Alien Worlds

Başka bir gezegende yaşam olsaydı nasıl görünürdü? Netflix'in 2020 yapımı belgesel dizisi Alien Worlds, bu soruya bilimkurgu ile doğa belgeselini harmanlayarak yanıt arıyor. Dört bölümlük mini dizi, Dünya'daki yaşamı biçimlendiren yasaları alıp hayalî ötegezegenlere uyguluyor ve bilgisayar grafikleriyle hiç görmediğimiz canlıları ekrana taşıyor. Anlatıcı koltuğunda Hotel Rwanda ile Oscar adaylığı kazanmış İngiliz oyuncu Sophie Okonedo oturuyor.

Konusu

Dizinin her bölümü kurgusal bir gezegene ayrılmış ve her gezegen, gerçek astronomide karşılığı olan bir durumu temsil ediyor. Bölümler kurgu ile gerçeği sürekli iç içe geçiriyor: Hayalî bir canlının neden öyle evrildiğini açıklamak için kamera Dünya'daki bir örneğe döner, oradaki bilim insanlarıyla konuşur, sonra yeniden yabancı gezegene geçer.

Dört gezegen

• Atlas: Dünya'dan büyük, kütleçekimi daha güçlü ve atmosferi daha yoğun bir gezegen; ekosistemin önemli kısmı havada yaşıyor. Bölümde 2019 Nobel Fizik Ödülü sahibi gökbilimci Didier Queloz ötegezegenlerin nasıl keşfedilip incelendiğini anlatıyor.
• Janus: Bir kırmızı cüce yıldızın yörüngesinde, kütleçekimsel kilitlenme nedeniyle bir yüzü hep gündüz, öbür yüzü hep gece olan bir dünya. Aradaki alacakaranlık kuşağında esen güçlü rüzgârlar canlıların yayılmasına aracılık ediyor. Bölümde dış gezegen biyoloğu Kennda Lynch ile Etiyopya ve Eritre'ye uzanan Danakil Çöküntüsü'ndeki yaşam inceleniyor.
• Eden: Çift yıldız sisteminde, oksijence zengin, yaşama elverişli bir gezegen. Ekolog Thomas Crowther, İskoçya'daki Rothiemurchus Ormanı'nda mantar ağlarının rolünü anlatıyor.
• Terra: Kendi yıldız sistemindeki başka bir gezegeni dönüştürüp kolonileştiren, son derece ileri bir uygarlığın dünyası. Astrofizikçi Adam Frank, astronot Michael Foale ve astrobiyolog Doug Vakoch bölümün konukları.

Yapım

Dizi, İngiliz yapım şirketi Wall to Wall Media tarafından hazırlandı ve 2 Aralık 2020'de dört bölümü birden Netflix'te yayımlandı. Yapım bilgisayar üretimi görüntülerle (CGI) kurgusal canlıları ve gezegen manzaralarını canlandırırken, Dünya'daki bölümler klasik doğa belgeseli diliyle çekildi. Dizinin yöntemi, Discovery Channel'ın 2005 yapımı Alien Planet'i ve 1998 tarihli Natural History of an Alien'ı hatırlatıyor; National Geographic'in 2005'te ABD'de Extraterrestrial adıyla yayımlanan, İngiltere'de ise yine Alien Worlds adını taşıyan dizisiyle karıştırılmaması gerekiyor.

Bilimsel karne

Alien Worlds'ün en sağlam yanı, kurgusal gezegenlerini gerçek astronomik durumlardan türetmesi. Bunun en iyi örneği Janus. Kırmızı cüceler, en azından Güneş'in çevresinde, Samanyolu'nun açık ara en yaygın yıldız türü ve etraflarındaki gezegenlerin kütleçekimsel olarak kilitlenme olasılığı yüksek. Gerçek bir örnek, Dünya'dan yaklaşık 40,7 ışık yılı uzaklıktaki TRAPPIST-1 sistemi: Bu soluk yıldızın etrafında Dünya büyüklüğünde yedi kayalık gezegen dolanıyor, her biri yıldızın çevresini 1,5 ile 19 gün arasında tamamlıyor ve büyük olasılıkla hepsi kilitli; yani bir yüzleri sürekli gündüz, öbür yüzleri sürekli gece. Dizideki alacakaranlık kuşağı fikri de bilimden geliyor: Uzun yıllar boyunca bu tür gezegenlerde yaşamın, yıldızın hep ufukta durduğu "terminatör" adlı halka biçimli kuşakla sınırlı kalacağı düşünüldü. Bugün ise tablo daha temkinli; kilitlenme, atmosfer kaybı ve yıldızın güçlü parlamaları nedeniyle kırmızı cüce gezegenlerinin yaşanabilir olma olasılığı düşük görülüyor, ama bazı modeller bu etkileri hafifletebilecek mekanizmalar öneriyor.

Didier Queloz'un dizide yer alması da anlamlı. Queloz, Michel Mayor ile birlikte 1995'te Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde dolanan ilk ötegezegeni, 51 Pegasi b'yi keşfetti ve bu buluşla 2019 Nobel Fizik Ödülü'nü paylaştı. O günden bu yana NASA'nın ötegezegen arşivindeki doğrulanmış gezegen sayısı binlerle ifade ediliyor; ama bunların hiçbirinde henüz yaşam izi bulunmuş değil.

Dizinin zayıf noktası, kurgu ile bilimin sınırını her zaman net çizmemesi. Atlas'taki uçan devler ya da Eden'deki asalak mantarın yaşam döngüsü, Dünya'daki benzerlerinden ilham alan spekülatif evrim örnekleri; gözlenmiş canlılar değil. Terra bölümündeki ileri uygarlık senaryosu ise tamamen düşünce deneyi. Buna karşılık bölüm, gerçek dünyaya dayanan önemli anılar da içeriyor: Michael Foale, 1997'de Mir istasyonunda kaldığı sırada bir Progress ikmal aracının Spektr modülüne çarptığı kazayı anlatıyor. Doug Vakoch ise 1974'te Arecibo radyo teleskobundan Messier 13 küresel yıldız kümesine bir kez gönderilen ünlü mesajı ve dünya dışı zekâyla iletişim fikrini değerlendiriyor.

Dünya'dan örnekler

Dizinin asıl malzemesi, yabancı gezegenlerdeki canlılara ilham veren Dünya örnekleri. Janus bölümünde yaprak kesen karıncalardaki iş bölümü ve beden farklılıkları, akrep zehri, mağaralarda sarkıt gibi asılı duran mikrobiyal "snottite" oluşumları ve ateşböceklerinin ışığı; hatta başka türlerin ışık sinyallerini taklit ederek avlanan Photuris ateşböcekleri anlatılıyor. Eden bölümünde Trinidad'ın Arima Vadisi'ndeki lepistes balıklarında avlanma baskısının üreme stratejisini nasıl değiştirdiği, Tanzanya'daki Hadza avcılarının bal kılavuzu kuşlarıyla iş birliği ve yetişkin evresi çok kısa süren mayıs sineklerinin yaşam döngüsü işleniyor. Terra bölümü ise Fas'taki Noor güneş enerjisi santrali ve NASA'nın geliştirmekte olduğu robot RASSOR üzerinden, bir uygarlığın enerjiyi ve başka gezegenlerin kaynaklarını nasıl kullanabileceğini tartışıyor.

Etkisi

Dizi yayımlandığı haftanın sonunda İngiltere'de Netflix'in en çok izlenen on dizisi arasına girdi. Forbes'tan Sheena Scott yapımı "eğlenceli ve çok bilgilendirici bir bilimkurgu" olarak nitelendirdi ve en ilginç kısmın Dünya'yla ilgili kurgu dışı bölümler olduğunu yazdı. Thrillist'ten Emma Stefansky de benzer biçimde, uzaylı yaratıkların eğlenceli olduğunu ama asıl ilgi çekenin Dünya'daki bilim olduğunu belirtti. Yapım, Haber ve Belgesel Emmy Ödülleri'nde ödül kazanan programlar arasında yer alıyor.

Bu yorumlar dizinin gerçek değerini iyi özetliyor: Alien Worlds, uzaylıları anlatırken aslında Dünya'daki yaşamın ne kadar yaratıcı çözümler ürettiğini gösteriyor. Ötegezegen biliminin bugün nerede durduğunu merak edenler için Evrenin Hikâyesi ya da Evren Nasıl İşler gibi yapımlar iyi birer tamamlayıcı.

Kısaca

• Netflix'te 2 Aralık 2020'de yayımlanan dört bölümlük İngiliz belgesel-kurgu dizisi.
• Anlatıcı Sophie Okonedo; yapım şirketi Wall to Wall Media.
• Dört kurgusal gezegen: Atlas, Janus, Eden ve Terra.
• Konuklar arasında Nobel ödüllü Didier Queloz ve astronot Michael Foale var.
• Janus'un bir yüzü hep gündüz olan dünyası, TRAPPIST-1 gibi gerçek kırmızı cüce sistemleriyle örtüşüyor.