James R. Hansen

James R. Hansen kimdir?

James R. Hansen (d. 1952), Amerikalı havacılık ve uzay tarihçisi, Alabama'daki Auburn Üniversitesi'nde tarih alanında emekli profesördür. Geniş okur kitlesi onu, Ay'a ilk ayak basan astronot Neil Armstrong'un yetkili biyografisi First Man: The Life of Neil A. Armstrong (2005) ile tanır. Bu kitap 2018'de Damien Chazelle'in yönettiği Ay'da İlk İnsan (First Man) filmine kaynaklık etti. Hansen bir romancı değil; uzay temalı kitapları belgeye dayalı tarih ve biyografi çalışmalarıdır. Otuz yılı aşkın akademik çalışması boyunca NASA'nın araştırma merkezlerinden aerodinamiğin gelişimine, Ay görevinin planlanmasından Challenger faciasına kadar uzanan geniş bir alanda kitaplar yayımladı.

Hayatı ve akademik kariyeri

Hansen, Indiana eyaletinin Fort Wayne kentinde doğup büyüdü. Lisans eğitimini Indiana Üniversitesi'nin Fort Wayne kampüsünde tamamladı; yüksek lisans ve doktorasını Ohio State Üniversitesi'nde yaptı, doktorasını 1981'de aldı. 1986'dan itibaren Auburn Üniversitesi'nde tarih dersleri verdi. Üniversitenin yayımladığı akademik özgeçmişe göre 2006'dan başlayarak Auburn Üniversitesi Onur Koleji'nin (Honors College) müdürlüğünü de yürüttü. Aynı kaynak, Hansen'in öğretim başarısı nedeniyle üniversiteden çok sayıda ödül aldığını ve 2005'te fakültenin öğretim ve araştırma akademisine seçildiğini belirtir. Danışmanlığında lisansüstü derece alan öğrenciler arasında NASA'da, Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'nde ve ABD Hava Kuvvetleri'nin eğitim kurumlarında çalışanlar vardır.

Hansen, Smithsonian Enstitüsü'ne bağlı Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'nin araştırma danışma kurulu dahil çeşitli danışma kurullarında görev aldı. Bugün de Ay'daki iniş alanları gibi uzaydaki insan mirasını korumak için uluslararası kurallar oluşturulmasına çalışan gönüllü kuruluş For All Moonkind'ın yönetim kurulunda yer alıyor. Akademik ilgisi yalnız havacılık ve uzayla sınırlı kalmadı; golf sahası mimarisinin tarihi üzerine de yazdı ve bu konuda lisans seminerleri verdi.

NASA tarihi üzerine kitapları

Hansen'in ilk büyük çalışmaları NASA'nın Virginia'daki Langley araştırma merkezinin tarihine odaklanır. 1987'de yayımlanan Engineer in Charge, merkezin NACA (NASA'nın öncülü olan Ulusal Havacılık Danışma Komitesi) dönemindeki Langley Havacılık Laboratuvarı olarak geçirdiği 1917-1958 yıllarını anlatır. Bunun devamı niteliğindeki Spaceflight Revolution, Langley'in Sputnik'ten Apollo'ya uzanan dönemde havacılık araştırmalarından uzay uçuşuna geçişini inceler. Auburn Üniversitesi'nin aktardığına göre NASA, 1995'te bu kitabı Pulitzer Ödülü'ne aday gösterdi; bu, ajansın tarihinde yaptığı tek Pulitzer adaylığıdır.

Aynı yıl NASA'nın havacılık ve uzay tarihi monografileri dizisinin dördüncü kitabı olarak çıkan Enchanted Rendezvous, Apollo programının kilit kararlarından birinin hikâyesini anlatır: Ay yörüngesinde buluşma (lunar orbit rendezvous, LOR) yöntemi. Bu yöntemde ana uzay aracı Ay'ın yörüngesinde kalır, yalnız küçük ve hafif bir iniş aracı yüzeye inip geri dönerek yörüngedeki araçla buluşur. Mühendis John C. Houbolt'un öncülük ettiği bu fikir Temmuz 1962'de Apollo için seçildi ve elde var olan roket ve uzay aracı teknolojisiyle hem zamandan hem de milyarlarca dolardan tasarruf sağladı. Hansen'in kitabı, başlangıçta pek çok kişinin kuşkuyla karşıladığı bu önerinin nasıl kabul gördüğünü Houbolt'un çabaları üzerinden izler.

Hansen, aerodinamiğin Amerikan uçağının gelişimindeki rolünü de iki ayrı çalışmada ele aldı: Texas A&M University Press'ten 2003'te çıkan The Bird Is on the Wing ve kendisinin lisansüstü öğrencilerinden oluşan bir ekiple NASA için hazırladığı altı ciltlik The Wind and Beyond. Bu dizinin ilk cildi, Teknoloji Tarihi Derneği'nin (Society for the History of Technology) 2005 Eugene Ferguson Başvuru Eseri Ödülü'nü kazandı.

First Man: Neil Armstrong'un yetkili biyografisi

Hansen'in en çok okunan kitabının hikâyesi Ekim 1999'da, Armstrong'a bir mektup yazarak biyografisini yazmak için izin istemesiyle başladı. Armstrong ilk başta çok meşgul olduğunu söyledi ve Stephen Ambrose ile James A. Michener gibi tanınmış yazarların benzer tekliflerini daha önce geri çevirdiğini hatırlattı. Hansen vazgeçmedi ve önceki çalışmalarından oluşan bir paket gönderdi; bu paketin içinde havacılık mühendisi Fred E. Weick ile birlikte hazırladığı 1988 tarihli From the Ground Up da vardı. Armstrong, Hansen'in yazım tarzından etkilendi ve iki taraf Haziran 2002'de resmî bir anlaşma imzaladı.

Simon & Schuster tarafından 2005'te yayımlanan First Man, Armstrong'un çocukluğunu, deniz havacılığını, test pilotluğunu, Gemini 8 görevini ve Apollo 11'le Ay'a inişini, ardından dünyanın en ünlü insanlarından biri olmanın getirdiği zorlukları anlatır. Kitap, Armstrong'un yaşamını Apollo öncesi ve sonrasıyla birlikte ayrıntılı biçimde ele alan ilk resmî kitap oldu. Auburn Üniversitesi'nin verdiği bilgiye göre New York Times çok satanlar listesinde üç hafta kaldı. Gazeteci Walter Cronkite ve İngiliz astronom Patrick Moore gibi isimler kitabı övgüyle karşıladı.

Kitabın film hakları Universal'e geçti. Uzun süren bir geliştirme sürecinin ardından Damien Chazelle'in yönettiği, senaryosunu Josh Singer'ın yazdığı ve Armstrong'u Ryan Gosling'in canlandırdığı film 29 Ağustos 2018'de Venedik Film Festivali'nde gösterildi. Film dört dalda Oscar'a aday oldu ve En İyi Görsel Efekt ödülünü kazandı. Filmin gerçeklere ne kadar sadık kaldığı sitemizdeki Ay'da İlk İnsan filmi ne kadar doğru? ve Ay'da İlk İnsan'daki X-15 uçuşu gerçekte nasıldı? yazılarında ele alınır. Biyografi için topladığı belgeler bugün Purdue Üniversitesi'nin arşivinde, Armstrong'la ilgili ayrı bir koleksiyon olarak saklanıyor.

Challenger ve öteki uzay kitapları

Hansen, 2009'da University Press of Florida'dan çıkan Truth, Lies, and O-Rings kitabını Allan J. McDonald ile birlikte yazdı. McDonald, Challenger mekiğinin katı yakıtlı roket iticilerini üreten Morton Thiokol şirketinde bu motor projesinin yöneticisiydi ve 28 Ocak 1986 fırlatmasından önceki gece, dondurucu soğuğun iticilerin güvenliğini tehlikeye atabileceği endişesiyle fırlatma önerisini imzalamayı reddetmişti. Kitap, facianın ve sonrasında yaşananların bu tanığın gözünden anlatılmasıdır; konunun teknik yanı, yani soğukta esnekliğini yitiren O-ring contalar, sitemizdeki The Challenger ne kadar doğru? yazısında da ele alınır.

2012'de, Ay'da yürümüş astronot John W. Young ile birlikte onun anılarını Forever Young: A Life of Adventure in Air and Space adıyla kitaplaştırdı. Uzay dışındaki son kitapları arasında golf sahası mimarı Robert Trent Jones Sr.'ın biyografisi A Difficult Par (2014) ve Atlantik'i tek başına kürekle geçme yarışını anlatan Completely Mad (2023) bulunur.

Ödülleri

• From the Ground Up (1988): Amerikan Havacılık ve Uzay Enstitüsü'nün (AIAA) Tarih Kitabı Ödülü.
• The Wind and Beyond (ilk cilt): Teknoloji Tarihi Derneği'nin 2005 Eugene Ferguson Başvuru Eseri Ödülü.
• First Man (2005): Amerikan Astronotik Derneği'nin Eugene M. Emme Astronotik Edebiyat Ödülü ve AIAA'nın üstün kitap ödülü.
• A Difficult Par (2014): ABD Golf Birliği'nin (USGA) yılın golf kitabına verdiği Herbert Warren Wind Ödülü.
• Ulusal Uzay Kulübü'nün (National Space Club) Robert H. Goddard Ödülü.
• Spaceflight Revolution: 1995'te NASA tarafından Pulitzer Ödülü'ne aday gösterildi.

Bilimle ilişkisi ve etkisi

Hansen bir mühendis ya da bilim insanı değil, bir teknoloji tarihçisidir; ama çalışmalarının ortak noktası, mühendislik kararlarını teknik içerikleriyle birlikte ve sade bir dille anlatmasıdır. Rüzgâr tünellerinde yapılan aerodinamik araştırmalar, Ay yörüngesinde buluşma gibi görev tasarımları ya da bir contanın soğukta nasıl davrandığı, onun kitaplarında hem bilimsel hem insani yönleriyle yer alır. Bu yaklaşım, NASA'nın kendi tarih yayınları ile genel okur kitapları arasında bir köprü kurdu.

First Man'in etkisi ise akademik çevrenin çok ötesine geçti. Ay'a inişten sonra dünyanın en ünlü insanlarından biri olmaya uyum sağlamakta zorlanan Armstrong'un ayrıntılı ve onaylı bir portresini ilk kez ortaya koyan kitap, 2018 filmiyle birlikte Apollo dönemine yeni bir kuşağın ilgisini çekti. Hansen'in Langley ve Houbolt üzerine çalışmaları da Apollo'nun başarısını yalnız astronotlara değil, onların arkasındaki mühendis kuşağına bağlayan anlatının temel kaynakları arasında sayılır.