Ay'da İlk İnsan filmi ne kadar doğru? Gemini 8, düşen eğitim aracı ve bileklik

Damien Chazelle'in 2018 yapımı Ay'da İlk İnsan (First Man), Ay'a ayak basan ilk insan Neil Armstrong'un hikâyesini bir zafer destanı gibi değil, kişisel bir yas hikâyesi olarak anlatıyor. Ryan Gosling'in Armstrong'u, Claire Foy'un eşi Janet Armstrong'u canlandırdığı film, James R. Hansen'in 2005'te yayımlanan yetkili biyografisi "First Man: The Life of Neil A. Armstrong"a dayanıyor. Film, 29 Ağustos 2018'de Venedik Film Festivali'nin açılışında gösterildi ve en iyi görsel efekt dalında Oscar kazandı.

Filmin bilim karnesini çıkarmak için en dramatik sahnelerini NASA'nın kendi tarih kayıtlarıyla karşılaştırdık: Gemini 8'in yörüngedeki savrulması, eğitim aracının düşmesi, Apollo 11'in nefes kesen inişi ve Ay'daki bileklik sahnesi.

Film ne gösteriyor?

Film, Armstrong'un iki yaşındaki kızı Karen'ı 1962'de beyin tümörü nedeniyle kaybetmesiyle açılan bir dönemi, 1969'daki Ay inişine kadar izliyor. Chazelle, kamerayı çoğu zaman kapsülün içine, astronotun omzunun hemen yanına yerleştiriyor: perçinlerin titreştiği, metalin gıcırdadığı, dışarısının yalnızca küçük bir pencereden görüldüğü dar bir dünya. Seyirci, olayları kontrol odasından değil, pilot koltuğundan yaşıyor. Bu tercih, filmin uzay uçuşunu "parlak ve pürüzsüz" değil, gürültülü ve tehlikeli bir iş olarak göstermesini sağlıyor.

Gemini 8: Saniyede bir tur

Filmin en baş döndürücü sahnelerinden biri Gemini 8. Burada film, gerçeğe oldukça sadık. NASA'nın tarih kayıtlarına göre Armstrong ve David Scott 16 Mart 1966'da fırlatıldı. Fırlatmadan yaklaşık 6,5 saat sonra kapsülleri, insansız Agena hedef aracına kenetlendi. Bu, iki uzay aracının yörüngede ilk kez birbirine bağlanmasıydı ve sonraki Ay görevleri için kritik bir beceriydi.

Kenetlenmeden kısa süre sonra birleşik araç kontrolsüz biçimde dönmeye başladı. Sorunun Agena'da olduğunu düşünen ekip ayrıldı, ancak dönüş hızlandı. Gerçek neden, Gemini'nin yönelim iticilerinden birinin düzensiz ateşlemesiydi; NASA bunun bir kısa devreden kaynaklandığından şüpheleniyor. Dönüş hızı saniyede bir tura yaklaştı. Bu hızda görüş bulanıklaşır ve bilinç kaybı riski doğar. Armstrong, ana manevra sistemini kapatıp yalnızca atmosfere giriş için ayrılmış iticileri kullanarak aracı durdurdu. Bu iş için giriş yakıtının yaklaşık yüzde 75'i harcandı. Görev kuralları gereği uçuş yarıda kesildi; toplam süre 10 saat 41 dakikaydı ve kapsül Pasifik'e, Japonya açıklarına indi.

Filmin bu bölümde yaptığı en büyük değişiklik, olayı neredeyse tamamen kapsülün içinden ve sarsıntılı bir bakış açısıyla göstermesi. Bu sinemasal bir tercih; olayların sırası ve sonucu ise kayıtlarla uyumlu.

Uçan yatak: Eğitim aracındaki kaza

Filmde Armstrong'un Ay inişini taklit eden garip bir araçtan son anda fırlattığı sahne de gerçek bir olaya dayanıyor. NASA'ya göre 6 Mayıs 1968'de, Houston'daki Ellington Hava Üssü'nde, Ay İnişi Araştırma Aracı (LLRV) ile yapılan bir uçuşta araç kontrolden çıktı. Armstrong, yerden yaklaşık 60 metre (200 fit) yükseklikte fırlatma koltuğunu kullandı ve paraşütle yaralanmadan indi. Araç yere çakılıp yandı.

Kaza inceleme kurulu, helyum basıncının düşmesinin, yedek yönelim iticilerinde kullanılan hidrojen peroksitin tükenmesine yol açtığını belirledi; uyarı göstergeleri de yetersiz bulundu. Sorunlar giderildikten sonra uçuşlar Ekim 1968'de geliştirilmiş Ay İnişi Eğitim Aracı (LLTV) ile sürdü. Armstrong, Apollo 11'den önce bu araçla eğitime devam etti ve onu "huysuz ve riskli ama çok faydalı bir makine" olarak tanımladı.

Apollo 1 yangını

Filmin en ağır anlarından biri, 27 Ocak 1967'deki Apollo 1 felaketi. NASA kayıtlarına göre fırlatma provası sırasında komuta modülünde çıkan ani yangında Gus Grissom, Ed White ve Roger Chaffee hayatını kaybetti. Film, yangını doğrudan sahnelemek yerine haberin Armstrong'a ulaşmasına odaklanıyor. Bu kayıp, Apollo programında kapsamlı yeniden tasarım çalışmalarına yol açtı; NASA bir sonraki insanlı uçuşa ancak bir buçuk yılı aşkın bir süre sonra hazır oldu.

Apollo 11: Alarmlar, kayalar ve yakıt

Filmin finalindeki iniş, gerçekte de son derece gergin geçti. NASA'nın anlatımına göre Kartal (Eagle) iniş modülü yaklaşık 10 kilometre yükseklikteyken bilgisayar, ekibin simülasyonlarda hiç görmediği 1202 alarmını verdi. Alarm, bilgisayarın aşırı veri yükü altında kaldığını gösteriyordu; kontrol merkezi inişin sürmesine onay verdi. Ardından yeni 1202 ve 1201 alarmları geldi.

Yaklaşık 180 metre yükseklikte Armstrong, bilgisayarın aracı West Krateri yakınındaki kayalık bir alana götürdüğünü fark edip inişin kontrolünü elle aldı. Kayalık alanın üzerinden geçerek daha düzgün bir yer aradı. Yaklaşık 30 metrede yakıt uyarı ışığı yandı: yakıtın yalnızca yüzde 5'i kalmıştı, bu da yaklaşık 90 saniyelik havada asılı kalma süresi demekti. 60 saniyelik yakıt kaldığında araç 12 metre kadar yükseklikteydi ve motorun kaldırdığı toz görüşü giderek kapatıyordu. Kartal, 20 Temmuz 1969'da Little West Krateri'nin yaklaşık 60 metre doğusuna indi.

Film bu anları kokpitten, tozun ve alarmların arasından gösteriyor. Saniyelerin ve alarmların genel akışı kayıtlarla uyumlu; sinema dilinin gerektirdiği sıkıştırmalar dışında büyük bir sapma yok.

Bileklik sahnesi: Gerçek mi?

Filmin en çok konuşulan sahnesi, Armstrong'un Little West Krateri'nin kenarına gidip kızı Karen'a ait bir bilekliği kratere bırakması. Bu sahnenin yarısı belgelenmiş, yarısı varsayım.

Belgelenen kısım şu: NASA'ya göre Armstrong, Ay yürüyüşü sırasında iniş sırasında üzerinden uçtukları Little West Krateri'ne yaklaşık 55 metre (180 fit) koşarak gitti, orada bir dizi panoramik fotoğraf çekti ve karot örnekleri için Aldrin'e yardım etmek üzere geri döndü.

Bileklik ise tarihî bir kayda değil, biyografi yazarı Hansen'in dile getirdiği bir olasılığa dayanıyor. Hansen, Armstrong'un Karen'a ait bir şeyi Ay'a götürmüş olabileceğini düşündü; senaryo yazarı Josh Singer de sahneyi bu varsayımdan yola çıkarak kurduğunu anlattı. Armstrong'un kişisel eşya çantasında böyle bir eşya bulunduğunu gösteren doğrulanmış bir belge bilinmiyor. Bu nedenle sahne, "olmuş olabilir ama kanıtı yok" sınıfında.

Nerede haklı, nerede değil?

• Gemini 8: Kenetlenme, kontrolsüz dönüş ve görevin erken bitirilmesi kayıtlarla uyumlu.
• LLRV kazası: Armstrong'un son anda fırlayıp kurtulduğu gerçek; aracın düşüp yandığı doğru.
• Apollo 1: Tarih ve kayıplar doğru; film yangını değil, etkisini anlatıyor.
• Apollo 11 inişi: 1202 alarmları, kayalık alan ve azalan yakıt gerçek.
• Bileklik: Krater ziyareti gerçek; bilekliğin oraya bırakıldığına dair kanıt yok.

Sonuç

Ay'da İlk İnsan, teknik ayrıntıda tarih kitaplarına şaşırtıcı ölçüde bağlı kalan, duygusal boşlukları ise sinemanın imkânlarıyla dolduran bir film. Uzay programının parlak vitrininin arkasındaki riskleri, kayıpları ve sarsıntıyı hissettirmesi en güçlü yanı. Apollo dönemini başka filmlerle karşılaştırmak isteyenler, Apollo 13 filminin gerçek görevden ne kadar saptığına dair yazımıza da göz atabilir. Ay'a gidilip gidilmediğini sorgulayanlar için ise komplo iddiaları ve kanıtlar yazımız var.