On the Shoulders of Titans (Hacker, Grimwood): Gemini Projesi'nin NASA tarihi

On the Shoulders of Titans: A History of Project Gemini (Titanların Omuzlarında: Gemini Projesi'nin Tarihi), ABD'nin Mercury ile Apollo arasındaki ikinci insanlı uzay programı Gemini'nin NASA için yazılmış resmî tarihidir. Barton C. Hacker ile James M. Grimwood'un ortak eseri olan kitap, 1977'de NASA Tarih Dizisi'nde SP-4203 numarasıyla yayımlandı; ilk baskısı 625 sayfadır. ABD hükümeti yayını olduğu için NASA tam metni ücretsiz PDF olarak sunuyor.

Kitabın adı çift anlamlıdır. Yazarların önsözde açıkladığı gibi Gemini uzay aracı kelimenin gerçek anlamıyla bir "Titan"ın, yani onu fırlatan Titan II roketinin omuzlarında yükseliyordu. Öte yandan programı başaranlar da, Isaac Newton'un ünlü "devlerin omuzlarında" benzetmesindeki gibi, kendilerinden önce gelenlerin birikimine dayanıyordu; Gemini'nin yörüngede uyguladığı hareket yasalarını da üç yüzyıl önce Newton formüle etmişti.

Kitap ne anlatıyor?

Yazarlara göre Gemini, hızlı ilerleyen bir teknolojide başarılı ara adımların düştüğü bir tür unutulmuşluğa gömülmüştü. Oysa Gemini'nin iki önemli kökü vardı. Birincisi Apollo'ydu: Kennedy'nin Ay hedefi bir son tarih koyunca, iki aracın yörüngede buluşmasına dayanan Ay yöntemleri öne çıktı. Ama 1961'de kimse uzayda buluşmanın ne kadar zor olacağını bilmiyordu. Gemini her şeyden önce bu donanımı ve teknikleri geliştirip kanıtlamak için kuruldu. İkinci kök mühendislikti: Mercury üzerinde çalışanlar, her köşesi iç içe geçmiş sistemlerle doldurulmuş, yapması ve denemesi zor kapsülün çok daha iyisini yapabileceklerini düşünüyordu.

Kitap, programın bu iki kökten nasıl doğduğunu, 1962-1963'teki zorlu geliştirme yıllarını, nitelendirme uçuşlarını ve 1965-1966'daki on insanlı uçuşu izler. On beş bölümün ardından bir değerlendirme bölümü ve Gemini astronotlarının çektiği Dünya fotoğraflarına ayrılmış bir kapanış yer alır. Ekler arasında uçuş verileri, astronot görevlendirmeleri, deneyler, maliyet, dünya çapındaki izleme ağı ve Savunma Bakanlığı desteği vardır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Mercury'den Gemini'ye (I-III. bölümler): Kitap, Uzay Görev Grubu'nun başındaki Robert Gilruth'un Aralık 1961'de Houston'a gelişiyle açılır. Mercury'nin geliştirilmiş bir sürümü olarak düşünülen "Mercury Mark II" fikri, Apollo'nun buluşma ihtiyacıyla birleşir ve iki kişilik yeni araç 7 Aralık 1961'de onaylanır. Uzay aracı için McDonnell, fırlatıcı Titan II için Martin, buluşma hedefi Agena için Lockheed ile sözleşmeler yapılır.

Geliştirme ve kriz (IV-VII. bölümler): Gemini dar bir bütçeyle çalışır; ilk yılında ciddi bir mali kriz yaşar ve 1963'te yönetim değişir. Teknik sorunların çoğu çözülür, ama aracın karaya inmesini sağlayacak bükülebilir kanat (paraglider) zamanında hazır olmaz ve bu hedeften vazgeçilir.

Nitelendirme (VIII-X. bölümler): 1964 başında ilk insansız uçuş kusursuz geçer, ikinci insansız uçuş Ocak 1965'te aracın insan taşımaya hazır olduğunu gösterir. Mart 1965'te Gus Grissom ile John Young, Gemini 3 ile Dünya'nın çevresinde üç tur atar.

Operasyonlar (XI-XV. bölümler): Gemini 1965 ve 1966 boyunca neredeyse iki ayda bir uçar. Gemini IV'te Ed White ilk Amerikan uzay yürüyüşünü yapar, ama aynı uçuşta Titan'ın üst kademesiyle buluşma denemesi başarısız olur. Gemini V sekiz günlük uçuşu yakıt pili sorunlarına rağmen tamamlar. İlk Agena hedefi fırlatmada patlayınca plan değişir ve Aralık 1965'te Gemini VI-A, Gemini VII ile yörüngede buluşur; Gemini VII 14 günlük bir dayanıklılık rekoru kırar. Mart 1966'da Neil Armstrong ile David Scott'ın Gemini VIII'i ilk kenetlenmeyi yapar ama takılı kalan bir itici aracı saniyede neredeyse bir tur dönecek kadar hızlı döndürünce görev erken bitirilir ve araç Batı Pasifik'e iner. Sonraki uçuşlarda uzay yürüyüşlerinin beklenenden çok yorucu olduğu anlaşılır. Program, Jim Lovell ile Buzz Aldrin'in Gemini XII'si ile Kasım 1966'da sona erer.

Değerlendirme: Yazarlara göre onaydan son dönüşe kadar geçen 1800 günü aşkın sürede Gemini, karaya iniş dışındaki bütün hedeflerine sessizce ve sistemli biçimde ulaştı; birçok Amerikalının gözünde uzay yarışında öne geçişin simgesi oldu. Gemini'nin üretim, test ve denetim yöntemleri Apollo'yu da etkiledi: modüler araçlar fabrikadan neredeyse uçmaya hazır çıkıyor, Cape Kennedy bir değişiklik atölyesi olmaktan çıkıp bir denetim ve fırlatma merkezine dönüşüyordu.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Kitap, NASA'nın tarih programı kapsamında Houston Üniversitesi Tarih Bölümü ile yapılan bir sözleşmeyle yazıldı; yazarlar önsözü Eylül 1974'te Houston'da imzalamıştır. James M. Grimwood, Houston'daki Johnson Uzay Merkezi'nin tarihçisiydi ve Mercury tarihi This New Ocean ile Apollo uzay araçlarının tarihi Chariots for Apollo'nun da ortak yazarıdır. Bu yüzden On the Shoulders of Titans, aynı ekibin elinden çıkan Mercury-Gemini-Apollo üçlemesinin ortadaki kitabı gibi okunabilir.

Önsözü, yazdığı sırada NASA'nın uygulamalardan sorumlu yardımcı yöneticisi olan Charles W. Mathews kaleme aldı. Mathews, Gemini'nin ilk kez başardıklarını sıralar: astronotun yönettiği yörünge manevrası, iki aracın uzayda buluşması, bir itici kademeyle kenetlenme, bir haftayı aşan uçuşlar, uzun uzay yürüyüşleri ve hassas iniş. Bu başarıların asıl amacının Ruslarla yarışmak değil, Apollo'ya gereken yetenekleri göstermek olduğunu vurgular. Önsözdeki bir rakam bunu iyi özetler: Ay'a giden ilk dört uçuşun on iki astronotundan onu daha önce Gemini'de uçmuştu, kalan ikisi de Gemini yedek ekiplerinde yer almıştı.

Kitabın bir başka özelliği, NASA'nın 1973'te yayınlarında İngiliz ölçü birimlerini yasaklamasıdır. Yazarlar bu yüzden 1960'ların mühendislerinin fit ve pound ile ifade ettiği bütün değerleri metrik sisteme çevirmek zorunda kalmıştır.

Kitaptaki bilim

Yörüngede buluşmanın paradoksu: Kitabın en öğretici bölümlerinden biri, Gemini IV'ün başarısız buluşma denemesidir. Jim McDivitt, Haziran 1965'te kendi roketinin atılmış üst kademesine yaklaşmaya çalıştı; ama yerde bir şeye yetişmek için yapılan şey, yani hedefe doğru hızlanmak, yörüngede işe yaramadı. Yazarların açıkladığı gibi hız eklemek aracı daha yüksek bir yörüngeye çıkarır. Yüksek yörüngede bir tur daha uzun sürdüğü için, hızlanan araç hedefine göre aslında geride kalır. Doğru yöntem tam tersidir: Önce yavaşlayıp daha alçak ve daha kısa bir yörüngeye inmek, hedefe yetişmek, sonra uygun anda hızlanıp hedefin yörüngesine çıkmak. Gemini IV ekibi bu kovalamacada yakıtının yaklaşık yarısını harcayıp denemeyi bıraktı.

Bu dersin ardından Buzz Aldrin'in de aralarında olduğu mühendisler, hedefin dairesel bir yörüngede, takip eden aracın ise daha alçak bir eliptik yörüngede uçtuğu buluşma yöntemleri üzerinde çalıştı. Aralık 1965'te Gemini VI-A yörüngeye girdiğinde hedefi Gemini VII'nin 1992 kilometre gerisindeydi; Dünya'ya daha yakın, dolayısıyla daha hızlı dolanan bir yörüngeden adım adım yaklaştı ve yaklaşık altı saatlik manevradan sonra hedefine ulaştı. Bu fizik, Kepler'in üçüncü yasasının (yörünge büyüdükçe dolanım süresinin uzaması) doğrudan bir uygulamasıdır; bugün uzay istasyonlarına giden araçlar da aynı ilkeye göre yaklaşır.

Gökyüzüyle bağ: Programın adı da astronomiden gelir. Gemini Latincede "ikizler" demektir ve iki kişilik aracı, parlak yıldızları Kastor ile Polluks olan İkizler takımyıldızına gönderme yapar. Kitabın kapanış bölümü ise başka bir bilimsel mirası anlatır: Gemini astronotlarının çektiği yüzlerce renkli hava ve yeryüzü fotoğrafı. Önsöze göre bu fotoğraflar ve uçuşlarda yapılan 50'yi aşkın deney (gökbilim, biyoloji, atmosfer bilimi, tıp, radyasyon ve mikrometeoroit ölçümleri), uydudan meteoroloji ve Dünya gözlemi programlarının gelişmesine katkı yaptı.

Mühendislik yenilikleri: Gemini, insan taşıyan ilk uzay aracı bilgisayarına, yakıt pillerine, sıvı hidrojen ve oksijenin kriyojenik depolanmasına ve buluşma radarına sahipti. Mercury'deki kaçış kulesi yerine fırlatma sırasında kullanılmak üzere fırlatma koltukları konmuştu. Bu teknolojilerin çoğu doğrudan Apollo'ya aktarıldı.

Etkisi, ödülleri ve uyarlamalar

On the Shoulders of Titans, Gemini programının en kapsamlı tarihi olarak bugün de başvurulan temel kaynaktır; NASA'nın Mercury ve Apollo tarihleriyle birlikte insanlı uzay uçuşunun ilk on yılını bütünleyen bir dizinin parçasıdır. Doğrulanabilir bir ödül kaydı bulunamadı.

Kitabın doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Ancak Gemini VIII'in denetimden çıkan dönüşü, James R. Hansen'in Neil Armstrong biyografisinden uyarlanan Ay'da İlk İnsan filminde canlandırılır. Filmin Gemini 8 sahnelerinin gerçekle karşılaştırması için Ay'da İlk İnsan filmi ne kadar doğru? yazımıza bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Uzay tarihi okurları: Mathews'un önsözü ile yazarların girişi, programın neden kurulduğunu ve ne başardığını birkaç sayfada özetler; buradan başlayın.
• Uçuşları merak edenler: XI-XV. bölümler on insanlı uçuşu sırayla anlatır.
• Yörünge mekaniğine ilgi duyanlar: Gemini IV'ün başarısız kovalamacası ile Gemini VI-A ve VII'nin buluşmasının anlatıldığı bölümler, buluşmanın fiziğine iyi bir giriştir.

Kitap İngilizcedir ve doğrulanabilir bir Türkçe baskısı yoktur. Kronolojik okumak isteyenler önce Mercury için This New Ocean'ı, ardından bu kitabı, sonra Apollo için Chariots for Apollo'yu okuyabilir. Kitapta adı sık geçen astronotlar için Neil Armstrong, Buzz Aldrin, Jim Lovell ve Gus Grissom sayfalarımıza bakabilirsiniz.