Richard Feynman

Richard Phillips Feynman, ışıkla maddenin etkileşimini anlatan kuantum elektrodinamiğini (QED) bugünkü biçimine kavuşturan fizikçilerden biridir. Parçacık etkileşimlerini basit çizimlerle hesaplamayı sağlayan Feynman diyagramları, fizikçilerin günlük aracı hâline geldi. Feynman aynı zamanda karmaşık fikirleri sade bir dille anlatabilen nadir bilim insanlarındandı. Uzay tarihine ise 1986'daki Challenger faciasının nedenini herkesin anlayacağı bir deneyle göstererek geçti.

Erken yaşamı ve eğitimi

Feynman, 11 Mayıs 1918'de New York'un Queens semtinde doğdu. Çocukken radyo tamir ederek kendi kendine elektronik öğrendi. MIT'den 1939'da lisans derecesiyle mezun oldu; aynı yıl ülke çapındaki Putnam matematik yarışmasında derece aldı. Princeton Üniversitesi'nde John Archibald Wheeler'ın öğrencisi oldu ve 1942'de "Kuantum Mekaniğinde En Küçük Etki İlkesi" başlıklı teziyle doktorasını tamamladı. Bu tez, sonradan yol integrali yaklaşımına dönüşecek fikirlerin temelini içeriyordu.

Bilime katkıları

İkinci Dünya Savaşı sırasında atom bombası projesine katıldı. 1943'ten itibaren Los Alamos'ta Hans Bethe'nin yönettiği kuramsal bölümde çalıştı ve bir nükleer patlamanın gücünü hesaplayan Bethe-Feynman formülünü geliştirdi. Trinity denemesini izleyenler arasındaydı.

Savaştan sonra Cornell Üniversitesi'nde, 1952'den itibaren de Caltech'te çalıştı. Kuantum elektrodinamiği üzerine geliştirdiği yöntemler, Julian Schwinger ve Shin'ichirō Tomonaga'nın çalışmalarıyla birlikte 1965 Nobel Fizik Ödülü'ne değer görüldü. Caltech'te aşırı akışkan sıvı helyumun davranışına kuantum mekaniğiyle açıklama getirdi, Murray Gell-Mann'le birlikte zayıf etkileşimin bir modelini kurdu ve proton ile nötronun içindeki yapıyı açıklamak için "parton" modelini önerdi.

1959'daki "Dipte Çok Yer Var" konuşması, nanoteknolojinin habercisi olarak anılır. Kuantum bilgisayar fikrini ilk dile getirenlerden biri olarak da kabul edilir.

Uzay ve astronomiye etkisi

28 Ocak 1986'da Challenger uzay mekiği kalkıştan 73 saniye sonra parçalandı. Feynman, kazayı incelemek üzere kurulan Rogers Komisyonu'nda görev aldı. Televizyondan canlı yayımlanan bir oturumda, O-halka contalarında kullanılan malzemeden bir parçayı kıskaçla sıkıştırıp buzlu suya batırdı ve soğukta esnekliğini yitirdiğini gösterdi. Bu basit deney, soğuğun contaları nasıl etkileyebileceğini herkesin anlayacağı biçimde ortaya koydu.

Feynman'ın mekiğin güvenilirliğine ilişkin kişisel gözlemleri raporun F ekinde yer aldı; bu notların rapora girmemesi hâlinde adını rapordan çekeceğini söylediği aktarılır. NASA yönetimi büyük bir kaza olasılığını yaklaşık 100.000'de bir olarak gösterirken, Feynman'ın kaba tahmini 100'de bire yakındı; görüştüğü mühendislerin tahminleri de çoğunlukla 50'de bir ile 200'de bir arasındaydı. Ekini şu cümleyle bitirdi: "Gerçeklik halkla ilişkilerin önüne geçmelidir, çünkü doğa kandırılamaz."

Daha temel düzeyde ise gökbilimcilerin elindeki tek bilgi taşıyıcısı çoğu zaman ışıktır. Işığın elektronlar ve atomlarla nasıl etkileştiğini en yüksek doğrulukla hesaplayan kuantum elektrodinamiği, yıldızlardan ve gaz bulutlarından gelen ışığın yorumlanmasında da başvurulan kuramdır.

Feynman komisyona katılmaya başta isteksizdi; eşinin tavsiyesiyle kabul etti. Çalışmalar sırasında komisyon başkanı William P. Rogers'la birkaç kez ters düştü. Komisyon sonunda, Cape Canaveral'daki alışılmadık soğuk havada birincil O-halkanın düzgün sızdırmazlık sağlamadığı sonucuna vardı.

Feynman'ın gök mekaniğiyle de ilginç bir bağı vardır. Gezegenlerin Güneş çevresindeki hareketini anlattığı bir dersi, ölümünden sonra 1997'de "Feynman'ın Kayıp Dersi: Gezegenlerin Güneş Çevresindeki Hareketi" adıyla kitaplaştı. Kütleçekimi üzerine verdiği dersler de 1995'te "Kütleçekim Üzerine Dersler" adıyla yayımlandı.

Öğretmen ve yazar

1961-1964 arasında Caltech'teki lisans derslerinden derlenen "Feynman Fizik Dersleri", kuşaklar boyu fizik öğrencilerinin başvuru kaynağı oldu. "QED: Işık ve Maddenin Tuhaf Kuramı" (1985) ile "Fizik Yasaları Üzerine" (1965) genel okura yönelikti. Ralph Leighton'ın derlediği "Eminim Şaka Yapıyorsunuz Bay Feynman!" (1985) ve "Başkalarının Ne Düşündüğünden Sana Ne?" (1988) ise onun renkli kişiliğini geniş kitlelere tanıttı.

1974'te Caltech mezuniyet töreninde yaptığı "kargo kültü bilimi" konuşması, bilimsel dürüstlük üzerine verdiği bir uyarı olarak bilinir. Kariyeri boyunca 30 doktora öğrencisine danışmanlık yaptı.

Mirası

Feynman, 15 Şubat 1988'de Los Angeles'ta öldü. Physics World dergisinin 1999'da 130 fizikçiyle yaptığı ankette tüm zamanların en büyük yedinci fizikçisi seçildi. James Gleick'in "Genius" adlı kitabı onun hayatını anlatan biyografilerin en bilinenlerindendir.

Son yıllarını ağır hastalıklarla geçirdi: 1978'de liposarkom, 1986'da Waldenström makroglobulinemisi tanısı kondu. Yaşamının sonuna doğru o zamanki Sovyetler Birliği'ne bağlı Tuva'yı ziyaret etmek istedi, ancak bürokrasi yolculuğu geciktirdi; izin mektubu öldüğü günün ertesinde geldi. ABD Posta Servisi 4 Mayıs 2005'te "Amerikalı Bilim İnsanları" serisinde, sekiz küçük Feynman diyagramıyla birlikte onun fotoğrafını taşıyan bir pul bastı.

Bilmeye değer

• Bongo ve konga çalardı; Brezilya'da bir samba enstrümanı olan frigideirayı öğrendi.
• Los Alamos'ta kasaların şifrelerini tahmin ederek açmasıyla nam saldı.
• Albert Einstein Ödülü'nü 1954'te, Oersted Madalyası'nı 1972'de, ABD Ulusal Bilim Madalyası'nı 1979'da aldı.
• 1965'te Royal Society'nin yabancı üyesi seçildi.

Kaynak: Wikipedia (İngilizce): Richard Feynman, Wikipedia (İngilizce): Rogers Commission Report

Fotoğraf: ABD Ordusu · Public domain · Wikimedia Commons