Challenger: The Final Flight

28 Ocak 1986 sabahı ABD'de pek çok okulda öğrenciler, bir öğretmeni de uzaya taşıyacak olan Challenger uzay mekiğinin fırlatılışını canlı yayında izledi. Mekik, havalandıktan 73 saniye sonra parçalandı ve yedi astronotun tamamı hayatını kaybetti. Netflix'in dört bölümlük belgesel dizisi Challenger: The Final Flight, bu faciayı yalnızca bir kaza olarak değil, önceden uyarıları yapılmış ve önlenebilecek bir karar zincirinin sonucu olarak anlatıyor.

Dizi neyi anlatıyor?

İlk bölüm, uzay mekiği programının doğuşuyla açılıyor: Başkan Nixon'ın yeniden kullanılabilir bir uzay aracı projesine onay vermesi, NASA'nın kamuoyuna tanıttığı 35 kişilik, o güne kadarkilerden çok daha çeşitli astronot adayı grubu ve Columbia'nın ilk fırlatılışı. Bu fırlatma, ABD'nin altı yıl aradan sonraki ilk insanlı uzay uçuşuydu. Ama daha bu ilk yıllarda, mekiği yörüngeye taşıyan katı yakıtlı roket iticilerinde süregelen bir sorun dikkat çekiyordu.

İkinci bölümde, ülke çapında yapılan bir seçimin ardından lise öğretmeni Christa McAuliffe'in "Uzaydaki Öğretmen" projesinin kazananı olması anlatılıyor. Aynı dönemde iticilerdeki O-halkalarında endişe verici aşınmalar tespit ediliyor; iticileri üreten Morton Thiokol şirketinin mühendisleri sorunun yeterince ciddiye alınmadığını düşünüyor. Fırlatma takviminin baskısı altındaki NASA ise mekiğin uçmaya devam etmesi için istisna kararları çıkarıyor.

Üçüncü bölüm fırlatmadan önceki son günlere odaklanıyor: kötü hava ve teknik arızalar yüzünden art arda ertelenen fırlatma, fırlatmadan önceki gece yapılan telekonferans ve rampadaki buz sarkıtları. Dördüncü ve son bölüm ise felaketin ardından Başkan Reagan'ın ulusa sesleniş konuşmasını, kurulan soruşturma komisyonunu ve mekik uçuşlarının yeniden başlamasını anlatıyor.

Yapım

Diziyi Glen Zipper ve Steven Leckart geliştirdi; yönetmenliğini Daniel Junge ile Steven Leckart birlikte üstlendi. J. J. Abrams'ın şirketi Bad Robot'un yapımcıları arasında yer aldığı dizinin yürütücü yapımcılarından biri de Abrams. Müziklerini Jeff Beal besteledi. Bölümleri 41 ile 52 dakika arasında değişen dizi, 16 Eylül 2020'de Netflix'te yayınlandı. Dizi, olayları NASA ve Morton Thiokol çalışanlarıyla yapılan röportajlar üzerinden anlatıyor ve bu kurumların hatalı karar alma süreçlerini sorguluyor.

Gerçekte ne oldu?

STS-51-L görevi, uzay mekiği programının 25. uçuşu ve Challenger'ın 10. uçuşuydu. Mürettebatın komutanı Dick Scobee, pilotu Michael Smith'ti; görev uzmanları Ellison Onizuka, Judith Resnik ve Ronald McNair, yük uzmanları ise Hughes Aircraft adına araştırma yapacak Gregory Jarvis ile öğretmen Christa McAuliffe'ti. Mürettebat yörüngede bir iletişim uydusunu bırakacak, Güneş'e yaklaşan Halley kuyrukluyıldızını da inceleyecekti.

Felaketin teknik nedeni, sağ katı yakıtlı iticinin bir bağlantı noktasındaki birincil ve ikincil O-halkalarının sızdırmazlığı sağlayamamasıydı. Fırlatma sabahı hava, bir mekik fırlatması için rekor düzeyde soğuktu: Gece sıcaklığın yaklaşık eksi 8 dereceye düşmesi, fırlatma saatinde ise eksi 3 derece civarında olması bekleniyordu. Gece yapılan ölçümlerde sağ iticinin yüzeyi yaklaşık eksi 13 derece olarak kaydedildi. Soğukta sertleşen kauçuk halkalar bağlantıyı kapatamadı; havalanmanın hemen ardından sıcak gazlar sızmaya başladı ve iticiyi dış yakıt tankına bağlayan desteği, ardından tankın kendisini yaktı. Ses hızının yaklaşık iki katında ilerleyen araç, aerodinamik kuvvetlerin etkisiyle yaklaşık 14 kilometre yükseklikte parçalandı.

Mürettebat kabini parçalanmada tek parça hâlinde ayrıldı. İncelemeler, en az birkaç astronotun ilk kopuştan sonra bilinçli olduğunu, acil durum hava paketlerinin açıldığını gösterdi. Mekikte bir kaçış sistemi yoktu; kabin, kopuştan yaklaşık 2 dakika 45 saniye sonra saatte yaklaşık 333 kilometre hızla okyanusa çarptı. Kabin ve mürettebatın kalıntıları, üç ay süren bir arama çalışmasıyla deniz tabanından çıkarıldı.

Dizinin en çarpıcı bölümü, fırlatmadan önceki gece yapılan telekonferansı anlatıyor. Morton Thiokol mühendisleri, düşük sıcaklığın O-halkalarının esnekliğini azaltacağı konusunda uyarıda bulunmuş ve yaklaşık 12 derecenin altında fırlatma yapılmamasını önermişti. Ancak tartışmanın ardından şirket yönetimi görüşünü değiştirdi ve fırlatmaya onay verdi.

Feynman'ın buzlu suyu

Başkan Reagan'ın kurduğu ve başkanlığını William Rogers'ın yaptığı komisyonda Neil Armstrong, Sally Ride ve Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman da vardı. Feynman, 11 Şubat 1986'daki televizyondan canlı yayınlanan bir oturumda, bir parça kauçuğu buzlu suya batırarak soğukta esnekliğini nasıl yitirdiğini herkesin gözü önünde gösterdi. Komisyon, kazanın nedeninin sıcaklık değişimlerine kabul edilemez ölçüde duyarlı, hatalı bir bağlantı tasarımı olduğunu belirledi; NASA'nın güvenlik kültürünü ve karar alma süreçlerini sert bir dille eleştirdi. Mekik filosu iki yıl sekiz ay yerde kaldı; uçuşlar, yeniden tasarlanan iticilerle 29 Eylül 1988'de Discovery'nin STS-26 göreviyle yeniden başladı. Challenger'ın yerini almak üzere Endeavour inşa edildi.

Ne yazık ki ders tam olarak alınamadı: Şubat 2003'te Columbia mekiği atmosfere dönerken parçalandı. Columbia kazasını inceleyen kurul, NASA'nın Challenger felaketinden gerekli dersleri çıkarmadığı sonucuna vardı.

Etkisi

Dizi eleştirmenlerden olumlu tepki aldı. Rotten Tomatoes'ta 20 eleştiri üzerinden yüzde 85 onay ve 10 üzerinden 8,2 ortalama puan topladı; sitenin eleştirmen özeti, dizinin yeni bir bilgi ortaya koymasa da samimi röportajlarıyla önlenebilir bir ulusal trajediyi yürek burkan bir ustalıkla yeniden anlattığını vurguluyor. Metacritic'te 100 üzerinden 76 puan aldı. Challenger kazası bugün de mühendislik güvenliği, uyarıda bulunan çalışanların etiği, grup içi karar alma ve "grup düşüncesi" tehlikeleri gibi konularda örnek olay olarak inceleniyor. Kazadan önce uyarıda bulunan Thiokol mühendislerinden Roger Boisjoly ve Allan McDonald, sonraki yıllarda sorumlu karar alma ve mühendislik etiği üzerine konuşmalar yaptı.

Kısaca

• Yayın: 16 Eylül 2020 (Netflix)
• Geliştirenler: Glen Zipper, Steven Leckart
• Yönetmenler: Daniel Junge, Steven Leckart
• Bölüm: 4 (41-52 dakika)
• Yürütücü yapımcılar arasında: J. J. Abrams
• Konu: 28 Ocak 1986'daki STS-51-L Challenger faciası