Asaph Hall

Asaph Hall, Mars'ın iki uydusu Phobos ve Deimos'u 1877'de keşfeden Amerikalı gökbilimcidir. Keşfi, Washington'daki ABD Deniz Gözlemevi'nde, o dönem dünyanın en büyük mercekli teleskobu olan 26 inçlik (66 santimetre) aletle yaptı. Okulu erken bırakıp marangoz çırağı olarak çalışmış, gökbilime kendi çabasıyla ulaşmıştı. Yörünge hesaplarındaki ustalığı ve Satürn sistemi üzerine çalışmalarıyla da 19. yüzyıl Amerikan gökbiliminin önde gelen isimlerinden biri oldu.

Erken yaşamı ve eğitimi

Hall, 15 Ekim 1829'da ABD'nin Connecticut eyaletindeki Goshen'da doğdu. On üç yaşındayken babasını kaybetti; on altı yaşında okulu bırakıp bir marangozun yanında çıraklığa başladı. Daha sonra New York eyaletinin McGrawville kasabasındaki New-York Central College'da matematik okudu. Burada, kendisi de matematikle ilgilenen Angeline Stickney ile tanıştı; ikili 1856'da evlendi.

Kariyeri

1856'da Harvard College Gözlemevi'nde çalışmaya başladı ve kısa sürede yörünge hesaplamada usta biri olduğunu gösterdi. 1862'de Washington'daki ABD Deniz Gözlemevi'ne yardımcı gökbilimci olarak geçti, bir yıl içinde profesörlüğe yükseldi. 1875'te gözlemevinin 26 inçlik kırıcı teleskobunun sorumluluğu ona verildi; bu alet o sırada dünyanın en büyük mercekli teleskobuydu.

Phobos ve Deimos'un keşfi

1877'de Hall, Mars'ın uydusu olup olmadığını bilinçli olarak araştırmaya koyuldu. Kendisi sonradan, işe başlarken bir uydu bulma şansının çok düşük göründüğünü yazmıştır; aramayı sürdürmesinde eşinin cesaretlendirmesinin payı olduğu anlatılır. 12 Ağustos 1877'de dıştaki uydu Deimos'u, 18 Ağustos'ta içteki uydu Phobos'u buldu. Dönemin kaynaklarında tarihler 11 ve 17 Ağustos olarak geçer; bunun nedeni, 1925'ten önce gökbiliminde günün öğlen başlatılmasıdır.

Adları, İngiltere'deki Eton Koleji'nin fen öğretmeni Henry Madan önerdi. Madan, Homeros'un İlyada destanının XV. kitabında savaş tanrısı Ares'in (Romalılarda Mars) yanına çağırdığı Korku ve Dehşet'ten esinlendi. Phobos "korku, panik", Deimos ise "dehşet" anlamına gelir; mitolojide ikisi Ares'in oğullarıdır.

İki uydu da çok küçüktür: Phobos'un çapı yaklaşık 22,2 kilometre, Deimos'unki yaklaşık 12,6 kilometredir. Bu küçüklükleri ve parlak Mars'a çok yakın dolanmaları, onları yakalamayı zorlaştırıyordu; ancak dönemin en büyük kırıcı teleskobu bu zorluğun üstesinden gelebildi. İlginç biçimde Mars'ın iki uydusu olduğu fikri keşiften çok önce de dile getirilmişti. Johannes Kepler, Galileo'nun bir şifreli notunu yanlış çözerek Mars'ın "öfkeli ikizlerinden" söz etmişti; Jonathan Swift de 1726'da yayımlanan Gulliver'in Gezileri'nde Mars'a iki uydu yakıştırmıştı. Swift'in verdiği yörünge uzaklıkları ve dolanma süreleri kabaca doğru çıksa da gökbilimcilerin çoğu bunu gizli bir bilgiye değil, dönemin yaygın akıl yürütmesine bağlar. Uyduların bugün bilinenleri Phobos ve Deimos sayfasında anlatılıyor.

Diğer çalışmaları

Hall, Satürn'ün yüzeyinde beliren beyaz bir lekeyi işaret olarak kullanarak gezegenin dönme süresini inceledi. 1884'te Satürn'ün uydusu Hyperion'un yörüngesinin yılda yaklaşık 20 derece geriye doğru kaydığını gösterdi. Yıldız ıraklıkları (paralaks) ve Ülker kümesindeki yıldızların konumları üzerine de çalıştı. Çift yıldızların ve başka gezegenlerin uydularının yörüngeleri ile Mars'ın kütlesi de ilgi alanları arasındaydı. Bir uydunun yörünge büyüklüğü ve dolanma süresi bilindiğinde, Kepler'in üçüncü yasası ve Newton'un kütleçekim yasasıyla ana gezegenin kütlesi hesaplanabildiği için, keşfettiği uydular Mars'ı tartmak için de yeni bir araç sağladı. 1872'de, Buffon'un iğne problemine dayanan bir deneyle, rastgele örneklemenin belgelenmiş ilk kullanımlarından birini yayımladı. Buffon'un iğne problemi, çizgili bir zemine rastgele atılan iğnelerin çizgileri kesme oranından pi sayısının tahmin edilebileceğini gösteren klasik bir olasılık sorusudur.

Ödülleri

Hall, 1878'de Fransız Bilimler Akademisi'nin Lalande Ödülü'nü, 1879'da Kraliyet Gökbilim Derneği'nin Altın Madalyası'nı, 1893'te Arago Madalyası'nı aldı; 1896'da Fransa'nın Legion d'honneur nişanıyla onurlandırıldı. 1885'te Washington Felsefe Derneği'nin, 1902'de Amerikan Bilimi İlerletme Derneği'nin (AAAS) başkanlığını yaptı.

Mirası

Hall 1891'de donanmadaki görevinden emekli oldu, 1896-1901 arasında Harvard'da gök mekaniği dersleri verdi. 22 Kasım 1907'de Maryland eyaletinin Annapolis kentinde, oğlunu ziyaret ederken öldü. Ay'da ve Phobos'ta birer krater ile 3299 Hall asteroidi onun adını taşır. Phobos'un en büyük krateri ise 1973'te, kızlık soyadıyla Angeline Stickney'nin onuruna Stickney adını aldı. Japonya'nın Phobos'tan örnek getirmeyi hedefleyen MMX görevi, Hall'un keşfettiği uyduları bugün yeniden gündeme taşıyor.

Bilmeye değer

• Keşfe çıkarken Mars'ta uydu bulma ihtimalini kendisi de çok düşük görüyordu.
• Phobos'taki 9 kilometrelik Stickney krateri, eşi Angeline Stickney'nin adını taşır.
• Gökbilimci olmadan önce marangoz çırağıydı.
• Uydulardan yaklaşık 150 yıl önce Jonathan Swift, Gulliver'in Gezileri'nde Mars'a iki uydu yakıştırmıştı.