Walking to Olympus (Portree, Treviño): 1965-1997 uzay yürüyüşlerinin kronolojisi

Walking to Olympus: An EVA Chronology (Olimpos'a Yürüyüş: Bir Uzay Yürüyüşü Kronolojisi), David S. F. Portree ile Robert C. Treviño'nun NASA Tarih Ofisi için hazırladığı bir başvuru kitabıdır. Monographs in Aerospace History dizisinin yedinci kitabı olarak Ekim 1997'de yayımlandı; önsözünü NASA'nın o dönemki baş tarihçisi Roger D. Launius yazdı. Kitap, NASA Johnson Uzay Merkezi'ndeki uzay yürüyüşü proje ofisinin hazırladığı daha kapsamlı bir kronolojiden düzenlenmiş bir derlemedir. NASA kitabı PDF olarak ücretsiz dağıtıyor; Türkçe baskısı yok.

Kitap ne anlatıyor?

EVA (extravehicular activity), astronotun uzay aracının dışına çıkıp uzay giysisiyle çalışması demektir; Türkçede kısaca uzay yürüyüşü deniyor. Kitap, 18 Mart 1965'ten Nisan 1997'ye kadar yapılan 154 uzay yürüyüşünü tarih sırasıyla, tek tek kaydeder. Adı yazarların giriş yazısındaki bir benzetmeden gelir: Uzay yürüyüşçüsü, Dünya'ya bir zamanlar yalnız Olimpos Dağı'ndaki tanrıların görebildiği bir yükseklikten bakar. Yazarlar ayrıca insanlığın bir gün Mars'taki Olympus Mons yanardağını yakından görebileceğini hatırlatır.

Her kaydın başında aynı künye vardır: tarih, dünyadaki ve ülkesindeki sıra numarası, süre, araç ve görev, mürettebat, dışarı çıkanlar ve yürüyüşün amacı. Ardından ne yapıldığını, neyin ters gittiğini ve hangi dersin çıkarıldığını anlatan bir-iki paragraf ve kaynak listesi gelir. Uzay yürüyüşü olmayan uçuşlar da bağlam için listeye eklenmiştir; böylece Challenger kazasından sonra ABD'nin 1985 ile 1991 arasında uzay yürüyüşü yapmadığı gibi boşluklar göze çarpar.

Kitap baştan bir tanım farkını da açıklar. Rus tanımına göre kozmonot, giysisiyle boşlukta bulunduğu anda uzay yürüyüşü yapmış sayılır; ABD tanımında ise en azından başın aracın dışına çıkması gerekir. Fark, araç tasarımlarından doğar: Sovyet araçlarında ayrı bir hava kilidi vardı, Gemini ve Apollo'da ise bütün kabin boşaltılıyordu. Yazarlar her ülkenin yürüyüşlerine kendi tanımını uygular.

Verileri göster

1965	Leonov, ilk uzay yürüyüşü
1966	Aldrin, Gemini 12
1969	Ay yüzeyinde ilk yürüyüş
1973	Skylab'in paneli açıldı
1984	İlk serbest MMU uçuşu
1993	İlk Hubble bakımı
1997	154. yürüyüş, Mir

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir kronoloji olduğu için özeti dönemlerin ana fikirleriyle veriyoruz.

Öncüler (1965). Aleksey Leonov 18 Mart 1965'te Voskhod 2'den, şişirilebilir bir hava kilidinden dışarı çıktı. Kitap, Soğuk Savaş sonrasında açılan Rus belgelerine dayanarak resmî açıklamaların gizlediği zorlukları anlatır: Giysi şişti, Leonov kamerasının düğmesine uzanamadı, hava kilidine girebilmek için giysi basıncını düşürmek zorunda kaldı. Aynı yılın Haziran ayında Ed White, Gemini 4'te ilk Amerikan uzay yürüyüşünü yaptı.

Gemini dersleri (1966). Eugene Cernan Gemini 9'da tutunacak yer bulamadı, yorgunluktan yüz camı buğulandı ve sırt tipi manevra ünitesini deneyemeden geri çağrıldı. Bu başarısızlık eğitimi değiştirdi: Cernan dönüşte yürüyüşünü su havuzunda yeniden canlandırdı ve su altı eğitimi geçerlilik kazandı. Buzz Aldrin Gemini 12'de ayak tutucular, bel bağları ve planlı molalarla ilk başarılı karmaşık uzay yürüyüşünü gerçekleştirdi.

Ay (1969-1972). Apollo 11 ile Ay yüzeyinde yürüyüşler başladı; Ay aracının kullanıldığı son görevlerde yürüyüşler yedi saati aştı. Alfred Worden Apollo 15'in dönüşünde, Dünya'dan yaklaşık 274 bin kilometre uzakta, Dünya'nın iç manyetosferinin ötesinde yapılan ilk uzay yürüyüşünü gerçekleştirdi.

İstasyonlar (1973-1980'ler). Fırlatılırken hasar gören Skylab'in sıkışmış güneş panelini Pete Conrad ile Joseph Kerwin, 7 Haziran 1973'te ip ve kesiciyle açtı. Sovyetler 1977'de Salyut 6'da Orlan-D giysisiyle istasyon yürüyüşlerine başladı; Svetlana Savitskaya 25 Temmuz 1984'te Salyut 7'nin dışında uzay yürüyüşü yapan ilk kadın oldu.

Mekik dönemi (1983-1997). İlk mekik yürüyüşü Nisan 1983'te STS-6'da yapıldı; Şubat 1984'te Bruce McCandless, ip bağlantısı olmadan, azotla çalışan manevra ünitesiyle mekikten yaklaşık 99 metre uzaklaştı. Aralık 1993'teki ilk Hubble bakım görevi beş yürüyüş gerektirdi. Kitap, 29 Nisan 1997'de yangın ve soğutucu sızıntılarıyla boğuşan Mir'de Vasili Tsibliyev ile Jerry Linenger'in yaptığı 154. yürüyüşle biter.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

David S. F. Portree uzay uçuşu tarihi üzerine yazan bir tarihçi; Mars'a insanlı görev planlarının elli yılını anlatan Humans to Mars (2001) kitabı da onundur. Kitap, Treviño ile birlikte Johnson Uzay Merkezi'nin uzay yürüyüşü proje ofisi için yürütülen daha geniş bir kronoloji çalışmasından doğdu; teşekkür listesinde çok sayıda astronot, kozmonot, mühendis ve tarihçinin adı geçer.

1997, uzay yürüyüşü tarihinde bir eşikti. Uzay mekiği Rus istasyonu Mir'e düzenli seferler yapıyordu (bu ortaklığı Shuttle-Mir anlatır) ve Uluslararası Uzay İstasyonu'nun montajı başlamak üzereydi. Launius önsözde, istasyonun kurulmasının o güne kadar yapılan bütün yürüyüşlerin toplamından fazla uzay yürüyüşü saati gerektireceğini yazar ve kitabın amacını, yetkilileri ve kamuoyunu daha önce neler yapıldığı konusunda bilgilendirmek olarak açıklar. İstasyonun nasıl kurulduğunu ISS nasıl inşa edildi? sayfamızda okuyabilirsiniz.

Kitaptaki bilim

Kitabın her kaydı, uzay yürüyüşünün neden zor olduğunu gösteren küçük bir fizik dersidir. İlk sorun basınç. Uzay boşluğunda giysi, astronotun çevresinde küçük bir atmosfer tutar. Basınç yüksekse giysi bir balon gibi sertleşir ve eklemler bükülmez; düşükse vücut sıvılarında çözünmüş azot kabarcık yapabilir, yani dalgıçların bildiği vurgun riski doğar. Leonov'un giysisi 40,6 ya da 27,4 kilopaskala ayarlanabiliyordu; Leonov hava kilidine sığmak için basıncı düşürerek bu riski göze aldı. Mekiğin giysisi 29,7 kilopaskalda çalıştığı için astronotlar dışarı çıkmadan önce saf oksijen solur ve vücuttaki azotu atar. Sovyetlerin Orlan-D giysisi daha yüksek basınçla çalıştığından bu hazırlık yarım saate iniyordu.

İkinci sorun ısı. Boşlukta ısı havayla taşınamaz; vücudun ürettiği ısı ve ter giysinin içinde birikir. Leonov'un vücut sıcaklığı 20 dakikada 1,8 derece yükseldi; Ed White ve Eugene Cernan'ın yüz camları buğulandı. Apollo'nun Ay giysilerinde bu sorun, cilde yakın giyilen ve ince borularında soğutma suyu dolaşan bir iç giysiyle çözüldü. Giysilerin katmanlarını Uzay giysisi nasıl çalışır? sayfamız anlatıyor.

Üçüncü sorun hareket. Ağırlıksız ortamda her itme bir tepki doğurur: Bir cıvatayı sıkmaya çalışan astronot, tutunacak yeri yoksa kendisi döner. Ed White'ın el tipi manevra ünitesi yalnız 20 saniyelik gaz taşıyordu; yaklaşık 7 metrelik göbek kordonu ise mesafeyi sınırlamaya yarıyor ama hassas hareket sağlamıyordu. Gemini yürüyüşlerinden çıkan en önemli ders buydu; ayak tutucular, tutamaklar ve bağlama ipleri o günden beri her yürüyüşün parçası. Su altı eğitimi de ağırlıksızlığı yerde taklit etmenin en iyi yolu olarak bu dönemde yerleşti.

Ay yürüyüşleri farklı bir ortamdı: Altıda bir yer çekimi, keskin toz ve uzun mesafeler. Kitap, Apollo giysileri ve yaşam destek sırt çantalarının görevden göreve nasıl geliştirildiğini de kaydeder.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın bilinen bir ödülü yok. Yazarların belirttiği amaç, uzay yürüyüşünün uzay uçuşu tarihindeki rolünü göstermek ve yıllar içinde biriken derslerin kaydını tutmaktı. 1997'ye kadarki her uzay yürüyüşünü süre, kişi ve amaç bilgisiyle tek yerde toplayan derli toplu bir kaynak olarak, uzay yürüyüşü tarihi üzerine yazılan ansiklopedik metinlerde sık başvurulan bir kronoloji oldu. Gücü, Sovyet dönemi kayıtlarını Soğuk Savaş sonrası açılan Rus kaynaklarıyla karşılaştırmasında ve her yürüyüşten çıkan dersleri açıkça yazmasında.

Uyarlamaları

Kitabın bir film ya da dizi uyarlaması yok. İlk uzay yürüyüşünün zorluklarını beyaz perdede görmek isteyenler, Leonov ile Belyayev'in Voskhod 2 uçuşunu anlatan Rus yapımı Spacewalker (Vremya Pervykh) filmine bakabilir. Filmi izledikten sonra kitabın 18 Mart 1965 kaydını okumak, dramatize edilen olayları belgelerle karşılaştırmak için iyi bir yol.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Bu baştan sona okunacak bir anlatı değil, başvuru kitabı. Uzay tarihine meraklı okurlar, öğrenciler ve uzay yürüyüşü üzerine araştırma yapanlar için uygun. İngilizcesi teknik ama açık; baştaki kısaltmalar listesi işinizi kolaylaştırır.

Nereden başlanacağına dair önerimiz: Önce yazarların kısa giriş yazısını, ardından Leonov (18 Mart 1965), Ed White (3 Haziran 1965), Cernan (5 Haziran 1966) ve Aldrin (13 Kasım 1966) kayıtlarını okuyun; bu dört kayıt, uzay yürüyüşünün nasıl öğrenildiğini özetler. Sonra Skylab onarımı (7 Haziran 1973) ve ilk Hubble bakımı (Aralık 1993) kayıtlarına geçin. Gemini dönemini ayrıntılı okumak isteyenler On the Shoulders of Titans, Skylab için Living and Working in Space ile devam edebilir.