Through the Wormhole

Evrenin bir yaratıcısı var mı? Zamanda yolculuk mümkün mü? Yalnız mıyız? Bilimin en büyük sorularını, sinemanın en tanınan seslerinden biri soruyor: Through the Wormhole, Morgan Freeman'ın sunduğu ve anlattığı, 2010-2017 arasında sekiz sezon süren bir bilim belgeseli dizisi. Dizi, adını uzay-zamanda iki uzak noktayı birbirine bağladığı varsayılan kuramsal tünellerden, yani solucan deliklerinden alıyor.

Fragman

Dizinin yapısı

Her bölüm tek bir büyük soruyu ele alıyor ve yanıtı arayan bilim insanlarının laboratuvarlarına, deneylerine ve kuramlarına uzanıyor. Freeman soruyu ortaya koyup izleyiciyi adım adım konunun içine çekiyor; fizikçiler, biyologlar, nörobilimciler ve psikologlar kendi çalışmalarını anlatıyor. Fizikçi Sean Carroll ve Michio Kaku, dizide sık görülen yüzler arasında.

İlk sezonun sekiz bölümü, bilimin en temel sorularını sıraladı: Bir yaratıcı var mı, kara deliklerin bilmecesi ne, zamanda yolculuk mümkün mü, başlangıçtan önce ne vardı, buraya nasıl geldik, yalnız mıyız, aslında neyden yapılmışız ve karanlık maddenin ötesinde ne var. Sonraki sezonlarda evrenin bir sınırı olup olmadığı, üçten fazla boyutun bulunup bulunmadığı, paralel evrenler, ışıktan hızlı yolculuk, "Tanrı parçacığı" diye anılan Higgs bozonu ve kütleçekiminin bir yanılsama olup olmadığı gibi konular işlendi.

Yapım

Dizinin fikri Science Channel'dan çıktı. Kanalın yapım sorumlusu Bernadette McDaid, Michio Kaku ve Brian Cox gibi bilimi geniş kitlelere anlatan isimleri "bilimin rock yıldızları" olarak öne çıkardıklarını, bu kez onları popüler kültürün süperstarlarıyla buluşturmak istediklerini anlatıyor. Kanalın genel müdürü Deborah Myers, Morgan Freeman'ın evren ve uzayla ilgili konulara büyük ilgi duyduğunu ve "büyük felsefi sorular" sorduğunu duyunca Freeman ve yapımcısıyla görüşüp ortak bir dizi önerdi.

Dizi, Freeman ile Lori McCreary'nin şirketi Revelations Entertainment ve The Incubator tarafından üretildi; ikisi de yürütücü yapımcılar arasında. Jenerik müziğini Hans Zimmer besteledi. 44 dakikalık bölümlerden oluşan dizi, 9 Haziran 2010'da Science Channel'da başladı. İlk sezon 8, sonraki dört sezon 10'ar, altıncı sezon 6, yedinci ve sekizinci sezonlar 4'er bölümden oluştu; toplam 62 bölüm üretildi. Son bölüm 16 Mayıs 2017'de yayınlandı. İkinci sezonun bir bölümü planlanan tarihte yayınlanmadı ve ilk kez sezonun DVD'sinde izleyiciyle buluştu. Ekim 2013'ten itibaren kanal, ek içerikle zenginleştirilmiş bölümleri Beyond the Wormhole with Morgan Freeman adıyla da yayınladı.

Bilim ne diyor?

Dizinin adındaki solucan deliği, bugün hâlâ tamamen kuramsal bir yapı. Genel görelilik kuramının denklemlerinin özel bir çözümüne dayanan bu fikir, uzay-zamanın iki uzak noktası arasında bir kısayol, bir tünel olarak düşünülebilir. Albert Einstein ve Nathan Rosen'in adını taşıyan "Einstein-Rosen köprüleri" bu tür yapıların ilk örnekleri arasında; "solucan deliği" terimini ise Amerikalı fizikçi John Wheeler, Charles Misner'la birlikte yazdığı 1957 tarihli bir makalede kullandı. Ancak ilk bulunan çözümlerin, içinden herhangi bir şey geçemeden hızla çöktüğü anlaşıldı. İki yönde geçilebilen solucan deliklerinin ancak negatif enerji yoğunluğuna sahip "egzotik madde" ile mümkün olabileceği düşünülüyor; böyle bir maddenin varlığı ise kanıtlanmış değil. Kip Thorne gibi bazı fizikçiler, solucan deliklerinin yapay olarak nasıl yaratılabileceği üzerine kafa yordu; Thorne'un bilimsel danışmanlık yaptığı Yıldızlararası da bu fikri perdeye taşıdı.

Zamanda yolculuk bölümü de benzer bir dengeyi gözetiyor. Bölüm, Einstein'ın görelilik kuramına göre geleceğe doğru zaman yolculuğunun ilke olarak mümkün olduğunu hatırlatıyor; gerçekten de çok hızlı hareket eden ya da güçlü bir kütleçekim alanında bulunan saatler, ötekilere göre daha yavaş işler ve bu etki ölçülebilir düzeyde doğrulanmıştır. Geçmişe dönmek ise ışık hızını aşmayı gerektiriyor ve bu bugüne kadar imkânsız görünüyor. Bölüm, parçacıkların uzak mesafelerde birbirine bağlı davrandığı kuantum dolanıklığı gibi tuhaf olguların bir gün yeni kapılar açıp açamayacağını tartışıyor; ancak bu olgu, bilgiyi ışıktan hızlı taşımaya izin vermiyor.

Dizinin ilk sezonundaki kara delik bölümü, bilimin o yıllardaki sınırını iyi gösteriyor. Kara delikler o zaman da çok güçlü dolaylı kanıtlarla biliniyordu, ama hiçbirinin doğrudan görüntüsü yoktu. Bu durum 10 Nisan 2019'da değişti: Dünyanın dört bir yanındaki radyo teleskoplarını birleştiren Event Horizon Telescope iş birliği, Messier 87 galaksisinin merkezindeki süper kütleli kara deliğin ilk doğrudan görüntüsünü yayımladı. Dizinin aynı bölümde andığı "üç boyutlu uzayın bir hologram olabileceği" fikri ise hâlâ kuramsal fizik tartışmalarının konusu.

Diziyi izlerken akılda tutulması gereken bir nokta var: Through the Wormhole, kanıtlanmış bilgilerle hâlâ spekülatif olan fikirleri aynı heyecanla sunuyor. Bir bölümde yerleşik fizik anlatılırken, bir sonrakinde tek bir araştırma grubunun cesur ama henüz doğrulanmamış hipotezine yer verilebiliyor. Dizinin son sezonlarında ise odak giderek evrenden insana kaydı: Önyargı, mahremiyet, şiddet ve özgür irade gibi toplumsal ve psikolojik konular ağırlık kazandı. Bu bölümler bilim insanlarının çalışmalarına dayansa da uzay meraklıları için ilk sezonların kozmik soruları kadar çekici olmayabilir.

Etkisi

Through the Wormhole, Evren Nasıl İşler gibi yapımlarla birlikte Science Channel'ın 2010'lardaki bilim yayıncılığının vitrinlerinden biri oldu. Morgan Freeman'ın sakin ve güven veren anlatımı, karmaşık fikirleri geniş bir izleyici kitlesine ulaştırdı. Dizinin bilim sorularını felsefi bir çerçeveyle sunma biçimi, Kozmos gibi klasiklerin açtığı yolun bir devamı olarak görülebilir.

Kısaca

• İlk yayın: 9 Haziran 2010 (Science Channel)
• Sunucu ve anlatıcı: Morgan Freeman
• Sezon ve bölüm: 8 sezon, 62 bölüm (2010-2017)
• Yapım: Revelations Entertainment, The Incubator
• Jenerik müziği: Hans Zimmer
• Konuklar arasında: Sean Carroll, Michio Kaku