Yassı Kediler (Flat Cats) nedir? Heinlein'ın hızla çoğalan Mars yaratıkları

Yassı Kediler (flat cats) nedir? Yassı kediler, Robert A. Heinlein'ın 1952 tarihli The Rolling Stones romanında Mars'a özgü olarak anlatılan, küçük, tüylü ve inanılmaz hızla çoğalan yaratıklardır. Kitaba göre pasta biçiminde yassı bir kütleyi andıran, düzgün kızıl tüylü bu hayvanlar mırıldanır; besin bulduklarında ise sayıları kısa sürede kontrolden çıkar. Edebiyat tarihinde en çok, Uzay Yolu: Orijinal Seri'nin tribble'larıyla kurulan benzerlikle tanınırlar.

Hangi eserlerde geçer?

Yassı kediler en belirgin olarak The Rolling Stones'ta görünür. Kitap 1952'de Charles Scribner's Sons tarafından yayımlandı; kısaltılmış bir sürümü Boys' Life dergisinde 1952'nin Eylül-Aralık sayılarında "Tramp Space Ship" adıyla çıktı, Birleşik Krallık basımı ise "Space Family Stone" adını taşıdı. Roman, Heinlein'ın gençlik serisinin parçasıdır ve ikinci el bir gemiyle Güneş Sistemi'ni gezen Stone ailesini anlatır; yassı kediler bu ailenin yolculuğuna Mars'ta katılır. Başka bir Heinlein kitabında yassı kedilerin aynı biçimde yer aldığını doğrulayamadım; bu yazı yalnız The Rolling Stones'a dayanıyor.

Hikâyedeki yeri

Hikâye şöyle işler: Stone ailesi Mars'a vardığında genç ikizler Castor ile Pollux, küçük kardeşleri Buster'a yerli bir Mars yaratığı satın alır. Bu yaratık, yassı kedidir. İkizler onu aile gemisine alır. Beslendikçe çoğalan yassı kedi, kısa sürede bir hayvandan bir kalabalığa dönüşür ve geminin yaşam alanını doldurur.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Vikipedi'nin özetine göre aile bu soruna, yassı kedileri kış uykusuna yatırarak çözüm bulur; ardından hayvanları, asteroit kuşağında çalışan madencilere satar ve bu iş, aileye kâr getiren bir girişime dönüşür. Yani hikâye bir felaketle değil, bir ticaret fikriyle çözülür; bu da kitabın genel tonuna uygundur.

Yassı kedilerin edebî rolü, hikâyeye bir "taşma" sorunu getirmektir: küçük, sevimli ve zararsız görünen bir şey, kuralı olmayan bir ortamda büyür.

Canlandıranlar

The Rolling Stones için doğrulayabildiğim bir film ya da dizi uyarlaması yok; dolayısıyla yassı kedileri bir yapımın içinde canlandıran bir kadro da yok. Yassı kedilerin görsel bir karşılığı olarak sık anılan tribble'lar ise Heinlein'ın değil, Uzay Yolu: Orijinal Seri'nin yazarı David Gerrold'un yaratımıdır; aşağıda ayrıntısı var. İki fikir ilişkilidir, ama aynı değildir.

Karakterin arkasındaki bilim: üstel artış ve Mars

Üstel artış. Yassı kedilerin hikâyesi, bir türün yiyeceği bol ve sınırlayıcısı olmayan bir ortamda ne kadar hızlı çoğalabildiğinin kurgusal bir örneğidir. Bunu somutlaştırmak için bir sayı örneği yeterli: her ay sayısı ikiye katlanan bir topluluk, on iki ayda ilk sayısının 4.096 katına çıkar. Bu, yassı kedilerin gerçek üreme hızı değildir; kitapta böyle bir rakam doğrulayamadım. Yalnızca ikiye katlanmanın nasıl hızla büyüdüğünü göstermek için verilen bir hesaptır.

Gerçek hayatta bu olgunun en bilinen örneği, Avustralya'daki tavşanlardır. Vikipedi'nin derlediği bilgilere göre Thomas Austin, Victoria'daki Barwon Park'ta Ekim 1859'da av için yaklaşık 24 tavşan saldı. On yıl içinde her yıl iki milyon tavşan vurulsa ya da tuzağa düşürülse bile nüfusta fark edilir bir azalma olmadı; kaynak bunu, kaydedilmiş en hızlı memeli yayılması olarak aktarıyor. Tavşanlar yerel bitki örtüsünü yiyerek toprak erozyonuna yol açtı ve kaynak, onları Avustralya'da tür kaybının en önemli bilinen etkeni sayıyor. Kontrol için 1950'de salınan miksoma virüsü, sayıları yaklaşık 600 milyondan 100 milyona düşürdü; ancak hayatta kalanlar direnç geliştirdi ve 1991'e gelindiğinde nüfus 200-300 milyona çıktı. 2017'de bir kalisivirüs türü (RHDV1 K5) salındı ve özellikle kurak bölgelerde daha başarılı oldu. Yassı kedi hikâyesi, bu tür bir ekolojik taşmanın kurgudaki hafif, mizahi sürümü gibi okunabilir; bir fark olarak kitapta aile, çoğalan hayvanları imha etmek yerine onlara bir pazar bulur.

Mars'ta yaşam. Yassı kedi, Mars'a özgü bir canlı olarak yazıldı; bugünkü bilgimizle bu, kurgu kalır. NASA'nın Mars sayfasına göre bilim insanları, gezegende şu anda yaşayan canlılar beklemiyor; bunun yerine, Mars'ın daha sıcak ve su dolu olduğu zamanlarda var olmuş yaşamın izlerini arıyorlar. Aynı sayfa, yaklaşık 3,5 milyar yıl önce Mars'ta nehirler, göller ve büyük seller bulunduğuna dair kanıtlardan söz ediyor. Mars'ta bugün yüzey sıcaklığı yaklaşık +20 °C ile −153 °C arasındadır ve atmosfer, çoğunlukla karbondioksit, azot ve argondan oluşan çok ince bir örtüdür. Yani yassı kedinin yaşayabileceği bir Mars, Heinlein'ın kitabındaki hayal olarak kalıyor.

Kültürdeki etkisi: tribble'lar

The Rolling Stones, Vikipedi'nin aktardığına göre dönemin eleştirmenlerince ayrıntılı bir gelecek tablosu, yalınlık ve tazelik, ayrıca doğru tahmin edilmiş bir gelecek ortamı nedeniyle övüldü. Heinlein'ın gençlik serisi 1947'den 1959'a, her sonbahar bir kitap olacak biçimde sürdü; yassı kediler bu dizinin kitaplarından birinin merkezindeki yaratıktır.

Yassı kedilerin kültürdeki en bilinen izi, Uzay Yolu: Orijinal Seri'nin 29 Aralık 1967'de yayımlanan "The Trouble with Tribbles" bölümüdür. Bölümü David Gerrold yazdı. Vikipedi'ye göre Gerrold, hikâyeyi 1859'da Avustralya'ya getirilen ve yırtıcı eksikliği yüzünden olağanüstü hızla çoğalan tavşanlardan esinleyerek kurdu; yaratıklara önce "fuzzies" adını verdi, ancak H. Beam Piper'in 1962 tarihli Little Fuzzy romanıyla karışmasın diye adı değiştirdi.

Senaryo geliştirilirken, tribble'ların Heinlein'ın yassı kedilerine benzediği fark edildi. Heinlein bu benzerlikten doğabilecek bir talepten vazgeçti. Gerrold'un anlatımına göre Heinlein yalnızca senaryonun imzalı bir kopyasını istedi ve sonra teşekkür etti. Heinlein'ın biyografisinde ise farklı bir tablo çizilir: yapımcı Gene Coon'un dokunaklı bir anlatımı üzerine hak talebinden vazgeçti, ama sonradan pişman oldu ve tribble'ların aşırı kullanıldığını söyledi. Heinlein'ın yazışmalarında ise her iki yaratıcının da Ellis Parker Butler'a, belki de Nuh'a borçlu olduğunu belirttiği aktarılır. Bu ayrıntı, ortak bir kaynağa işaret eden esprili bir not olarak okunabilir.

Tribble'lar sonraki yapımlarda sık sık geri döndü. Uzay Yolu'nun 1973 tarihli Animasyon Serisinde "More Tribbles, More Troubles" bölümüyle yeniden göründüler; Uzay Yolu: Derin Uzay Dokuz'un 1996 tarihli "Trials and Tribble-ations" bölümünde de yer aldılar. Vikipedi, Enterprise, Lower Decks, Short Treks ve Prodigy gibi başka yapımları ve filmleri de sayıyor. Dizide tribble'lar, küçük tüy yumakları olarak, ses çıkaran, Dr. McCoy'un anlatımına göre metabolizmalarının yarıdan fazlasını üremeye ayıran ve "doğuştan gebe" yaratıklar olarak tarif edilir; ayrıca Klingonlar karşısında çığlık atar gibi tepki verirler.

Kısaca: yassı kediler, Heinlein'ın Mars'tan gemiye taşınan, mırıldanan ve hızla çoğalan hayvanlarıdır; kendilerinden sonra gelen tribble'ların da bilimkurgu tarihindeki en bilinen akrabalarıdır. Kitabı okumak isteyenler için ayrıntılı rehber The Rolling Stones sayfasında; Mars'ta geçen başka bir Heinlein hikâyesi için Kızıl Gezegen ve Marslı evcil dost Willis da incelenebilir.