Walking to Olympus 2. Cilt (Ta, Treviño): 1997-2011 uzay yürüyüşleri kronolojisi

Walking to Olympus: An EVA Chronology, 1997–2011, Volume 2 (Olimpos'a Yürüyüş: Bir Uzay Yürüyüşü Kronolojisi, 1997-2011, 2. Cilt), Julie B. Ta ile Robert C. Treviño'nun NASA Tarih Programı Ofisi için hazırladığı bir başvuru kitabıdır. Monographs in Aerospace History (Havacılık ve Uzay Tarihi Monografileri) dizisinin 50. kitabı olarak Nisan 2016'da SP-2016-4550 numarasıyla yayımlandı. Önsözünü, kendisi de uzay giysisi tasarlamış bir mühendis olan, NASA'nın o dönemki yönetici yardımcısı Dava J. Newman yazdı. Kitap, Ekim 1997'de çıkan ilk cildin kaldığı yerden devam eder; Treviño o cildin de iki yazarından biriydi. NASA kitabı PDF ve EPUB olarak ücretsiz dağıtıyor; Türkçe baskısı yok.

Kitap ne anlatıyor?

EVA (extravehicular activity), astronotun aracın dışına çıkıp uzay giysisiyle çalışmasıdır; Türkçede kısaca uzay yürüyüşü diyoruz. İlk cilt 1965'teki ilk yürüyüşlerden Mekik-Mir programının sonuna kadar 154 yürüyüşü kaydetmişti. İkinci cilt, Ağustos 1997'den Uzay Mekiği Programı'nın bittiği 2011 yazına kadar yapılan 196 uzay yürüyüşünü tarih sırasıyla, tek tek anlatır. Kitaptaki sayımla bunlar dünyadaki 155. ile 350. uzay yürüyüşleridir.

Kitap yalnız Amerikalıları değil, Rus kozmonotları, Avrupalı, Japon ve Kanadalı astronotları ve bu dönemde aileye katılan Çinli taykonotları da kapsar. Yazarlar dönemin üç ana temasını şöyle sıralar: Uluslararası Uzay İstasyonu'nun (ISS) kurulması, Hubble Uzay Teleskobu'nun bakımı ve 2003'teki Columbia kazası.

Biçim ilk ciltle aynıdır. Her kaydın başında bir künye durur: tarih, yılın kaçıncı yürüyüşü olduğu, dünyadaki ve ülkesindeki sıra numarası, süre, görev, mürettebat, dışarı çıkanlar ve yürüyüşün amacı. Ardından ne yapıldığını ve neyin ters gittiğini anlatan bir-iki paragraf ve kaynak notları gelir. Yürüyüş içermeyen fırlatma ve inişler de bağlam için araya serpiştirilmiştir. Yazarlar baştan birkaç tanım koyar: Mekik döneminden itibaren yürüyüşün süresi, giysinin sırt çantasındaki yaşam destek sisteminin pilinin açılıp kapandığı anlara göre ölçülür; gece yarısını aşan bir yürüyüşün tarihi başladığı gündür; ekip listesinde önce yürüyüşü yöneten astronot yazılır.

Kitabın adı, ilk cildin benzetmesinden gelir. Yazarlara göre "Olimpos'a yürüyüş", insanın bir gün Mars'a inip Güneş Sistemi'nin en büyük yanardağı Olympus Mons'u keşfetmesinin sembolüdür. Bu yanardağı Mars'ın yüzeyi sayfamızda anlatıyoruz.

Verileri göster

1998	12
2001	18
2002	23
2003 (Columbia yılı)	2
2005	7
2007	23
2009	22
2011	10

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir kronoloji olduğu için özeti dönemlerin ana fikirleriyle veriyoruz.

Mir'in son yılları (1997-2000). Kitap, 25 Haziran 1997'de bir Progress kargo aracının Mir'in Spektr modülüne çarpmasının ardından başlar. Yazarlara göre bu, insanlı uzay uçuşu tarihinde bir kazanın yol açtığı ilk basınç kaybıydı. Anatoli Solovyov ile Pavel Vinogradov 22 Ağustos'ta basıncı boşaltılmış modülün içine girip güç kablolarını yeniden bağladı. Sızıntının yeri hiçbir zaman bulunamadı. Mir'deki son uzay yürüyüşünü 12 Mayıs 2000'de Sergei Zalyotin ile Alexander Kaleri yaptı.

İstasyon yükseliyor (1998-2002). 7 Aralık 1998'de Jerry Ross ile James Newman, Rus yapımı Zarya ile Amerikan yapımı Unity modülleri arasındaki yaklaşık 40 kabloyu bağladı. Bu, ISS montajının ilk uzay yürüyüşüydü. Takao Doi 1997'de uzayda yürüyen ilk Japon, Chris Hadfield Nisan 2001'de ilk Kanadalı oldu. Aynı yıl James Voss ile Susan Helms'in yaklaşık dokuz saatlik yürüyüşü, mekik tarihinin en uzunu olarak kayda geçti.

Columbia'nın gölgesi (2003-2005). 1 Şubat 2003'teki kazanın ardından mekik uçuşları durdu; kitapta 2003 yılına yalnız iki yürüyüş düşer. Uçuşa dönüş görevi STS-114'te, 3 Ağustos 2005'te Stephen Robinson istasyonun robot kolunun ucunda mekiğin altına gitti. Isı kalkanı karolarının arasından taşan iki dolgu şeridini eliyle çekip çıkardı. Uzay yürüyüşü sırasında mekiğin karnını inceleyip onaran ilk astronot oydu.

Montajın zirvesi (2006-2009). Rekorlar art arda gelir. Michael Lopez-Alegria Şubat 2007'de onuncu yürüyüşüyle en çok yürüyüş yapan Amerikalı oldu; Sunita Williams dört yürüyüşle en deneyimli kadın uzay yürüyüşçüsü oldu. Aralık 2007'de Peggy Whitson, toplam 32 saat 36 dakikayla en uzun süre uzayda yürüyen kadın unvanını aldı. Kasım 2007'de Scott Parazynski robot kolun ucunda yırtılan bir güneş panelini, istasyonda elle yapılmış kol düğmesine benzer bağlantılarla onardı. 27 Eylül 2008'de Zhai Zhigang, Shenzhou-7'den çıkarak yaklaşık 14 dakikalık ilk Çin uzay yürüyüşünü yaptı. Mayıs 2009'da Hubble'a beş gün üst üste yapılan son bakım ziyaretinde teleskoba yeni bir geniş alan kamerası takıldı.

Mekiğin vedası (2010-2011). 28 Şubat 2011'de Alvin Drew uzayda yürüyen 200. insan oldu. Mekik döneminin son Amerikan yürüyüşünü 12 Temmuz 2011'de Michael Fossum ile Ronald Garan yaptı. Kitap, 3 Ağustos 2011'de iki kozmonotun bir amatör radyo uydusunu elle uzaya bıraktığı 350. yürüyüşle biter.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Kitapta yazarların biyografisi yer almaz. Robert C. Treviño, 1997'deki ilk cildi David S. F. Portree ile birlikte yazmıştı; ikinci ciltte ortağı Julie B. Ta'dır. Yazarlar, uzay yürüyüşlerinin resmî sürelerini tutan Johnson Uzay Merkezi birimlerine ve oradaki uzay yürüyüşü ofisinin veri tabanına dayandıklarını, bilgileri bu kaynaklarla karşılaştırdıklarını belirtir. Esin kaynakları ise NASA'nın 1977'de yayımladığı Skylab kronolojisidir.

Kitap, iki yıl dönümünün hemen ardından çıktı: ilk uzay yürüyüşünün 50. yılı (Mart 2015) ve Hubble'ın fırlatılışının 25. yılı (Nisan 2015). Mekik 2011'de emekliye ayrıldığı için kitap, mekiğin bir uzay yürüyüşü platformu olarak tamamlanmış dönemini geriye dönüp kaydeden bir belge hâline geldi. Mekiğin Rus istasyonuna yaptığı seferlerin hikâyesini Shuttle-Mir, Columbia kazasının mühendislik derslerini Ascension anlatır.

Kitaptaki bilim

Bu cildin asıl konusu, bir uzay istasyonunun yörüngede, elle kurulmasıdır. ISS tek parça fırlatılamayacak kadar büyük olduğu için modüller, kafes kirişler ve güneş panelleri ayrı ayrı taşındı. Parçaları birbirine bağlamak, kabloları takmak ve ısı yalıtım örtülerini yerleştirmek için yüzlerce saatlik uzay yürüyüşü gerekti. Modüllerin ne işe yaradığını ISS'in modülleri sayfamız anlatıyor.

Kayıtlarda tekrar tekrar karşımıza çıkan tehlike keskin kenardır. Uzay giysisi bir delikle basıncını kaybedebilir; bu yüzden Spektr'in hasarlı gövdesinde yürümek çok riskliydi. STS-120'de bir astronotun eldiveninin dış katmanında delik bulundu ve ekip, sivri kenarlı ayak tutucuları sorumlu tuttu. Giysinin dış katmanı hem ısıya hem de küçük göktaşı ve enkaz parçacıklarına karşı koruma sağlar. Bu katmanları Uzay giysisi nasıl çalışır? sayfamızda okuyabilirsiniz.

İkinci konu hareket ve güvenlik. Ağırlıksız ortamda tutunacak yeri olmayan astronot, iterek bir şeyi hareket ettirmeye çalıştığında kendisi geri itilir. Bu yüzden ISS döneminde robot kollar bir tür vinç ve hareketli iskele olarak kullanıldı; astronot kolun ucundaki ayak tutucuya bağlanıp iş yerine taşındı. İpinden kopan bir astronotun geri dönebilmesi için küçük bir kurtarma jet çantası (SAFER) geliştirildi. Kitap, Ekim 1997'deki ilk denemede bir vananın arızası yüzünden jetlerin çalışmadığını da kaydeder.

Üçüncü konu, ısı kalkanı. Columbia, kalkış sırasında dış yakıt tankından kopan yalıtım köpüğünün sol kanadın ısı koruma sistemine çarpmasıyla hasar görmüş ve atmosfere dönüşte parçalanmıştı. Kazadan sonraki ilk uçuşta astronotlar, bilerek hasar verilmiş karo örnekleri üzerinde yeni bir onarım aletini uzay yürüyüşünde denedi. Kitapta sık geçen uzun sensör kolu (OBSS) da ısı kalkanındaki hasarı yörüngede aramaya yarıyordu. Kitap ayrıca farklı giysileri karşılaştırma fırsatı verir. Çin'in ilk yürüyüşünde biri yerli Feitian giysisini, diğeri Rusya'dan alınan Orlan giysisini giymişti.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın bilinen bir ödülü yok. Değeri, iki ciltle birlikte 1965'ten 2011'e kadar yapılan 350 uzay yürüyüşünü aynı biçimde, resmî sürelerle karşılaştırılmış olarak tek bir dizide toplamasından gelir. Yıllara göre dağılım bile bir tarih dersidir: Columbia'nın ardından gelen sessizlik ve ISS montajının hızlandığı 2007-2009 yılları sayılarda açıkça görülür. Bu yüzden kitap, belirli bir yürüyüşün tarihini, süresini ya da ekibini arayan okur için hızlı bir başvuru kaynağıdır.

Uyarlamaları

Kitabın bir film ya da dizi uyarlaması yok. Ancak kitapta anlatılan dönemin iki önemli işi IMAX kameralarıyla belgelendi. ISS'in montajını uzayda çekilmiş ilk üç boyutlu canlı görüntülerle anlatan Space Station 3D (2002), kitaptaki istasyon yürüyüşlerinin atmosferini gösterir. Hubble'ın bakım görevlerini anlatan Hubble 3D (2010) ise Mayıs 2009'daki son bakım görevinde çekilmiş görüntüler içerir; bu görevin beş yürüyüşü kitapta ayrıntılı olarak kayıtlıdır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Bu baştan sona okunacak bir anlatı değil, bir başvuru kitabı. Uzay tarihi meraklıları, ISS ve Hubble üzerine araştırma yapan öğrenciler ve uzay yürüyüşü sayılarını doğrulamak isteyen yazarlar için uygun. İngilizcesi teknik ama açık; sondaki kısaltmalar listesi işinizi kolaylaştırır.

Önerimiz şu: Önce yazarların kısa giriş yazısını ve tanımlarını okuyun. Ardından şu kayıtlara geçin: Spektr onarımı (22 Ağustos 1997), ISS'in ilk montaj yürüyüşü (7 Aralık 1998), mekiğin altındaki onarım (3 Ağustos 2005), güneş paneli onarımı (3 Kasım 2007), ilk Çin yürüyüşü (27 Eylül 2008) ve mekik döneminin son Amerikan yürüyüşü (12 Temmuz 2011). Bu altı kayıt, dönemin ana hikâyesini özetler. Hubble'ın tarihini ayrıntılı okumak isteyenler Not Yet Imagined ile, uzay yürüyüşü yapmış bir astronotun gözünden ISS'i okumak isteyenler Bir Astronottan Hayat Dersleri ile devam edebilir. 1965-1997 dönemi için ilk cilt aynı adla NASA'nın sitesinde ücretsiz olarak bulunuyor.