Stephen Hawking's Universe

Stephen Hawking's Universe, kuramsal fizikçi Stephen Hawking'in adını ve kişiliğini merkeze alan, 1997'de ABD'de kamu yayıncısı PBS için hazırlanmış altı bölümlük bir astronomi belgeseli. Dizi, gökbilimin tarihini anlatırken kara delikler ve karanlık madde gibi o dönemin en sıcak konularına da uzanıyor. Hawking'in 1988'de yayımlanan Zamanın Kısa Tarihi (A Brief History of Time) kitabıyla dünya çapında tanındığı yılların ardından çekilen yapım, bilim belgeselciliğinin "ünlü bilim insanı" formülünü denediği erken örneklerden biri.

Önemli bir uyarı: Aynı ad, 2010'da Discovery Channel için hazırlanan ve İngiltere'de Stephen Hawking's Universe adıyla yayımlanan başka bir diziye de verildi. O yapım, sitemizde Stephen Hawking ile Evrene Yolculuk başlığıyla yer alıyor. Bu sayfa ise 1997 tarihli PBS dizisini anlatıyor.

Konusu

Dizi, insanlığın gökyüzünü anlama çabasını tarihsel bir çizgide izliyor ve bu çabayı her bölümde bir büyük soru etrafında topluyor. Altı bölümün adları, gözlemden başlayıp evrenin kökenine, yıldızlara, görünmeyen maddeye ve kara deliklere uzanan yolu gösteriyor:

• Seeing is Believing (Görmek inanmaktır)
• The Big Bang (Büyük Patlama)
• Cosmic Alchemy (Kozmik simya)
• On the Dark Side (Karanlık tarafta)
• Black Holes and Beyond (Kara delikler ve ötesi)
• An Answer to Everything (Her şeyin cevabı)

Yapım

Dizinin en dikkat çekici yan ürünü, yayınla birlikte hazırlanan kapsamlı bir çevrim içi tamamlayıcı siteydi. Kozmolojinin tarihi, yanıtlanmamış sorular ve programla ilgili başka konuları kapsayan site, hem dizinin eki hem de tek başına okunabilecek bir web çalışması olarak tasarlandı. Terimlerin açıklamaları, farklı evren modelleri, kozmolojinin tarihî figürlerinin biyografileri ve programdan türetilmiş içeriklerin yanında; dönemin kozmologlarının "çözülmemiş gizemler" üzerine tartışmaları, soru sorma imkânı ve deney önerileri de vardı. 1997 için bu, belgeselin ekrandan taşıp internette yaşamaya devam etmesinin erken bir örneğiydi.

Karşılanma

Dizi, eleştirmenlerden sert notlar aldı. Avustralya gazetesi The Age'deki bir değerlendirme yapımı "sıkıcı eğitim programı" olarak niteledi; "düpedüz sıkıcı" ve "görsel olarak zayıf" bulduğunu yazdı, Hawking'in katkısının da "esas olarak adının değeri için" kullanıldığını ileri sürdü. Minneapolis'te yayımlanan Star Tribune'dan Jim Dawson ise Hawking'in kitabını okumanın diziyi izlemekten daha iyi olduğunu, çünkü dizinin "izleyiciyi fazla bilimle korkutmaktan çekiniyormuş gibi" durduğunu yazdı.

Bilimsel karne: 1997'den bugüne bakış

Bu diziyi bugün izlemenin en ilginç yanı, kozmolojinin ne kadar hızlı değiştiğini görmek. Dizi yayımlandığında karanlık madde, gökada kümelerindeki hareketler ve kütleçekimsel merceklenme gibi, görünen maddeyle açıklanamayan kütleçekimsel etkilerden çıkarılan bir bilmeceydi; bugün de öyle. Standart Lambda-CDM modeline göre evrenin kütle-enerji içeriğinin yalnızca yüzde 5'i sıradan madde; yüzde 26,8'i karanlık madde, yüzde 68,2'si ise karanlık enerji. Karanlık maddenin ne olduğu hâlâ bilinmiyor.

Ancak bu tablonun en büyük parçası, karanlık enerji, dizi yayımlandığında henüz ortada yoktu. Evrenin genişlemesinin hızlandığına dair ilk doğrudan kanıt, 1998'de uzak süpernovaları inceleyen Riess ve Perlmutter ekiplerinden geldi. Dolayısıyla "On the Dark Side" bölümünün anlattığı karanlık taraf, bugünkünden daha küçük bir karanlıktı. Benzer biçimde "The Big Bang" bölümünün çizdiği evren yaşı da sonraki yıllarda keskinleşti: NASA'nın WMAP uydusunun 2012'deki dokuz yıllık verisine göre evren yaklaşık 13,77 milyar yaşında.

"Cosmic Alchemy" bölümünün konusu olan yıldız içi element üretimi ise sağlam bir zemine oturuyor. İlk kez Fred Hoyle'un 1946'da ortaya attığı bu kurama göre hidrojen, helyum ve lityum Büyük Patlama'da oluştu; daha ağır elementler ise yıldızların içindeki nükleer tepkimelerle üretildi. Kuram, gözlenen element bolluklarını doğru tahmin ediyor.

Kara delikler cephesinde ise 1997'den bu yana devrim niteliğinde gelişmeler oldu. LIGO, 14 Eylül 2015'te iki kara deliğin birleşmesinden doğan kütleçekim dalgalarını ilk kez doğrudan yakaladı. Event Horizon Telescope işbirliği, 10 Nisan 2019'da M87 gökadasının merkezindeki kara deliğin ilk görüntüsünü yayımladı. Hawking'in 1974'te öne sürdüğü ve bugün onun adıyla anılan Hawking ışıması ise son derece zayıf olduğu öngörülen bir etki; küçük kara deliklerin buharlaşırken yayması beklenen ışınım patlamaları henüz saptanmadı. Son bölümün aradığı "her şeyin cevabı", yani kütleçekimini kuantum fiziğiyle birleştiren bir kuram da hâlâ bulunamadı.

İki Hawking dizisi: 1997 ve 2010

Hawking'in adıyla anılan iki yapımın karşılaştırması, bilim belgeselciliğinin on üç yılda nasıl değiştiğini de gösteriyor. 1997 dizisi, eleştirmenlerin "görsel olarak zayıf" bulduğu, anlatıya ve konuşmaya dayanan klasik bir eğitim programıydı. 2010'da Discovery Channel için Darlow Smithson Productions'ın hazırladığı ve senaryosunu Hawking'in yazdığı Into the Universe with Stephen Hawking ise evreni Red Vision'ın ürettiği bilgisayar görüntüleriyle canlandırdı. ABD'de 25 Nisan 2010'da başlayan bu dizi, İngiltere'de 9 Mayıs 2010'da Stephen Hawking's Universe adıyla yayımlandı; iki yapımın sık sık karıştırılmasının nedeni de bu.

Hawking ve mirası

1942'de Oxford'da doğan Hawking, 1963'te 21 yaşındayken motor nöron hastalığı tanısı aldı; hastalık onu on yıllar içinde felç etti. 1979-2009 arasında Cambridge Üniversitesi'nde dünyanın en prestijli akademik kürsülerinden sayılan Lucasian Matematik Profesörlüğü'nü yürüttü. 14 Mart 2018'de, 76 yaşında Cambridge'deki evinde hayatını kaybetti. Stephen Hawking's Universe eleştirmenleri ikna edemese de, bir bilim insanının popüler kültürdeki gücünü televizyona taşıma denemesi olarak bugün de anılmaya değer.

Kısaca

• 1997'de PBS için hazırlanan altı bölümlük astronomi belgeseli.
• Gökbilim tarihi, Büyük Patlama, element oluşumu, karanlık madde ve kara delikleri işliyor.
• Kapsamlı bir çevrim içi tamamlayıcı siteyle birlikte yayımlandı.
• Eleştirmenler diziyi sıkıcı ve görsel olarak zayıf buldu.
• 2010 tarihli Into the Universe with Stephen Hawking ile karıştırılmamalı.