Dialogo (Galileo Galilei): iki büyük dünya sistemi, özeti ve bilimi

Galileo Galilei'nin 1632'de Floransa'da yayımlanan Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo adlı kitabı (kabaca "Dünyanın iki büyük sistemi üzerine diyalog"), bilim tarihinin en pahalıya mal olmuş kitaplarından biridir. Yazarının yargılanmasına, kitabın yasaklanmasına ve Galileo'nun ömrünün geri kalanını ev hapsinde geçirmesine yol açtı. Kitap, Yer'in Güneş'in çevresinde döndüğünü savunan Kopernik görüşüyle Batlamyus'un Yer merkezli evrenini aynı sayfada karşılaştırır; üstelik bunu uzmanlara değil, meraklı her okura seslenen bir sohbet biçiminde yapar. Bu sayfada kitabın ne anlattığını, bölüm bölüm ana fikirlerini, içindeki bilimin bugünkü karşılığını ve nasıl okunabileceğini bulacaksınız.

Dialogo ne anlatıyor?

Kitap klasik bir bilimsel inceleme değil, üç kişi arasında geçen bir tartışmadır. Konuşanlar Salviati, Sagredo ve Simplicio'dur. Salviati, Kopernik'in görüşünü ve Galileo'nun kendi fikirlerini savunur. Sagredo, bilgili ama başlangıçta taraf tutmayan bir meraklıdır. Simplicio ise Aristoteles ile Batlamyus'un geleneksel, Yer merkezli evrenini savunan kişidir. Dört gün süren konuşmada Galileo, teleskopla yaptığı gözlemleri ve gündelik hayattan örnekleri kullanarak Yer'in hareket edebileceğini göstermeye çalışır.

Orijinal metin Latince değil İtalyancadır; 1635'te Matthias Bernegger'in hazırladığı Latince çeviri (Systema cosmicum) yayımlandı. Eser, dönemin hükümdarı Toskana Büyük Dükü II. Ferdinando de' Medici'ye ithaf edilmiştir ve ilk nüshası Şubat 1632'de ona sunuldu. Basımı Giovanni Battista Landini üstlendi.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Aşağıda dört günün ana fikirleri kendi cümlelerimizle verilmiştir; sahne ya da konuşma aktarımı yoktur.

Birinci gün: Gökler gerçekten değişmez mi?

Aristoteles'e göre Ay'ın ötesindeki gökler kusursuz ve değişmezdir. Salviati bu ayrımı sorgular: 1572 ve 1604'te gökyüzünde beliren yeni yıldızlar, Güneş'in yüzündeki lekeler ve Ay'ın dağlarla kaplı yüzeyi, göğün Yer'den kökten farklı bir madde olmadığını düşündürür. Böylece "Yer ayrı, gök ayrı" varsayımının dayanağı sarsılır.

İkinci gün: Yer dönüyorsa neden hissetmiyoruz?

Bu bölümde Yer'in hareketine karşı en eski itirazlar ele alınır: düşen cisimlerin dosdoğru düşmesi, top güllelerinin atış yönüne bakmaksızın aynı mesafeye gitmesi gibi. Salviati'nin cevabı, hareketin göreli olduğudur: aynı hareketi paylaşan şeyler için o hareket fark edilmez. Gemi örneği bu fikrin ana taşıyıcısıdır.

Üçüncü gün: Gezegenler Güneş'in çevresinde

Tartışma gezegenlerin uzaklıklarına ve görünümlerine gelir. Venüs ve Merkür'ün Güneş'in çevresinde döndüğü, Mars'ın da öyle olması gerektiği savunulur. Jüpiter'in uyduları, "Yer hareket etse Ay'ı geride kalırdı" itirazına cevap olarak kullanılır: hareket eden bir gezegenin de uydusu olabilir. Yıldızların çok uzak olması gerektiği fikri de bu günün konuları arasındadır.

Dördüncü gün: Gelgit

Son gün gelgite ayrılmıştır. Galileo, okyanusların sallanmasını Yer'in iki hareketinin, yani günlük dönüşü ile yıllık dolanımının birleşmesine bağlar ve bunu su dolu kapların ya da mavnaların hareketine benzetir. Galileo bunu Yer hareketinin doğrudan fiziksel kanıtı sayıyordu. Kitapta Papa VIII. Urban'ın ileri sürdüğü bir argüman da Simplicio'nun ağzından aktarılır: Tanrı'nın gücü sınırsız olduğundan, doğa olaylarının tek bir açıklamasının kesin olduğunu söylemek mümkün değildir. Dört günün sonunda okurun elinde kalan izlenim, Salviati'nin, yani Kopernik'in tarafının çok daha ikna edici olduğudur. Yargılamaya yol açan da bu izlenim oldu.

Yazar ve yazıldığı dönem

Galileo, 1610'da yayımladığı kısa Sidereus Nuncius ("Yıldızlı Haberci") ile teleskopla yaptığı keşifleri duyurmuştu. 7 Ocak 1610'da Jüpiter'in yanında üç "sabit yıldız" gördüğünü sanmış, 15 Ocak'a gelindiğinde bunların Jüpiter'in çevresinde döndüğüne ikna olmuştu; bugün Galileo uyduları dediğimiz dört büyük uydu böyle keşfedildi. Eylül 1610'dan itibaren Venüs'ün Ay gibi tüm evreleri gösterdiğini gözledi.

Şubat 1616'da bir Engizisyon komisyonu Güneş merkezli görüşü "felsefede saçma ve biçimsel olarak sapkın" ilan etti. Dialogo'nun kökeni, Galileo'nun 1624'te Papa VIII. Urban'la yaptığı görüşmelere dayanır; kitap iki sistemi tartışma izniyle yazıldı ve ilk aşamada basım izni de alındı. Ancak kitap, Papa'yı ve o güne kadar Galileo'yu destekleyen Cizvitleri karşısına alan, Papa'yla alay ediyormuş izlenimi veren bir metin olarak görüldü. Satışı 1632 Ağustosunda durduruldu. 1633'teki yargılamada Galileo "sapkınlıktan şiddetle şüpheli" bulundu, görüşlerinden dönmeye zorlandı ve ömrünün sonuna dek ev hapsinde kaldı. Bu dönemde 1638'de Discorsi e Dimostrazioni Matematiche (hareket ve malzemelerin dayanıklılığı üzerine) kitabını yazdı. 8 Ocak 1642'de Arcetri'de, 77 yaşında öldü. Galileo'nun kişisel yaşamı için Galileo Galilei sayfasına, kızıyla yazışmaları üzerinden hikâyesini anlatan Galileo's Daughter kitabına bakabilirsiniz.

Kitaptaki bilim: Galileo nerede haklıydı?

Haklı olduğu yerler. Teleskop gözlemleri Batlamyus modelini ciddi biçimde zorlar. Jüpiter'in uyduları her şeyin Yer'in çevresinde döndüğü fikrini çürütür; Venüs'ün tüm evrelerini göstermesi ise Batlamyus'un düzeninde Venüs'ün epicycle'ının Güneş'e göre yerleştirilmesini gerektirir. Dolayısıyla Dialogo'da Batlamyus'un sistemi savunulması çok güç hâle gelir. Gemi örneği ve göreli hareket fikri, sonradan Newton mekaniğine uzanan bir düşünce zincirinin önemli halkalarındandır. Kitabın savunduğu Güneş merkezli düzen, Nicolaus Copernicus'un çizdiği çerçevenin ta kendisidir; Galileo bu çerçeveye yeni gözlemsel destek ekler.

Eksik ya da yanlış olan yerler. İlk olarak, Venüs'ün evreleri tek başına Kopernik'i kanıtlamaz: Tycho Brahe'nin, Yer'i merkezde tutup öteki gezegenleri Güneş'in çevresinde dolandıran modeli de aynı evreleri açıklar. Kitap adından da anlaşıldığı gibi yalnız iki sistemi karşı karşıya koyar; Tycho'nun melez modeli asıl rakip olarak ele alınmaz. İkinci olarak, gelgit kuramı yanlıştır. Günümüzde gelgitin nedeni, Ay ve Güneş'in çekim kuvvetinin Yer'in farklı yerlerinde farklı olmasıdır. Galileo'nun açıklaması ise iç tutarlılığı da zayıf bir kuramdı. Kitabın en güçlü kanıtı olarak sunulan bölüm, böylece en zayıf halkası olmuş oldu.

Aynı dönemde Johannes Kepler de gezegen hareketleri üzerinde çalışıyordu. Dialogo'yu bugünkü gezegen yörüngesi bilgimizin kitabı gibi okumak yanlış olur; kitap, evrenin ne olduğunu değil, Yer'in hareket edip edemeyeceğini tartışır.

Uzay ve astronomi bağı açıktır: kitabın dayandığı gözlemler, Jüpiter'in uyduları, Venüs'ün evreleri, Ay'ın dağları ve güneş lekeleri, bugün de amatör teleskoplarla yeniden yapılabilir. NASA'nın Jüpiter'e giden Galileo uzay aracı da adını bu keşiften alır; Jüpiter'e giden görevleri Jüpiter'e giden görevler sayfasında bulabilirsiniz.

Etkisi ve yasaklanması

Dialogo, yasaklı kitaplar listesine (Index) girdi ve 1835'e kadar orada kaldı. Kopernik kuramına resmî izin ise ondan daha önce, 1822'de verilmişti. Kitabın Latince çevirisi sayesinde Avrupa'daki bilim insanları metne ulaşabildi. Dialogo, bilimsel yöntemi savunmanın ve eleştirel düşüncenin simgesi olarak hâlâ okunur; yargılanması da bilim ile otorite arasındaki çatışmanın en sık anılan örneğidir. Bir kitabın hem bilimsel hem toplumsal sonuçları bu kadar yakından iç içe geçmiş olabilmesi, onu popüler bilim tarihinin en çok tartışılan metinlerinden biri yapar.

Kitabın bilinen bir ödülü yoktur; sitemizde yer alan bir film ya da dizi uyarlaması da bulunmuyor. Antik göksel modellerin tarihine daha geniş bakmak isteyenler için antik gökyüzü haritaları sayfası iyi bir tamamlayıcıdır.

Kitabın hikâyesi bir bakışta

• 1610: Jüpiter'in uyduları ve Venüs'ün evreleri gözlenir.
• 1616: Engizisyon komisyonu Güneş merkezli görüşü sapkın ilan eder.
• 1624: Galileo, Papa VIII. Urban'la görüşür.
• 1632: Dialogo Floransa'da basılır; aynı yıl satışı durdurulur.
• 1633: Yargılama, geri çekilme ve ev hapsi.
• 1635: Latince çeviri (Systema cosmicum).
• 1835: Kitap yasaklı kitaplar listesinden çıkarılır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap diyalog biçiminde olduğu için, aynı dönemin diğer bilim metinlerinden daha rahat okunur; ama 17. yüzyıl bilim diliyle yazıldığı için dikkatli okuma ister. Astronomi tarihine ya da bilim felsefesine ilgi duyanlar için doğrudan bir başlangıçtır. Daha hafif bir giriş isteyenler, önce Galileo'nun hayatını anlatan Galileo's Daughter'ı okuyup ardından Dialogo'ya dönebilir. Okurken şu sırayı önerebiliriz: önce birinci gün (gök cisimleri), sonra üçüncü gün (gezegenler), en son ikinci ve dördüncü gün (hareket ve gelgit). Türkçede farklı çevirileri bulunabilir; bu sayfada baskı bilgisini doğrulayamadığımız için yayınevi belirtmedik, kitabı alırken çevirmenin ve baskının güncelliğine bakmanızı öneririz.