Williamina Fleming

Williamina Fleming (Williamina Paton Stevens Fleming, 1857-1911), Harvard Üniversitesi Gözlemevi'nde çalışmış İskoç kökenli gökbilimcidir. Gözlemevi müdürü Edward Charles Pickering'in yanında, gökyüzünün fotoğraf plakalarını inceleyen ve tarihe "Harvard bilgisayarları" adıyla geçen kadın ekibin kurucu üyelerinden biri oldu. Yıldızları tayflarına göre sınıflandıran ilk Henry Draper Kataloğu'nun büyük bölümü onun elinden çıktı. 59 gaz bulutsusu, 300'ü aşkın değişen yıldız ve 10 nova buldu; Orion takımyıldızındaki Atbaşı Bulutsusu'nu 1888'de ilk fark eden de oydu. Kariyerine gözlemevi müdürünün evinde hizmetçi olarak başlayan Fleming, Harvard'da resmî unvan taşıyan ilk kadınlardan biri olarak hayatını tamamladı.

Dundee'den Boston'a

Fleming, 15 Mayıs 1857'de İskoçya'nın Dundee kentinde doğdu. Babası Robert Stevens oymacı ve yaldızcıydı; Williamina altı kardeşten biriydi. St Andrews Üniversitesi'nin matematik tarihi arşivindeki biyografisine göre 14 yaşında stajyer öğretmen oldu ve altı yıl boyunca önce Dundee'de, sonra Broughty Ferry'de okullarda ders verdi. 26 Mayıs 1877'de James Orr Fleming ile evlendi; çift 1878'in sonunda Atlantik'i aşarak Amerika Birleşik Devletleri'ne göç etti ve Boston'a yerleşti.

Evlilik uzun sürmedi: Kocası onu ve küçük oğlunu yalnız bıraktı. Geçimini sağlamak için 1879'da Harvard Gözlemevi müdürü Pickering'in evinde hizmetçi olarak çalışmaya başladı. Pickering'in eşi Elizabeth, genç kadının ev işlerinin çok ötesinde yetenekleri olduğunu fark edip kocasına önerdi. Oğlunun doğumu için bir süre İskoçya'ya dönen Fleming, 1881'de Boston'a geri geldi ve bu kez gözlemevinin kadrosuna girdi. Pickering'in sonradan yazdığına göre ilk görevleri son derece basitti: kopyalama ve sıradan hesap işleri.

"Harvard bilgisayarları"

O dönemde "bilgisayar" (computer) bir makine değil, hesap yapan insan demekti. Pickering, gözlemevinde biriken binlerce fotoğraf plakasını incelemek, yıldızların parlaklığını ölçmek ve sonuçları kataloglamak için çoğunluğu kadınlardan oluşan bir ekip kurdu. Fleming bu ekibin ilk üyelerindendi ve zamanla yöneticisi oldu. St Andrews biyografisine göre 1888-1903 arasında gözlemevine yirmi kadın aldı; bunlar arasında sonradan kendi keşifleriyle tanınacak Annie Jump Cannon ve Henrietta Swan Leavitt da vardı.

Draper Kataloğu ve yıldız tayfları

Yıldız ışığı bir prizmadan geçirildiğinde renklerine ayrılır ve bu tayfın üzerinde, yıldızın atmosferindeki elementlerin bıraktığı karanlık çizgiler görülür. Tayfölçüm denen bu yöntem, yıldızları sınıflandırmanın en güçlü aracıdır. Harvard'da, Henry Draper'ın anısına eşi Mary Anna Palmer Draper'ın 1886'da sağladığı bağışla, yıldız tayflarını fotoğraflayıp kataloglayan büyük bir proje başladı. Fleming aynı yıl bu projenin başına getirildi.

Fleming, Pickering ile birlikte tayfları hidrojen çizgilerinin şiddetine göre 17 sınıfa ayıran bir sistem geliştirdi. Bu "Pickering-Fleming sistemi"nde her sınıf bir harfle gösteriliyordu: Hidrojen çizgileri en güçlü olan yıldızlar A sınıfına giriyor, çizgiler zayıfladıkça alfabede ilerleniyordu. Gözlemevi 1890'da ilk Henry Draper Kataloğu'nu yayımladı. Katalogda 10.351 yıldızın tayf sınıfı ve fotoğrafik parlaklığı yer alıyordu ve bu sınıflandırmaların büyük çoğunluğunu Fleming yapmıştı. Sistem sonraki yıllarda değişti: Annie Jump Cannon 1901'de harflerin çoğunu bırakıp bugün de kullanılan O, B, A, F, G, K, M dizisinin temelini attı. Bu sınıfların ne anlama geldiği Yıldız türleri ve tayf sınıfları sayfamızda anlatılıyor.

Atbaşı Bulutsusu

Fleming, 1888'de gökbilimci W. H. Pickering'in çektiği bir fotoğraf plakasını incelerken Avcı (Orion) takımyıldızında ilginç bir yapı fark etti. St Andrews biyografisine göre bu, 6 Şubat 1888'de çekilmiş B2312 numaralı plakaydı. Fleming yapıyı, Orion'un Kuşağı'ndaki Zeta Orionis (Alnitak) yıldızının yaklaşık yarım derece güneyinde, 5 yay dakikası çapında yarım daire biçiminde bir girinti olarak tanımladı. Bu, bugün Atbaşı Bulutsusu adıyla bilinen karanlık bulutsuydu.

Atbaşı, arkasındaki parlak gaz bölgesi IC 434'ün ışığını kesen yoğun bir toz bulutudur; at başını andıran siluetini bu yüzden kazanır. Gökbilimci E. E. Barnard'ın kataloğunda Barnard 33 adıyla yer alır ve Dünya'dan yaklaşık 1.375 ışık yılı uzaklıktaki Orion moleküler bulut kompleksinin bir parçasıdır; aynı takımyıldızdaki Orion Bulutsusu da bu kompleksin içindedir. Ne var ki keşif uzun süre Fleming'in adıyla anılmadı: Dreyer'in ilk Index Catalogue'u Harvard'daki keşifleri yalnız "Pickering" adına yazdı. Fleming ve meslektaşları ancak 1908'de yayımlanan ikinci Index Catalogue'da hak ettikleri yeri aldı.

Novalar, değişen yıldızlar ve ilk beyaz cüce

Fleming'in plakalar üzerindeki dikkati onlarca keşif getirdi. Kariyeri boyunca 59 gaz bulutsusu, 300'ü aşkın değişen yıldız ve aniden parlayan 10 nova buldu; Wolf-Rayet yıldızları ve tayfı alışılmadık özellikler gösteren başka yıldızlar da tespit etti. 1907'de yayımladığı A Photographic Study of Variable Stars (Değişen Yıldızların Fotoğrafik İncelemesi) adlı çalışma, 222 değişen yıldızı ele alıyordu.

En şaşırtıcı bulgularından biri, 40 Eridani üçlü sistemindeki sönük bir yıldızla ilgiliydi. 1910'da Henry Norris Russell, Pickering ve Fleming, 40 Eridani B'nin çok sönük olmasına karşın tayf türünün A, yani beyaz olduğunu belirledi. Sönük ama sıcak bir yıldız, o güne kadarki anlayışa uymuyordu; bu bulgu, sonradan beyaz cüce adı verilecek yoğun yıldız kalıntılarının ilk tanınmasıydı. Yıllar sonra Russell durumu şöyle özetledi:

"Beyaz cücelerin varlığını bilen ilk kişi Mrs. Fleming'di; sonraki ikisi, bir iki saat sonra, Profesör E. C. Pickering ve bendim."

Bu cisimlerin bugün bilinen yapısı Beyaz cüceler maddemizde ayrıntılı olarak anlatılıyor.

Küratör, ama eşit ücret yok

Fleming 1898'de gözlemevinin Astronomik Fotoğraflar Küratörlüğü'ne atandı; Harvard'da bu unvanı alan ilk kadındı. Artık plakaların saklanmasından personelin eğitimine kadar geniş bir sorumluluk taşıyordu. Ancak ücreti aynı işi yapan erkeklerin gerisindeydi. 12 Mart 1900 tarihli günlüğünde kendini "neredeyse çökmenin eşiğinde" hissettiğini yazdı; yıllık 1.500 dolarlık maaşını erkek meslektaşlarının 2.500 dolarıyla karşılaştırdı ve Pickering'in, kendisinin de erkekler gibi bakması gereken bir evi ve ailesi olduğunu hiç düşünüp düşünmediğini sordu.

Onurlar ve miras

Fleming, 11 Mayıs 1906'da Londra'daki Kraliyet Astronomi Derneği'nin onur üyeliğine seçildi; bu onuru alan ilk Amerikalı kadın oldu. Amerika Astronomi ve Astrofizik Derneği ile Fransa Astronomi Derneği'ne üye oldu, Wellesley College onu astronomide onursal üye yaptı. 1907'de ABD vatandaşlığına geçti; 1910'da Meksika Astronomi Derneği'nin Guadalupe Almendaro altın madalyasını aldı.

Williamina Fleming, 21 Mayıs 1911'de Boston'da zatürreden öldü. Ay'daki Fleming kraterinin adı ona ve Alexander Fleming'e birlikte verildi; 5747 Williamina asteroidi de onu anar. Hizmetçilikten küratörlüğe uzanan hikâyesi ve ekibine aldığı kadınların sonraki başarıları, Harvard'daki kadın gökbilimci kuşağının neden bu kadar önemli olduğunu gösterir.

Verileri göster

1857	Dundee'de doğdu
1881	Harvard Gözlemevi kadrosuna girdi
1886	Draper projesinin başına geçti
1888	Atbaşı Bulutsusu'nu keşfetti
1890	İlk Henry Draper Kataloğu çıktı
1898	Astronomik Fotoğraflar Küratörü
1906	Kraliyet Astronomi Derneği onur üyesi
1910	40 Eridani B'nin beyaz rengi

Kısaca

• Dundee'de doğdu, 1878'de ABD'ye göç etti; Pickering'in evinde hizmetçiyken 1881'de Harvard Gözlemevi'ne geçti.
• Harvard'ın kadın "bilgisayarlar" ekibini yönetti, Annie Jump Cannon ve Henrietta Swan Leavitt'i işe aldı.
• 1890'daki ilk Henry Draper Kataloğu'ndaki 10.351 yıldızın büyük kısmını sınıflandırdı.
• 1888'de Atbaşı Bulutsusu'nu bir fotoğraf plakasında fark etti.
• 59 gaz bulutsusu, 300'ü aşkın değişen yıldız ve 10 nova buldu; ilk beyaz cücenin tanınmasında payı vardı.