Ay'da İlk İnsan'daki X-15 uçuşu gerçekte nasıldı? Armstrong'un atmosferden sekmesi

Damien Chazelle'in 2018 yapımı Ay'da İlk İnsan (First Man) filmi, James R. Hansen'in Neil Armstrong biyografisine dayanıyor. Filmin Gemini 8 krizini, eğitim aracındaki kazayı ve Apollo 11 inişini ayrı bir yazıda kayıtlarla karşılaştırdık. Bu yazı filmin açılışına odaklanıyor: Armstrong'un X-15 roket uçağıyla atmosferin üst sınırına çıktığı ve geri dönerken "sektiği" uçuşa. Bu sahne gerçekte ne kadar doğru ve fizik açısından ne oldu?

Film ne gösteriyor?

Film 1961'de açılıyor. NASA test pilotu Armstrong, X-15 ile alçalmaya başladığında uçak beklenmedik biçimde atmosferden sekiyor. Armstrong uçağı sonunda Mojave Çölü'ne indirmeyi başarıyor ama meslektaşları son zamanlardaki aksiliklerinin dikkat dağınıklığından kaynaklandığından endişe ediyor. Aynı dönemde iki yaşındaki kızı Karen beyin tümörü tedavisi görüyor ve kısa süre sonra hayatını kaybediyor. Film, uçuşla kızının hastalığını aynı zaman diliminde yan yana anlatıyor.

X-15 neydi?

X-15, NASA'nın öncülü NACA ile ABD Hava Kuvvetleri ve Donanması'nın birlikte başlattığı bir hipersonik araştırma programının roket motorlu uçağıydı. Pistten kalkmıyor, değiştirilmiş bir B-52 bombardıman uçağının kanadı altında taşınıp havada bırakılıyordu. NASA'nın X-15 tarihçesine göre üç uçak on yıl boyunca toplam 199 uçuş yaptı ve on iki pilot bu uçağı uçurdu. Pete Knight saatte yaklaşık 7.270 kilometreyle (Mach 6,70) hız rekorunu, Joe Walker yaklaşık 108 kilometreyle irtifa rekorunu kırdı. NASA'nın kayıtlarına göre Armstrong X-15'le ilk uçuşunu 30 Kasım 1960'ta yaptı. Toplamda yedi kez uçtu.

20 Nisan 1962: Atmosferden sekme

Filmdeki sahnenin karşılığı, Armstrong'un 20 Nisan 1962'de X-15'in üçüncü uçağıyla yaptığı uçuş. Armstrong bu uçuşta yaklaşık 207.500 feet, yani 63 kilometre yüksekliğe çıktı. Smithsonian'ın Air & Space dergisinin Hansen'in biyografisine dayanarak aktardığına göre uçuşun görevlerinden biri, uçağın 5 g'yi aşmasını önleyecek MH-96 adlı bir g sınırlayıcıyı denemekti. Armstrong tepe noktasından inerken uçağın burnunu yukarıda tuttu. Bu, uçuş yolunun yeniden yükselmesine, pilotların deyişiyle "balon" yapmasına yol açtı. Sınırlayıcının devreye girmesini beklerken yükselme sürdü, ama sınırlayıcı hiç devreye girmedi. Gerçek uçuş, yerdeki benzetimlerle uyuşmuyordu.

NASA'nın kaydına göre Armstrong bu sırada Edwards Hava Üssü'nü geçmiş, yaklaşık 30 kilometre yükseklikte Mach 3 hızla güneye ilerliyordu. Sonunda Pasadena üzerinde geri dönmeyi başardı ve üsse ancak yetecek enerjiyle kuru göl yatağına indi. NASA'nın kaydı dönüş noktasını Pasadena'daki Rose Bowl stadyumu olarak veriyor. Hansen'in aktarımına göre ise Armstrong üssün yaklaşık 72 kilometre güneyine kadar inmişti; bu Rose Bowl'a yetecek kadar uzak değildi ama genel olarak Pasadena'nın üzerindeydi. Uçuş yaklaşık 12,4 dakika sürdü ve yerde yaklaşık 560 kilometrelik bir iz bıraktı. Bu, X-15'in 199 uçuşu içinde en uzun süre ve en uzun mesafe rekoruydu.

Uçuşun ardından yayılan bir şaka da efsaneye dönüştü. NASA'nın aktardığına göre bilgilendirme toplantısında biri X-15'in göl yatağının kenarındaki Joshua ağaçlarının ne kadar üstünden geçtiğini sordu. Takip uçağının pilotu "En az 100 feet... her iki yandan" diye yanıt verdi. Yani ağaçlar uçağın altında değil, iki yanındaydı. Smithsonian'a göre Hansen'in incelediği kayıtlar Armstrong'un inişte hava frenlerini kullandığını gösteriyor. Bu da Joshua ağaçlarına çarpmak üzere olduğu yönündeki anlatıyı zayıflatıyor.

Bilimsel not: Uçak neden "sekti"?

Bir uçağın kanatları ve dümenleri, çevresinden akan havayı iterek çalışır. Bunun için yeterince hava gerekir. 60 kilometrenin üzerinde hava o kadar seyrektir ki X-15 bu bölgede dümenlerle değil, küçük gaz iticilerinden oluşan tepki denetim sistemiyle yönlendirilirdi. Pilot bunun için ayrı bir kumanda kolu kullanıyordu. Armstrong da Smithsonian'ın aktarımına göre tepe noktasında bu tepki denetim sistemini kullandı.

Alçalırken burun yukarıda tutulunca, yoğunlaşmaya başlayan hava kanatların altında kaldırma kuvveti üretti. Hipersonik hızda bu kuvvet, uçağı yeniden yukarı itmeye yetti. Uçak, suya yatık atılan bir taşın sekmesi gibi atmosferin üst katmanlarından geri tepti. Bu sırada yön değiştirmek de zordu: Dümenler hâlâ yeterince havaya "tutunamıyordu". Armstrong ancak alçalıp hava yoğunlaştıkça dönüşü yapabildi.

Zaman çizelgesi: Film neyi sıkıştırdı?

Filmin en belirgin değişikliği tarihlerde. Hansen'in biyografisine dayanan kaynaklara göre Karen Armstrong'a Haziran 1961'de beyin sapında bir tümör teşhisi kondu. Karen 28 Ocak 1962'de, iki yaşındayken zatürreden hayatını kaybetti. NASA'nın kayıtlarına göre ise atmosferden sekme uçuşu 20 Nisan 1962'de yapıldı. Yani gerçekte uçuş, Karen'ın ölümünden yaklaşık üç ay sonraydı. Film ise sahneyi 1961'e yerleştirip Karen hâlâ tedavi görürken gösteriyor.

Meslektaşlarının endişesi ise kurgu değil. Armstrong'un 1962 baharında başka aksilikleri de oldu: 21 Mayıs 1962'de Nevada'daki Delamar kuru göl yatağını acil iniş için incelerken F-104 uçağının iniş takımı tam açılmadı ve uçak zarar gördü. Armstrong aynı yılın Eylül ayında NASA'nın ikinci astronot grubuna seçildi ve X-15 dönemi orada kapandı.

Nerede haklı, nerede değil?

• Haklı: Armstrong'un X-15'le atmosferin üst sınırından sekip üssü geçmesi gerçek bir olay. NASA ve Hansen'in biyografisi uçuşun ana hatlarını destekliyor.
• Haklı: Yüksek irtifada dümenlerin etkisiz kalması ve uçağın yeniden yükselmesi, sahnede anlatılan fiziğin özü.
• Değiştirilmiş: Uçuş 1961'de değil, 20 Nisan 1962'de, Karen'ın ölümünden sonra yapıldı. Film iki olayı aynı döneme sıkıştırıyor.
• Abartıya açık: Ağaçların arasından kıl payı kurtulma anlatısı, Hansen'in incelediği kayıtlara göre büyük ölçüde sonradan yapılan bir şakadan doğuyor.

Sonuç

Ay'da İlk İnsan'ın açılışı, gerçek bir uçuşu temel alıyor ve fiziğini doğru yansıtıyor. Yaptığı ana değişiklik takvimde: Armstrong'un yasını ve mesleki aksiliklerini aynı sahnede birleştirmek için uçuşu birkaç ay öne alıyor. Bu, biyografik filmlerde sık görülen bir sıkıştırma. Gerçek hikâye de en az film kadar çarpıcı: 63 kilometreden sekip Pasadena'ya kadar savrulan bir roket uçağı, programın en uzun uçuşunu tesadüfen yapmış oldu. Armstrong'un sonraki yıllarını anlatan öteki yapımlar için gerçek olaylara dayanan uzay filmleri listemize göz atabilirsiniz.