James E. Webb

James E. Webb, 1961-1968 arasında NASA'nın ikinci yöneticisi olarak görev yapmış Amerikalı kamu yöneticisidir. Başkan Kennedy'nin Ay'a insan indirme hedefini koymasının ardından ajansı yönetti; Mercury ve Gemini insanlı uçuşları ile Apollo programının kuruluşu onun döneminde gerçekleşti. İnsanlı uçuşların yanında gezegen sondalarını ve bilimsel araştırmayı da ajansın temel işleri arasına yerleştirdi. Bugün adını en çok, 2002'de onun onuruna adlandırılan James Webb Uzay Teleskobu sayesinde duyuyoruz.

Erken yaşamı ve eğitimi

James Edwin Webb, 7 Ekim 1906'da ABD'nin Kuzey Carolina eyaletindeki Granville County'de, Tally Ho adlı yerleşimde (bugünkü Stem) doğdu. Babası bir okul müdürüydü. 1928'de Kuzey Carolina Üniversitesi'nden (Chapel Hill) eğitim alanında lisans derecesi aldı.

1930-1932 arasında Deniz Piyadeleri'nde ikinci teğmen ve pilot olarak aktif görev yaptı. Ardından George Washington Üniversitesi'nde hukuk okudu ve 1936'da hukuk derecesini alarak Washington baro sınavını geçti. Aynı yıl New York'taki Sperry Gyroscope şirketine personel müdürü olarak girdi; burada sırasıyla sekreter-sayman ve başkan yardımcılığına yükseldi. İkinci Dünya Savaşı sırasında, 1944'te yeniden Deniz Piyadeleri'ne katıldı, ancak çatışmaya girmedi.

Kariyeri

Savaştan sonra Başkan Truman yönetiminde üst düzey görevler üstlendi. 1946-1949 arasında Başkanlık ofisine bağlı Bütçe Bürosu'nun direktörlüğünü yaptı, 1949-1952 arasında ise Dışişleri Bakan Yardımcısı olarak çalıştı. Truman yönetiminin sona ermesinin ardından Oklahoma City'deki Kerr-McGee petrol şirketine geçti.

Şubat 1961'de Washington'a dönerek NASA yöneticiliğini üstlendi. 14 Şubat 1961'den 7 Ekim 1968'e kadar, Kennedy ve Johnson dönemlerinde bu görevde kaldı.

NASA yöneticiliği

Webb, NASA'yı Başkan Kennedy'nin koyduğu Ay'a insan indirme hedefine doğru yönetti. Bu hedef, büyük bir bütçe ve kurumsal yapı gerektiriyordu. Webb, Washington'daki siyasi ilişkileri ustalıkla kullanan bir yönetici olarak tanınır; Kongre'de ve yönetimde ittifaklar kurarak Apollo'ya kaynak akışının sürmesini sağladı.

Bu dönemde Mercury ve Gemini programlarıyla insanlı uçuş deneyimi kazanıldı, Ay'a yolculuk için Apollo programının altyapısı kuruldu. Webb, sonradan Johnson Uzay Merkezi adını alacak İnsanlı Uzay Aracı Merkezi'nin kurulmasında rol oynadı. Mariner ve Pioneer gibi gezegen ve uzay sondalarını destekledi, uzay teleskoplarının savunucusu oldu. NASA'da ırk ayrımının kaldırılmasını da öncelikleri arasına aldı.

Apollo 1 yangını

27 Ocak 1967'de Apollo 1 (Apollo 204) kapsülünde yer testinde çıkan yangında üç astronot hayatını kaybetti. Webb, soruşturmayı NASA'nın yürütmesini istedi ve Kongre'nin yoğun sorgulamasıyla bizzat yüzleşti. Sorumluluğu kişisel olarak üstlenmesi, tepkinin NASA'ya ve Johnson yönetimine verebileceği zararı sınırladı. Webb, Apollo başarıya yaklaşırken, Ekim 1968'de görevinden ayrıldı.

Sonraki yılları

NASA'dan ayrıldıktan sonra yönetim deneyimini anlattığı “Space Age Management” (Uzay Çağı Yönetimi) kitabını 1969'da yayımladı. Aynı yıl ABD'nin en yüksek sivil onurlarından Başkanlık Özgürlük Madalyası'nı aldı. 1976'da Langley Altın Madalyası'na, 1981'de Sylvanus Thayer Ödülü'ne layık görüldü. Çeşitli danışma kurullarında görev aldı ve Smithsonian Enstitüsü'nün mütevelli heyetinde bulundu. 27 Mart 1992'de 85 yaşında Washington'da öldü ve Arlington Ulusal Mezarlığı'na defnedildi.

Teleskobun adı ve tartışma

Hubble'ın ardılı olarak tasarlanan teleskop, 1996-2002 arasında “Yeni Nesil Uzay Teleskobu” adıyla anılıyordu. 2002'de dönemin NASA yöneticisi Sean O'Keefe, projeye Webb'in adını verdi. Webb'e, Apollo dönemindeki liderliğinin yanı sıra bilimsel araştırmayı ajansın temel faaliyetlerinden biri hâline getirmiş olması da atfedilir. Teleskop 25 Aralık 2021'de Fransız Guyanası'ndan bir Ariane 5 roketiyle fırlatıldı.

Fırlatmadan önce adlandırma tartışmalı hâle geldi. Mart 2021'de Scientific American'da yayımlanan bir görüş yazısı, Webb'i 1950'lerde ve 1960'larda eşcinsel kamu çalışanlarının görevden uzaklaştırıldığı “lavanta korkusu” (lavender scare) dönemine ortak olmakla eleştirdi ve teleskobun adının değiştirilmesini istedi. Bu bağlamda NASA bütçe analisti Clifford Norton'un işten çıkarılması örnek gösterildi.

Öte yandan tarihçi David K. Johnson ve astrofizikçi Hakeem Oluseyi, Webb'in böyle bir baskıyı başlattığına ya da yönettiğine dair kanıt bulamadıklarını belirtti. Oluseyi, suçlamanın bir kısmının aslında başka bir yetkiliye, John Peurifoy'a ait olan bir sözün yanlışlıkla Webb'e atfedilmesinden kaynaklandığını söyledi. NASA, 30 Eylül 2021'de adı değiştirmeyi gerektirecek kanıt bulunmadığını açıkladı. Ekim 2022'de Kraliyet Astronomi Topluluğu, soruşturma tamamlanana kadar dergilerinde teleskobun adının açık yazılmayacağını duyurdu. NASA'nın Kasım 2022'de yayımladığı ve 50.000'den fazla belgeye dayanan tarih raporu, Webb'in Dışişleri Bakanlığı'nda ya da NASA'da bu yönde bir kusuru olduğuna dair kanıt bulmadı ve Norton'un kovulmasından muhtemelen haberdar edilmediği sonucuna vardı. Bunun üzerine Kraliyet Astronomi Topluluğu tutumunu geri aldı.

Mirası

Webb, mühendis ya da bilim insanı değil, bir yöneticiydi; ama NASA'nın bugünkü biçimini almasında belirleyici bir rol oynadı. Ay yarışını yöneten kurumu kurarken bilimsel keşfi de ajansın kalıcı görevleri arasına yerleştirmesi, adını taşıyan teleskobun Hubble'ın ardından gelen büyük gözlemevi olmasıyla anlam kazanıyor. Yönetim tarzı, W. Henry Lambright'ın 1995'te yayımlanan biyografisi gibi çalışmalara da konu oldu.

Bilmeye değer

• NASA'dan, kendi 62. doğum gününde, 7 Ekim 1968'de ayrıldı.
• NASA yöneticisi olmadan önce Deniz Piyadeleri'nde pilot olarak görev yapmıştı.
• Truman döneminde hem Bütçe Bürosu direktörü hem Dışişleri Bakan Yardımcısı oldu.
• Adını taşıyan teleskop, ölümünden yaklaşık otuz yıl sonra, 2021'de fırlatıldı.