Psychology of Space Exploration (Douglas A. Vakoch): uzay psikolojisi ve özeti

Psychology of Space Exploration: Contemporary Research in Historical Perspective (Uzay Keşfinin Psikolojisi: Tarihsel Perspektiften Güncel Araştırmalar), astronotların uzun görevlerde yaşadığı zihinsel ve toplumsal zorlukları inceleyen derleme bir bilim kitabıdır. Editörü psikolog ve SETI araştırmacısı Douglas A. Vakoch'tur. NASA Tarih Dizisi içinde 2011'de SP-2011-4411 numarasıyla yayımlandı. Kitap sekiz bölüm ve bir son sözden oluşur; bölümleri ABD, Kanada ve Norveç'ten psikologlar, antropologlar ve NASA araştırmacıları yazdı. NASA kitabı PDF olarak ücretsiz dağıtıyor; Türkçe baskısı yok.

Kitap ne anlatıyor?

İlk uzay uçuşları kısa sürüyordu; ekipler küçüktü ve genellikle tek bir ülkeden geliyordu. Bugün ise astronotlar aylarca kapalı bir istasyonda, farklı ülkelerden ve kültürlerden insanlarla yaşıyor. NASA'nın kitap sayfasındaki tanıtımına göre yarışın yerini uluslararası işbirliği aldıkça kültürler arası iletişim ve kişiler arası çatışmayla baş etmek önem kazandı; bu da ilk astronotlardan beklenen "doğru adam" kalıbından farklı beceriler gerektiriyor.

Kitap bu soruyu üç başlık altında ele alır: aşırı ortamlarda ayakta kalmak ve iyi olmak, uzay ekiplerinde kişiler arası çatışmayı yönetmek ve uzay keşfinin çok kültürlü boyutları. Kitabı benzerlerinden ayıran, her bölümün konuyu tarihiyle birlikte anlatmasıdır: Mercury astronotlarının seçiminden Rus istasyonu Mir'e ve Uluslararası Uzay İstasyonu'na (ISS) uzanan bir çizgi izlenir. Bölümlerin bir kısmı, Amerikan Psikoloji Derneği'nin Ağustos 2007'de San Francisco'daki yıllık toplantısında sunulan bildirilerin genişletilmiş hâlleridir.

Kitabın ana tezi şudur: Psikoloji uzay programının başında önemli bir rol oynadı, ama sonra uzun yıllar NASA'da neredeyse unutuldu. İlgi ancak 1990'ların ortasında, Amerikalı astronotlar Rus kozmonotlarla birlikte Mir'de aylarca yaşamaya başlayınca yeniden canlandı. Mars'a gidecek ekipler için bu birikim hayati önemdedir.

Verileri göster

ISS'te incelenen Dünya fotoğrafı	yaklaşık 200.000
Ekibin kendi isteğiyle çektiği	yüzde 84,5
Simüle edilen yörünge uçuşu	45 saat
Uçuş öncesi grup eğitimi	2 saat
Dostluk endeksi: eğitim alan grup	44,3
Dostluk endeksi: eğitim almayan grup	14,8
Uzaya çıkmış kadın (Nisan 2010)	53

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir araştırma derlemesi olduğu için özeti bölümlerin ana fikirleriyle veriyoruz.

Giriş ve davranış sağlığı. Albert A. Harrison ile Edna R. Fiedler, psikolojinin uzay programındaki inişli çıkışlı tarihini anlatır. Onlara göre ilk astronotların kusursuz "doğru adam" imajı, psikolojik sorunların konuşulmasını uzun süre engelledi. 2001'de yayımlanan bir rapor, davranış sağlığını yalnız hastalığın yokluğu değil, çevreyle ve ekiple olumlu ilişki olarak tanımladı. Yazarlar astronot seçiminin ve psikolojik desteğin Mercury'den ISS'e gelişimini izler.

Dünya'daki benzer ortamlar. Sheryl L. Bishop, Antarktika istasyonları, keşif seferleri ve kapalı ortam deneyleri gibi "analog" ortamlardan ne öğrenildiğini tartışır. Sonuç olarak ekip başarısı için üç müdahale noktası öne çıkar: doğru kişileri seçmek, ekibi birlikte eğitmek ve sorun çıkmadan önleyici destek vermek.

Pencereden Dünya'ya bakmak. Julie A. Robinson ve arkadaşları, ISS'in sekiz uzun görevinde çekilen yaklaşık 200.000 fotoğrafı inceler. Fotoğrafların yüzde 84,5'ini astronotlar kendi istekleriyle çekmiştir. Görevin üçüncü çeyreğinde moralin düştüğü varsayımı bu veride doğrulanmaz. Yazarlara göre Dünya'yı seyretmek iyi oluşu besleyen bir etkinliktir ve Mars yolunda yerine bir şey konmalıdır.

Simülatör ve çatışma. Harvey Wichman, 34-72 yaşlarındaki sivil gönüllülerle yaptığı 45 saatlik yörünge uçuşu benzetimini anlatır. Uçuştan önce yalnız iki saatlik grup davranışı eğitimi alan ekipte olumsuz etkileşimler belirgin biçimde daha azdır.

Kadın-erkek karma ekipler. Jason P. Kring ile Megan A. Kaminski, karma ekiplerin uzayda ve Antarktika'da en az tek cinsiyetli ekipler kadar iyi çalıştığı sonucuna varır.

Yabancılarla uçmak. Peter Suedfeld ve arkadaşları, astronot anılarını ve röportajlarını tarar. Yabancı bir ekipte azınlık olan astronotlar, ev sahibi kuruma karşı zamanla daha güvensizleşir; ama ekip arkadaşlarına karşı tutum genelde dostçadır. Dört aydan uzun görevlerde gerilim artar.

Kültürler arası psikoloji ve son söz. Juris G. Draguns ile Harrison, Apollo-Soyuz'dan ISS'e kültür farklarını ele alır ve kalıp yargılara karşı uyarır. Gro Mjeldheim Sandal ile Gloria R. Leon'un son sözü, Mars gibi uzun ve özerk görevler için daha çok araştırma gerektiğini söyler.

Editör ve yazıldığı dönem

Douglas A. Vakoch (1961 doğumlu), Carleton College'da din, Notre Dame Üniversitesi'nde bilim tarihi ve felsefesi, Stony Brook'taki New York Eyalet Üniversitesi'nde klinik psikoloji okudu. Kitap yayımlandığında SETI Enstitüsü'nde yıldızlararası mesaj tasarımı biriminin direktörü ve Kaliforniya Bütünleşik Çalışmalar Enstitüsü'nde klinik psikoloji profesörüydü. Sonradan, dünya dışı uygarlıklara bilerek mesaj gönderilmesini savunan METI International adlı kuruluşu kurdu ve başkanı oldu. Vakoch, kitabın ortaya çıkmasında en büyük payı, üç bölümün ortak yazarı Albert Harrison'a verir.

Kitap, NASA'nın ISS'te uzun görevleri olağan hâle getirdiği ve Ay'a ve ötesine dönüşü planladığı bir dönemde hazırlandı. Önsöz bu ilginin göstergesi olarak Amerikan Psikoloji Derneği dergisinin Mart 2008 kapağında uzay psikolojisine yer vermesini anar. Bölümlerden birinde, yazıldığı sırada Avrupa Uzay Ajansı'nın 520 günlük bir Mars benzetimi için gönüllü aradığı belirtilir.

Kitaptaki bilim

Kitabın bilimi bir uzay yolculuğunun belki de en az çözülmüş sorununa odaklanır: insan. Uzun görevlerde ekip; yalıtılmışlık, kapalı ortam, yoğun iş yükü ve aileden uzaklık gibi baskıları bir arada yaşar. Bu baskıların bedene etkisini Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir? ve günlük yaşamı Astronotlar uzayda nasıl yaşar? sayfalarımızda anlattık. Kitap ise zihne ve ekip ilişkilerine bakar.

Uzaya gidebilen insan sayısı az olduğu için bilim insanları Dünya'daki benzer ortamlara başvurur. Kitabın andığı 520 günlük benzetim sonradan gerçekleşti: Rusya, Avrupa Uzay Ajansı ve Çin'in ortak yürüttüğü MARS-500 deneyi 2011'de tamamlandı ve altı kişilik bir ekip Moskova'da kapalı bir modelde Mars yolculuğunu canlandırdı. NASA da 25 Haziran 2023'te Houston'daki Johnson Uzay Merkezi'nde CHAPEA adlı Mars benzetimlerinin ilkini başlattı; bu benzetimlerde Dünya ile haberleşmeye 22 dakikalık gecikme eklenir. Bu benzetimin son durumunu Mars benzetimindeki ekip haberimizde okuyabilirsiniz.

Kitabın vurguladığı bir başka nokta, Mars yolculuğunda Dünya'nın pencereden görünmeyeceğidir. ISS astronotları için Dünya'yı seyretmek ve fotoğraflamak en önemli moral kaynaklarından biriyken, Mars yolundaki ekip uzayın karanlığında küçük bir nokta olarak uzaklaşan bir gezegene bakacaktır. Haberleşme gecikmesi nedeniyle görev kontrolüyle anlık konuşmak da mümkün olmayacak; ekip kararlarını daha özerk vermek zorunda kalacaktır. Kitabın son sözü bu özerkliğin yeni psikolojik riskler getirdiğini vurgular.

Kitaptaki en iddialı fikirlerden biri Wichman'ın bölümündedir. Ona göre uzay uçuşu bir dönüm noktasına geldi: İlk yıllarda araçlar dar ve rahatsızdı, bu yüzden en dayanıklı insanlar seçilip araca uydurulmak üzere uzun süre eğitiliyordu. Artık teknoloji, aracı insana uydurmaya izin verecek kadar gelişti. Uzay turizminin yükselişi ve Dünya yörüngesindeki kısa uçuşlardan uzun yolculuklara geçiş de bu değişimi zorunlu kılıyor. Wichman, uçuş simülatörlerinin yalnız eğitim aracı olarak değil, davranış araştırması laboratuvarı olarak da kullanılmasını önerir. Bugünkü ticari uzay uçuşlarında, kısa eğitimle uzaya giden sivil yolcular düşünüldüğünde bu öneri güncelliğini koruyor.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın bilinen bir ödülü yok. Önsözü, kitabın en ayırt edici yanının tarihle kurduğu derin bağ olduğunu belirtir; psikologlarla uzay tarihçileri arasında bir köprü kurmayı amaçlar. Vakoch teşekkür bölümünde, NASA Tarih Dizisi için yeni bir konuya kapı açtıkları için NASA tarihçilerine teşekkür eder. Kitap, uzay psikolojisini Mercury'den ISS'e bir bütün olarak anlatan, ücretsiz erişilebilen bir başvuru kaynağı olarak kullanılmaya devam ediyor.

Uyarlamaları

Kitabın bir film ya da dizi uyarlaması yok. İlk astronotların "doğru adam" imajının nasıl doğduğunu Tom Wolfe'un The Right Stuff / Doğru Adamlar kitabı anlatır; Mir'deki ortak yaşamın tarihi ise Shuttle-Mir sayfamızda.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Psikoloji öğrencileri, uzay tıbbına ilgi duyanlar ve uzun süreli uzay görevlerinin insan boyutunu merak eden okurlar için uygundur. Bölümler akademik makale düzenindedir ama terimleri açıklar; her biri bağımsız okunabilir.

Önerimiz şu: Kitabın yol haritasını veren giriş bölümüyle başlayın. Ardından en özgün araştırmalar olan Dünya fotoğrafları ile "yabancılarla uçmak" bölümlerine geçin; sonra son sözü okuyun. Bir astronotun gözünden uzun görevi anlatan Endurance: Uzayda Bir Yıl ve Bir Astronottan Hayat Dersleri bu kitabın iyi tamamlayıcılarıdır.