Annie Jump Cannon

Annie Jump Cannon, yaklaşık 350.000 yıldızın tayfını inceleyerek yıldızları sıcaklıklarına göre sıralayan sınıflandırma sistemini kuran Amerikalı gökbilimcidir. Bugün hâlâ kullanılan O, B, A, F, G, K, M tayf dizisi, onun ve Harvard ekibinin çalışmalarının ürünüdür. Neredeyse tamamen sağır olarak çalıştı, kadınların bilimdeki yerini genişleten bir öncü oldu.

Hayatı

Annie Jump Cannon, 11 Aralık 1863'te Delaware eyaletinin Dover kentinde doğdu. Babası Wilson Lee Cannon, bir gemi yapımcısı ve eyalet senatörüydü. Annesi Mary Jump, kızına çocukluk yıllarında yıldızları ve takımyıldızları öğretti; birlikte tavan arasından gökyüzünü izlerlerdi. Annie, annesinin bu merakını çok erken yaşta benimsedi.

Wellesley Koleji'ne girdi ve 1884'te fizik alanında mezun oldu. O dönemde bir kadının bilim kariyeri yapması çok güç olduğundan, mezuniyetinden sonra on yıl kadar Delaware'deki ailesinin yanında yaşadı, fotoğrafçılık gibi konularla ilgilendi. 1893'te geçirdiği kızıl hastalığı nedeniyle işitme yetisinin büyük bölümünü kaybetti. Annesinin ölümünden sonra Wellesley'e dönüp fizik ve gökbilim alanında çalışmaya başladı. 1894'ten itibaren Harvard'ın kadınlara yönelik programı Radcliffe'te gökbilim okudu ve bu arada Harvard Koleji Gözlemevi'nde Edward Pickering'in yanında çalışmaya başladı.

1896'da Gözlemevi'nin kadrosuna girdi; 1911'de gözlemevinin fotoğraf plaklarının küratörü olarak atandı. Uzun yıllar düşük bir maaşla çalıştı. Gelişen ününe rağmen, Harvard ona ancak 1938'de, yetmiş dördüne yaklaşırken, William Cranch Bond Gökbilimcisi unvanını vererek kadrolu bir akademik makam tanıdı. Cannon aynı zamanda kadınların oy hakkını savunan bir kampanyanın destekçisiydi. Evlenmedi. 13 Nisan 1941'de Cambridge, Massachusetts'te öldü.

Çalışmaları

Ondokuzuncu yüzyılın sonunda, fotoğraf plaklarına kaydedilen yıldız tayfları gökbilimcilere düzensiz bir bilgi yığını sunuyordu. Pickering'in önderliğinde Harvard'da tayfları sınıflandırmak için hızlı bir çaba başlatıldı. Cannon, 1890'lardan itibaren bu işin başlıca yürütücüsü oldu. Önce Williamina Fleming ve Antonia Maury'nin sistemlerini inceledi, ardından çok daha yalın bir düzen önerdi: yıldızları hidrojen çizgilerinin şiddetine göre değil, sıcaklık sırasına göre dizmek.

Sonuçta ortaya çıkan harf sırası -O, B, A, F, G, K, M- sıcak mavi-beyaz yıldızlardan soğuk kırmızı yıldızlara doğru gider. Gökbilimciler bunu "Oh, Be A Fine Girl (Guy), Kiss Me" cümlesiyle ezberlerler. Bu düzenin fiziksel nedeni, daha sonra Cecilia Payne tarafından iyonlaşma kuramıyla açıklandı: tayftaki farklar bileşimden değil, esas olarak sıcaklıktan kaynaklanıyordu. Uluslararası Astronomi Birliği sistemi 1922'de kabul etti.

Cannon'un en büyük eseri Henry Draper Kataloğu'dur. 1918'den 1924'e kadar dokuz cilt hâlinde yayımlanan bu katalog, yaklaşık 225.000 yıldızın tayf sınıfını içeriyordu. Cannon bu işi inanılmaz bir hızla yaptı: plağa bakarak dakikada üç yıldızı sınıflandırabildiği söylenir. Cannon ömrü boyunca toplam yaklaşık 350.000 yıldızı sınıflandırdı; katalog daha sonra ek ciltlerle genişletildi. Ayrıca yaklaşık üç yüz değişen yıldız, beş nova ve bir tayfsal çift yıldız keşfetti. Yıldız tayflarının incelenmesi bugün hâlâ onun belirlediği dil üzerinden yürüyor.

Cannon'un çalışması yalnızca bir adlandırma işi değildi. Yıldızların bileşimini ve yaşam evrelerini anlamak için gökbilimcilerin elinde ilk büyük, düzenli veri tabanı olmasını sağladı. Payne'in hidrojen ve helyum bulgusu, Russell'ın yıldız evrimi çalışmaları ve Hertzsprung-Russell diyagramı, bu veri tabanından yararlandı.

Basın, onu "gökyüzünün nüfus sayımcısı" diye anıyordu. Gerçekten de çalışma tarzı bir nüfus sayımına benziyordu: Pickering'in kadın ekibi, camlara kaydedilen yüz binlerce küçük tayf izini bir büyüteçle inceliyor, her birine tek tek bir harf ve bir alt sınıf rakamı atıyordu. Cannon bunu o kadar çabuk ve hatasız yapabiliyordu ki çevresindekiler onun plaklara bakıp neredeyse okur gibi karar verdiğini söylerdi. Bu iş, sabır, görsel hafıza ve tayf çizgilerinin ince farklarını ayırt etme becerisi gerektiriyordu.

Harvard'daki bu kadın ekibinin ücretleri düşüktü ve işleri çoğu zaman görünmezdi; Cannon ise uzun mesaisi, işitme kaybına rağmen sürdürdüğü verimi ve gözlemevinin dışında da kadınların haklarını savunan tavrıyla onlar arasında öne çıkan bir isim oldu.

Mirası

Cannon, 1925'te Oxford Üniversitesi'nden fahri bilim doktoru unvanı alan ilk kadın oldu. 1931'de Ulusal Bilimler Akademisi'nin Henry Draper Madalyası'nı aldı. Kendisine verilen Ladd Ödülü'nden gelen parayla kurduğu Annie J. Cannon Ödülü, 1934'ten beri astronomide başarılı kadın bilim insanlarına verilmektedir. Ay'da bir krater, bir asteroit ve çeşitli kurumlar onun adını taşır.

Cannon'ın mirası, tek tek buluşlardan ibaret değildir. O, kadınların bilimde ciddi bir yer edinebileceğini hem çalışmasıyla hem de kararlılığıyla gösterdi. İşitme kaybı onu durduramadı; çevresindeki sessizlikte daha da odaklandığını söyleyenler olmuştur. Yıldızlara ilk tayf harflerini veren bu sabırlı çalışma, hâlâ ders kitaplarının ilk sayfalarında yaşar.

Kısaca

• 11 Aralık 1863'te Dover, Delaware'de doğdu; 13 Nisan 1941'de Cambridge, Massachusetts'te öldü.
• Harvard Koleji Gözlemevi'nde yıldız tayflarını sınıflandırdı; O-B-A-F-G-K-M dizisini kurdu.
• Henry Draper Kataloğu'nun 225.000 yıldızlık ana bölümünü hazırladı; ömrü boyunca yaklaşık 350.000 yıldızı sınıflandırdı.
• Yaklaşık üç yüz değişen yıldız ve beş nova keşfetti.
• Oxford'dan fahri doktora alan ilk kadındı (1925).

Fotoğraf: New York World-Telegram and the Sun Newspaper · Public domain · Wikimedia Commons