ISS'de astronotların görmesi sanal gerçeklik gözlüğüyle ölçülüyor

Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (ISS) çekilen bir fotoğraf, NASA astronotu ve Expedition 75 komutanı Jessica Meir'i yüzünü kaplayan bir sanal gerçeklik gözlüğüyle gösteriyor. Ancak bu bir oyun değil: Meir, astronotların görme işlevini uzayda hızlı ve güvenilir biçimde ölçmek için geliştirilen Nevada Tarama Görme Sistemi'ni deniyor. Fotoğraf 29 Temmuz 2026'da istasyonda NASA astronotu Anil Menon tarafından çekildi.

Gözlükteki muayenehane

Nevada Tarama Görme Sistemi, bir dizi görme tarama uygulamasını sanal gerçeklik başlığına yerleştiriyor. Bu uygulamalar görme keskinliği, kontrast duyarlılığı ve diğer görme işlevlerini sınıyor. Dünya'da bir göz muayenehanesinde yapılan testlerin önemli bir bölümü böylece kompakt bir cihaza sığdırılıyor.

Projeyi Nevada Üniversitesi Reno'dan Alireza Tavakkoli yürütüyor. Çalışma, NASA'nın Rekabetçi Araştırmayı Teşvik Programı (EPSCoR) kapsamında ISS Araştırma Ofisi ile işbirliği içinde desteklendi; Nevada Yükseköğretim Sistemi bu iş için üç yıla yayılan 100 bin dolarlık bir ödül aldı. Projenin adı, uzun süreli uzay görevleri için kompakt, girişimsiz ve verimli bir görme tarama sistemi geliştirmeyi tanımlıyor. Tavakkoli'nin açıklamasına göre teknoloji, kullanıcı dostu ve eksiksiz bir görme testleri setini sanal gerçeklik başlığı gibi küçük bir tarama cihazında birleştiriyor.

Uzayın göze etkisi: SANS

Bu çalışmanın arkasında, uzay tıbbının en önemli sorunlarından biri yatıyor. Uzun süreli uzay uçuşlarından dönen astronotların bir bölümünde, Uzay Uçuşuyla İlişkili Nöro-oküler Sendrom (SANS) adı verilen bir dizi değişiklik görülüyor. Bilimsel literatürde tanımlanan bulgular arasında görme siniri başında şişme (optik disk ödemi), göz küresinin arka kısmında düzleşme, koroid ve retina katmanlarında kıvrımlar, hipermetropi yönünde kırma kusuru kaymaları ve retinada küçük beslenme bozukluğu alanları yer alıyor.

Yayımlanan çalışmalara göre bu bulgulardan en az birinin görüldüğü astronotların oranı, farklı araştırmalarda yüzde 37,5 ile yüzde 51 arasında değişiyor. 36 uzun süreli mürettebat üyesini kapsayan bir incelemede, altı kişide (yüzde 17) koroid-retina kıvrımları saptandı. Sorunun ağırlıksız ortamda vücut sıvılarının baş yönüne kaymasıyla ilişkili olduğu düşünülüyor, ancak kesin nedeni hâlâ araştırılıyor. Dünya'da yerçekimi kanı ve diğer vücut sıvılarını bacaklara doğru çekerken, yörüngede bu çekim ortadan kalkıyor ve sıvılar vücudun üst kısmına doğru yeniden dağılıyor. Astronotların uzayda yüzlerinin şişkin görünmesi de bu kaymanın gözle görülür bir sonucu. Kafa içindeki basınç değişikliklerinin göz küresi ve görme siniri üzerinde etkili olabileceği düşünülüyor. NASA, SANS'ı bir ila üç yıllık görevler için azaltma planı gerektiren, olasılığı ve sonuçları yüksek bir risk olarak sınıflandırıyor.

Neden uçuş sırasında ölçmek gerekiyor?

SANS'ın nedenlerini anlamanın önündeki büyük engellerden biri, uzay aracında astronotların görmesini nesnel, hızlı ve güvenilir biçimde ölçebilecek teknolojilerin eksikliği. Sanal gerçeklik başlığı ise astronotların kısa sürede ve sık aralıklarla kendi kendilerine uygulayabilecekleri bir test sunuyor. Araştırmacıların uzun vadeli hedefi, astronotların görme sağlığını uçuş boyunca gerçek zamanlıya yakın biçimde izlemeye olanak tanıyan protokoller oluşturmak.

Bu yaklaşımın önemi Ay ve Mars görevlerinde daha da artacak. Mars'a gidiş-dönüş yolculuğu yıllar sürebilir ve mürettebatın yanında göz doktoru olmayacak. Görmedeki değişikliklerin erkenden ve düzenli olarak saptanması, hem astronotların sağlığını korumak hem de görev güvenliği açısından kritik.

Jessica Meir kimdir?

Jessica Meir, 13 Şubat 2026'da SpaceX'in Crew-12 göreviyle komutan olarak istasyona fırlatıldı. Aynı uçuşta NASA astronotu Jack Hathaway, ESA astronotu Sophie Adenot ve Roscosmos kozmonotu Andrey Fedyaev de bulunuyordu. Meir şu anda istasyondaki Expedition 75 ekibinin komutanlığını yürütüyor. Deniz biyoloğu ve fizyolog olan Meir, NASA'ya 2013'te astronot adayı olarak seçildi. İlk uzay görevini 2019-2020'de istasyonda tamamladı ve 18 Ekim 2019'da NASA astronotu Christina Koch ile birlikte tarihin yalnızca kadınlardan oluşan ilk uzay yürüyüşünü gerçekleştirdi. Bilimsel kariyerinde, imparator penguenlerin ve kazların düşük oksijenli koşullardaki fizyolojisini incelemesiyle tanınıyor; bu geçmiş, uzayda insan fizyolojisine yönelik araştırmalara da doğal bir yakınlık sağlıyor.

Kısaca

• Jessica Meir, 29 Temmuz 2026'da ISS'de sanal gerçeklik tabanlı görme testini denedi.
• Sistem, Nevada Üniversitesi Reno'da NASA EPSCoR desteğiyle geliştirildi.
• Uzun görevlerde astronotların yüzde 37,5-51'inde SANS bulguları görülebiliyor.
• Hedef, uçuş sırasında görme sağlığını düzenli ve hızlı izlemek.