Kozmos: Olası Dünyalar (Cosmos: Possible Worlds)

1980'de Carl Sagan'ın sunduğu Cosmos: A Personal Voyage, bilim belgeselciliğinin seyrini değiştirdi. 2014'te Neil deGrasse Tyson'ın sunduğu Cosmos: A Spacetime Odyssey bu mirası yeni bir kuşağa taşıdı. 2020'de National Geographic'te yayımlanan Cosmos: Possible Worlds ise serinin üçüncü halkası. Sagan'ın eşi ve ilk dizinin ortak yazarı Ann Druyan'ın kaleme aldığı bu sezon, adından da anlaşılacağı gibi yalnızca uzak gezegenleri değil, insanlığın önündeki olası gelecekleri de konu alıyor. Yapımcılardan Brannon Braga'nın deyişiyle "olası dünyalar", hem çok uzaklardaki gezegenleri hem de geleceğin kendisini anlatıyor.

Konusu

On üç bölümlük dizi, Tyson'ın "hayal gemisi" ile zaman ve uzayda yaptığı yolculuklar üzerine kurulu. Bölümlerin bir kısmı evrenin ve yaşamın büyük hikâyesini anlatırken, bir kısmı bilim tarihinin az bilinen kahramanlarına odaklanıyor. Sovyet bitki genetikçisi Nikolay Vavilov'un dünyanın tohum çeşitliliğini korumak için verdiği mücadele ve kıtlık döneminde tohum bankasını yemek yerine açlıktan ölmeyi seçen meslektaşlarının hikâyesi dizinin en dokunaklı bölümlerinden biri.

Dizi ayrıca Satürn'e dalarak görevini tamamlayan Cassini sondasının "fedakârlığını", arıların dilini çözen bilim insanlarını, kozmik takvimi ve insanlığın binlerce yıl sonra kurabileceği yıldızlararası yerleşimleri konu alıyor. Bilimin tarihindeki karanlık sayfalar da atlanmıyor: atom bombasının geliştirilmesi ve bilim insanlarının vicdani sorumluluğu ayrı bir bölümde ele alınıyor.

Yapım ve oyuncular

Dizinin yazarlığını, yönetmenliğini ve yönetici yapımcılığını Ann Druyan ile Brannon Braga üstlendi; Family Guy'ın yaratıcısı Seth MacFarlane da yönetici yapımcılar arasında. Müzikleri Geri Dönüş Geleceğe filmlerinin bestecisi Alan Silvestri yaptı. Stüdyo çekimleri ABD'nin Santa Fe kentinde gerçekleştirildi.

Dizi aslında 2019 baharında yayımlanacaktı. Ancak sunucu Neil deGrasse Tyson hakkında ortaya atılan taciz iddiaları üzerine National Geographic ve Fox bir inceleme başlattı ve yayını erteledi. İncelemenin ardından dizi Mart 2020'de National Geographic'te, Eylül 2020'de de Fox'ta yayımlandı. Canlandırma sahnelerinde Patrick Stewart gökbilimci William Herschel'i, Viggo Mortensen Nikolay Vavilov'u, Judd Hirsch Robert Oppenheimer'ı, Seth MacFarlane ABD Başkanı Harry Truman'ı seslendiriyor. Carl Sagan ile Ann Druyan'ın kızı Sasha Sagan ise Sagan'ın annesini seslendiriyor.

Dizinin en dikkat çekici yanlarından biri, Kozmos geleneğine uygun olarak bilimi yalnızca keşiflerin listesi olarak değil, insanların emeği, cesareti ve bazen de bedeli olarak anlatması. Vavilov'un Stalin döneminde bilimsel görüşleri yüzünden tutuklanıp hapiste hayatını kaybetmesi, siyasetin bilime müdahalesinin nasıl sonuçlar doğurabileceğini gösteren çarpıcı bir örnek. Dizi bu tarihsel hikâyeleri, iklim değişikliği gibi bugünün sorunlarına bağlayarak izleyiciye bilimsel düşüncenin gündelik hayattaki önemini hatırlatıyor.

Bilim ne diyor?

Possible Worlds'ün güçlü yanı, anlattığı bilimsel bilgileri genellikle doğru bağlamda vermesi. Cassini bölümünde anlatıldığı gibi, sonda Eylül 2017'de bilerek Satürn'ün atmosferine yönlendirildi; amaç yakıtı biten aracın yaşam barındırabilecek uydular Enceladus ya da Titan'a çarpıp onları Dünya mikroplarıyla kirletmesini önlemekti. Bu kararın gerekçesi bugün daha da güçlü: Enceladus'un yeraltı okyanusundan yükselen püskürmelerde fosfor gibi yaşam için kritik elementler saptandı.

Dizide gelecek vaadi olarak anlatılan buzlu uydu görevlerinin bir kısmı artık yolda. NASA'nın Europa Clipper sondası Ekim 2024'te fırlatıldı ve 2030'da Jüpiter'in uydusu Europa'ya ulaşacak. Titan'a gidecek döner kanatlı Dragonfly aracının fırlatılması ise 2028'e planlanıyor. Dizide "yaşam barındırabilecek gezegen" adayları olarak anılan ötegezegenler konusunda ise dikkatli olmak gerekiyor: 2025'te K2-18b adlı ötegezegenin atmosferinde olası bir biyolojik iz bulunduğu iddia edildi, ancak sonraki bağımsız analizler bu sonucu doğrulamadı.

Dizinin binlerce yıl sonraki insan uygarlığına dair sahneleri ise bilim değil, umut dolu bir hayal; yapımcılar da bunu açıkça belirtiyor. Bazı eleştirmenler tarihsel bölümlerde dramatize edilmiş anlatımın ayrıntıları basitleştirdiğini belirtti; ama temel olgular sağlam. Kozmik takvim gibi kavramlar, Sagan'ın ilk dizisinden bu yana evrenin 13,8 milyar yıllık tarihini kavramanın en etkili yollarından biri olmaya devam ediyor.

William Herschel'in 1781'de Uranüs'ü keşfetmesi ve kızılötesi ışığı bulması gibi tarihsel olaylar ise doğru aktarılıyor; Herschel'in kızılötesi keşfi, bugün James Webb Uzay Teleskobu'nun çalışma ilkesinin de temelini oluşturuyor.

Neden izlemeli?

Cosmos: Possible Worlds, bilimi yalnızca bilgi olarak değil, bir umut kaynağı olarak anlatıyor. Druyan'ın deyişiyle hayal gemisi "şüphecilik ve hayranlık" adlı iki motorla ilerliyor. Görsel açıdan serinin en gösterişli halkası; animasyonla anlatılan tarihsel hikâyeler ise bilimin insan yüzünü ortaya koyuyor. Sagan'ın Kozmos'unu sevenler için duygusal bir devam, yeni izleyiciler için de iyi bir başlangıç.

Kısaca

• Yıl: 2020 (National Geographic, ardından Fox)
• Yazan ve yöneten: Ann Druyan, Brannon Braga
• Sunucu: Neil deGrasse Tyson
• Bölüm: 13 bölüm, her biri yaklaşık 44 dakika
• Müzik: Alan Silvestri