Enchanted Rendezvous (James R. Hansen): Ay yörüngesinde buluşma fikrinin öyküsü

Enchanted Rendezvous: John C. Houbolt and the Genesis of the Lunar-Orbit Rendezvous Concept (Büyülü Buluşma: John C. Houbolt ve Ay Yörüngesinde Buluşma Fikrinin Doğuşu), havacılık tarihçisi James R. Hansen'ın NASA Tarih Ofisi için yazdığı kısa bir incelemedir. Kitap Kasım 1995'te NASA'nın "Monographs in Aerospace History" (Havacılık ve Uzay Tarihi Monografları) dizisinin dördüncü kitabı olarak basıldı. İlk baskısı kısa sürede tükenince NASA, Apollo 11'in 30. yıl dönümüne denk gelen 1999'da metni değiştirmeden yeniden yayımladı. Kitap bugün NASA'nın tarih sayfasında PDF olarak ücretsiz okunabiliyor.

Konusu, Apollo programının belki de en önemli teknik kararıdır: Astronotlar Ay'a hangi yöntemle gidecek, nasıl inecek ve nasıl geri dönecekti? Bu sorunun cevabı olan "Ay yörüngesinde buluşma" (İngilizcede lunar-orbit rendezvous, kısaca LOR) fikri bugün apaçık görünür. Ama 1960'ların başında NASA'nın büyük bölümü bu fikri fazla riskli, hatta akıl dışı buluyordu. Hansen, fikri yıllarca savunan Langley Araştırma Merkezi mühendisi John C. Houbolt'un öyküsünü anlatıyor.

Kitap ne anlatıyor?

1961'de Ay'a gitmek için masada üç ana yol vardı. Birincisi "doğrudan çıkış"tı: Nova adı verilen dev bir roket bütün aracı tek parça hâlinde Ay'a indirecek, sonra aynı araç Dünya'ya dönecekti. Bilimkurgu kitaplarında ve Destination Moon gibi filmlerde gösterilen yol buydu. İkincisi "Dünya yörüngesinde buluşma"ydı: İki ya da daha fazla roket parçaları Dünya çevresine taşıyacak, araç orada birleştirilip yakıt alacak ve Ay'a öyle gidecekti. Üçüncüsü ise Houbolt'un savunduğu yoldu: Tek bir roket bütün aracı Ay yörüngesine götürecek, oradan yalnızca küçük ve hafif bir iniş aracı yüzeye inecek, sonra yörüngede bekleyen ana araçla yeniden buluşacaktı.

Hansen'ın kitabı bu üç seçeneğin teknik ayrıntısından çok, kararın nasıl verildiğini anlatır. Kitap bir mühendislik fikrinin kurum içinde nasıl dışlandığını, hangi kurulların onu neden geri çevirdiğini ve sonunda nasıl kabul edildiğini adım adım izler. Yazar, olaylara katılan mühendislerle 1980'lerin sonunda yaptığı görüşmelere ve Langley arşivindeki belgelere dayanır. Kitabın sonunda konuyla ilgili temel belgelerden bir seçki de yer alır.

NASA'nın baş tarihçisi Roger D. Launius kitabın önsözünde bu kararı "heterojen mühendislik" örneği olarak tanımlar: Teknik bir soru aynı anda kurumsal, ekonomik ve siyasi bir soruya dönüşmüştür. Kitabı yalnız bir mühendisin biyografisi olmaktan çıkaran da bu bakıştır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir tarih incelemesi olduğu için özeti bölümlerin ana fikirlerine göre veriyoruz.

Fikrin doğuşu. Sputnik'in ardından Langley'deki bir grup havacılık mühendisi, yörünge mekaniğini neredeyse sıfırdan öğrenir. Clinton E. Brown'un 1959'da kurduğu Ay çalışma grubunda William H. Michael, iniş sırasında dönüş için gereken kısmı Ay yörüngesinde "park etmenin" ağırlıkta yarı yarıya kazanç sağlayabileceğini hesaplar. Aynı günlerde Vought şirketinden bir ekip de benzer bir modüler araç fikrini Langley'e sunar. Hansen, fikrin tek bir kişinin buluşu olmadığını, Rus kuramcı Yuri Kondratyuk ile İngiliz H. E. Ross'un çok daha önce benzer önerileri yazdığını da not eder.

Houbolt'un seferberliği. Uçak yapıları uzmanı Houbolt, 1959'dan itibaren uzayda buluşma konusunu çalışan kurulların başına geçer ve 1960'ta Ay yörüngesinde buluşmanın bütün programı sadeleştireceğine inanır. Aralık 1960'ta NASA merkezinde yaptığı sunumda Dünya'dan fırlatılacak yükün iki-iki buçuk kat azalacağını savunur; Max Faget gibi saygın mühendisler rakamlarına açıkça itiraz eder. Ay'dan yüz binlerce kilometre uzakta başarısız bir buluşmanın astronotları kurtarılamaz hâlde bırakacağı korkusu tartışmaya hâkimdir.

Üç ret. 1961 yazında Lundin Kurulu LOR'u üçüncü sıraya koyar; Heaton Kurulu ise konunun konuşulmasına bile izin vermez. Temmuz 1961'deki bir prova sunumunda Langley yöneticileri de Houbolt'a LOR kısmını konuşmasından tamamen çıkarmasını önerir. Dönüm noktası, büyük roketleri inceleyen Golovin Kurulu'nun dört yöntemi yan yana karşılaştırmayı istemesidir.

Kanal dışı mektup. Houbolt, 15 Kasım 1961'de hiyerarşiyi atlayıp NASA'nın iki numaralı yöneticisi Robert Seamans'a dokuz sayfalık bir mektup yazar; işini kaybetmeyi göze alır. Mektup, sistem mühendisi Joseph Shea'nın konuyu yeniden açmasını sağlar. 1962'nin başında Houston'daki uzay aracı ekibi LOR'a yönelir, çünkü büyük bir aracı Ay'a dikine indirip pilota yeterli görüş sağlamanın yolunu bulamamıştır.

Karar. 7 Haziran 1962'de Wernher von Braun, kendi ekibinin çoğu Dünya yörüngesinde buluşmayı desteklerken LOR'dan yana olduğunu açıklar. NASA, Başkan Kennedy'nin bilim danışmanı Jerome Wiesner karşı çıkmasına rağmen 11 Temmuz 1962'de yöntemi duyurur. Houbolt haberi Paris'te bir toplantıdayken gazeteden öğrenir. Kitap, Houbolt'un 20 Temmuz 1969'da Houston'daki görev kontrol merkezinde Apollo 11'in inişini izlediği ve von Braun'un dönüp ona yöntemin işe yaradığını söylediği anla kapanır.

Hansen kitap boyunca tarafsız kalmaya çalışır: Robert Gilruth ve Faget, LOR'un Houbolt olmadan da seçileceğini savunur; George Low ve Seamans ise Houbolt'un ısrarını belirleyici bulur. Yazar iki tarafın tanıklığını da aktarır, ama sonuçta azınlıkta kalan bir görüşün ne kadar değerli olabileceğini vurgular.

Verileri göster

1959	Langley'de Ay grubu kuruldu
Aralık 1960	Houbolt NASA'da sunum yaptı
Mayıs 1961	Kennedy Ay hedefini açıkladı
Kasım 1961	Houbolt Seamans'a yazdı
Haziran 1962	Von Braun LOR'u destekledi
Temmuz 1962	NASA LOR'u duyurdu
Temmuz 1969	Apollo 11 Ay'a indi

Yazar ve yazıldığı dönem

James R. Hansen (1952 doğumlu) Alabama'daki Auburn Üniversitesi'nde tarih profesörüdür, bugün emeritus unvanını taşır. 1987'de Langley'in 1917-1958 dönemini anlatan Engineer in Charge kitabını yayımladı; Langley'in Sputnik'ten Apollo'ya uzanan yıllarını ise Spaceflight Revolution adlı kitabında ele aldı. Enchanted Rendezvous, bu geniş araştırmanın Houbolt'a odaklanan kısa bir kolu gibidir. Hansen'ın en çok okunan kitabı ise 2005'te yayımlanan Neil Armstrong biyografisi First Man'dir; bu kitap 2018'de Damien Chazelle'in yönettiği Ay'da İlk İnsan (First Man) filmine uyarlandı.

Kitabın yazıldığı 1990'ların ortası, Apollo'yu yapan kuşağın emekli olduğu ama hâlâ hayatta olduğu bir dönemdi. Bu yüzden Hansen, Houbolt, Brown, Michael ve Vogeley gibi isimlerle doğrudan konuşabildi. Houbolt'un kendisi 1919'da Iowa'da doğdu, Illinois Üniversitesi'nde inşaat mühendisliği okudu, 1942'de Langley'e girdi ve doktorasını İsviçre'de, Zürih'teki ETH'de yaptı. 1963'te NASA'nın Olağanüstü Bilimsel Başarı Madalyası'nı aldı ve 2014'te hayatını kaybetti. Hansen'ın notlarından ilginç bir ayrıntı da çıkıyor: NASA'nın buluşlar ve katkılar kurulu, Houbolt'a kurumun verebileceği en yüksek ödülü (100 bin dolar) vermeyi uzun süre inceledi, ama sonunda vermemeye karar verdi.

Kitaptaki bilim: Ay yörüngesinde buluşma neden işe yaradı?

Fikrin özü roket biliminin temel bir gerçeğine dayanır: Bir kilogramı hızlandırmak için yakıt gerekir, o yakıtı taşımak için de daha fazla yakıt. Bu yüzden yolculuğun sonunda kullanılacak her fazla kilogram, fırlatma anındaki kütleyi katlanarak büyütür. Doğrudan çıkış yönteminde Dünya'ya dönüş için gereken yakıt, ısı kalkanı ve büyük kabin önce Ay yüzeyine indirilmek, sonra oradan yeniden kaldırılmak zorundaydı. LOR'da ise bunların hepsi Ay yörüngesinde bırakılıyor; yüzeye yalnızca bu iş için tasarlanmış hafif bir araç iniyordu.

Apollo'da bu fikir üç parçalı bir araca dönüştü. Komuta modülü ile servis modülü Ay yörüngesinde kaldı. Ay modülü iki astronotu yüzeye indirdi; dönüşte yalnızca üst yarısı (çıkış aşaması) havalanıp yörüngedeki araçla kenetlendi, iniş aşaması Ay'da kaldı. Dünya'ya ise yalnızca ısı kalkanlı komuta modülü döndü. Böylece her parça kendi işine göre tasarlanabildi: Ay modülünün atmosfere dayanması gerekmiyordu, komuta modülünün de Ay'a inmesi.

Kitapta yörünge mekaniğinin pratik bir sorunu da anlatılır: fırlatma penceresi. Houbolt, bir küre ve dişli kutusundan yaptığı basit bir düzenekle, yörüngedeki bir hedefe yetişmek için Cape Canaveral'dan ne zaman fırlatılması gerektiğini inceledi. Yörünge düzlemini değiştirmek büyük enerji istediği için hedef yörüngenin eğimini fırlatma yerinin enleminden bir-iki derece büyük seçmenin, her gün birkaç saatlik bir pencere açtığını gösterdi. Gemini görevlerinin 1965-1966'da Dünya yörüngesinde yaptığı buluşma ve kenetlenme denemeleri bu tür hesapları gerçek uçuşla doğruladı.

Kitabın risk tartışması da ilginçtir. LOR karşıtları, Ay çevresinde başarısız olacak bir buluşmanın ölümcül olacağını söylüyordu. Houbolt ise diğer yöntemlerin daha büyük riskler taşıdığını ve ayrı bir iniş aracının gerektiğinde can simidi olabileceğini savunuyordu. Hansen'ın da hatırlattığı gibi, Apollo 13'te servis modülündeki oksijen tankı patladığında astronotları Dünya'ya döndüren tam olarak bu ikinci araç, yani Ay modülü oldu. Bu olayın ayrıntısını Kayıp Ay ve Apollo 13 İnceleme Kurulu Raporu sayfalarımızda bulabilirsiniz.

Ay yörüngesinde buluşma fikri Apollo ile bitmedi. Artemis programının ilk planları da Orion kapsülünün Ay çevresinde beklemesi ve astronotları yüzeye ayrı bir iniş aracının taşıması üzerine kuruldu; NASA'nın bu plandaki son değişikliğini 2028 Ay inişi haberimizde anlattık.

Etkisi

Enchanted Rendezvous, Apollo kararlarının bir "bilgi hikâyesi" olarak değil, insanlar ve kurumlar arasındaki bir mücadele olarak okunabileceğini gösteren erken çalışmalardan biridir. Hansen'ın vardığı sonuç, büyük ekip işlerinde bile tek bir kişinin ısrarının belirleyici olabileceği, azınlıktaki görüşün bazen en doğru görüş çıkabileceğidir. Bildiğimiz kadarıyla kitabın Türkçe baskısı ya da film veya dizi uyarlaması yok; ama anlattığı kişilerden biri olan Neil Armstrong'un hayatı, yine Hansen'ın kitabından uyarlanan Ay'da İlk İnsan filminde perdeye taşındı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

NASA'nın PDF'inde 78 sayfa tutan bu kısa kitap, Apollo'nun "nasıl" yapıldığını merak eden ve İngilizce okuyabilen herkese uygundur. Matematik bilgisi gerektirmez; yörünge mekaniğine dair kısımlar sözlü olarak anlatılır. Mühendislik ve proje yönetimiyle ilgilenenler için de iyi bir vaka incelemesidir.

Konuyu genişletmek isteyenler için sitemizdeki şu sayfalar iyi bir devam olur: Apollo uzay araçlarının tasarımını anlatan Chariots for Apollo, Ay yörüngesinde buluşmanın Dünya yörüngesindeki provası olan Gemini'yi anlatan On the Shoulders of Titans ve Saturn V roketinin tarihini veren Stages to Saturn. Aynı Langley'in aynı yıllarını farklı bir yerden anlatan Gizli Sayılar da bu kitapla birlikte okunabilir. Ay'a giden bütün görevlerin özeti için Ay'a yolculuklar sayfamıza bakabilirsiniz.