 1950'lerde bir televizyon dizisi izledi. George Lucas, Raymond'ın bandını Yıldız Savaşları'nın önemli esin kaynaklarından biri olarak gösterir; döngü burada tamamlanır: Star Wars da 1980 yapımı Flash Gordon filmine esin verdi.

Raymond'ın çizgisi çizgi roman tarihinin büyük isimlerini doğrudan etkiledi. Batman'in yaratıcısı Bob Kane ve Superman'in çizeri Joe Shuster onu gelişimlerine yön veren ustalar arasında sayar; Marvel evreninin kurucu çizerlerinden Jack Kirby de Hal Foster ile birlikte Raymond'ı esin kaynağı olarak anar. EC Comics çizeri Al Williamson ise sanatçı olmaya Raymond yüzünden karar verdiğini söylemiş, yıllar sonra Flash Gordon ve Rip Kirby bantlarında çalışmıştır. Tarihçi R. C. Harvey'e göre macera bantlarında illüstrasyon üslubunun egemen olması, Raymond ile Foster sayesindedir. Time dergisi 1974'te iki sanatçıyı "bir tür dâhi" olarak nitelemişti.

Flash Gordon Türkiye'de de bilinen bir karakterdir. Bant Türkçeye çevrildiğinde kahramanın adı "Baytekin" yapıldı; 1967'de de bu adla Baytekin – Fezada Çarpışanlar adlı yerli bir uyarlama çekildi. Bu film ve Türk sinemasının öteki uzay denemeleri Türk sinemasında uzay filmleri sayfasında ele alınıyor. Raymond'ın bantları bugün de toplu ciltler hâlinde yeniden basılmaktadır; Flash Gordon ile Jungle Jim'in pazar sayfaları 2011-2014 arasında dört ciltte, Rip Kirby ise 2009-2011 arasında dört ciltte yayımlandı.