Erken evrenin dev kara delikleri 'kaotik birikim'le büyümüş olabilir: 100 güneş kütleli tohum
Zubovas ve Tartėnas'a göre J0313-1806 gibi uç kara delikler, ağır tohum ya da Eddington sınırını aşmadan, rastgele yönlerden gelen gazla yaklaşık 100 güneş kütleli tohumdan büyüyebilir.

Litvanya'daki Fizik Bilimleri ve Teknoloji Merkezi'nden Kastytis Zubovas ve Matas Tartėnas, evrenin ilk yarım milyar yılında devasa kara deliklerin nasıl bu kadar hızlı büyüyebildiği sorusuna eski bir fikirle geri döndü. Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlanan çalışmaya göre, bilinen en uç örnekler bile yalnızca yaklaşık 100 güneş kütlesindeki sıradan bir kara delik tohumundan, "kaotik birikim" adı verilen bir süreçle büyümüş olabilir. Bunun için ne dev tohumlara ne de fizik sınırlarının aşılmasına gerek var.
Bilmece: Çok kütle, çok az zaman
Sorunun en çarpıcı örneği J0313-1806 adlı kuasar. Kuasar, merkezindeki süper kütleli kara deliğin çevresindeki gazı yutarken parladığı çok parlak bir gök cismidir. J0313-1806'nın kara deliği, evren henüz 700 milyon yaşından gençken yaklaşık 3 milyar güneş kütlesine ulaşmıştı. Astrofizikçiler yirmi yıldır aynı soruyu soruyor: Bu kadar kütle bu kadar kısa sürede nasıl toplandı?
Engelin adı Eddington sınırı. Kara deliğe düşen gaz ısınıp ışıdıkça, ışığın basıncı sonradan gelen gazı geri iter. Işınım basıncı ile kütleçekimi dengelendiğinde madde akışı daha fazla hızlanamaz. Sınır kara deliğin kütlesiyle orantılı olduğundan büyüme üstel gider. Düşen kütlenin yaklaşık yüzde 10'unun ışığa dönüştüğü olağan varsayımla kütle yaklaşık 44-45 milyon yılda bir e kat (yaklaşık 2,7 kat) artar. Yazarların hesabına göre 100 güneş kütlesindeki bir kara deliğin 3 milyar güneş kütlesine ulaşması için bu türden yaklaşık 17 adım, yani kabaca 770 milyon yıl gerekir. İlk yıldızların ve kara deliklerin oluşması için geçen süre de düşülürse evrenin elinde 600 milyon yıldan az zaman vardı.
İki bilinen çıkış yolu ve bedelleri
Şimdiye kadar iki yol öne çıktı. Birincisi, en az 10 bin güneş kütlesindeki bir "ağır tohum" ile başlamak. Bu tohum dev gaz bulutlarının doğrudan çökmesiyle oluşur ve en yavaş aşamayı atlatır. İkincisi, Eddington sınırını aşmak: Gazın enerjisi ışınım dışında yollarla uzaklaştırılırsa kara delik çok daha hızlı büyüyebilir. Yazarlara göre ikisinin de zayıf yanı var. Doğrudan çökme nadir bir koşullar bileşimi ister, gerçek birikim akışlarının yüz milyonlarca yıl boyunca sınırın üstünde kalıp kalamayacağı ise belirsiz.
Kaotik birikim nasıl çalışıyor?
Üçüncü senaryo, kara deliği besleyen gazın geliş biçimine dayanıyor. Yavaş dönen bir karanlık madde halesinde gaz, neredeyse rastgele yönlerden akar. Her akıntı, kara deliğin dönme eksenine göre rastgele eğik küçük bir disk oluşturur, kara deliği kısa süre besler ve ardından başka açıdaki bir diskin akışı gelir. Kimi diskler kara deliğin dönüşünü hızlandırır, kimi ters yönde döndüğü için yavaşlatır. Yavaşlatan olaylar daha seyrektir ama kütle başına daha etkilidir; sonuçta kara deliğin dönüşü düşük kalır.
Bu önemli, çünkü yavaş dönen bir kara delik yuttuğu kütlenin daha azını ışığa çevirir. Yazarlara göre verimlilik yüzde 10 yerine yüzde 6 ile 7,5 arasında kalır. Küçük görünen bu fark, büyüme zaman ölçeğini yaklaşık 27-32 milyon yıla indirir ve J0313-1806'yı yetiştirmek için gereken süreyi 770 milyon yıldan 550 milyon yıla çeker. Bu hesap, 2021'de Zubovas ve Andrew King'in önerdiği fikrin güncellenmiş hâli.
Veriyle karşılaştırma ve sınırlar
Ekip modelini, z > 7 kırmızıya kayma değerlerindeki bilinen tüm süper kütleli kara delik kütle tahminleriyle karşılaştırdı. Makaleye göre en güvenilir sayılan "viriyal" kütle tahminleri (gazın hızından çıkarılan değerler), 10,6'ya kadar kırmızıya kaymada ve J0313-1806 dâhil, Büyük Patlama'dan yaklaşık 100 milyon yıl sonra oluşan en çok 100 güneş kütlesindeki tohumlarla, yaklaşık 32 milyon yıllık büyüme zaman ölçeğiyle açıklanabiliyor. Bunun şartı, kara deliğin zamanın en az yüzde 85'inde Eddington hızında beslenmesi, yani büyümenin neredeyse kesintisiz olması.
Yazarlar bunun modelin işe yaradığını gösterdiğini, rakiplerin yanlış olduğunu göstermediğini vurguluyor. X ışını ve morötesi tayfa dayanan bazı kütle tahminleri, aynı hızlı büyümeyle bile 500 güneş kütlesinden büyük tohumlar gerektiriyor; yazarlar bu tahminlerin akışa dair daha fazla varsayıma dayandığını belirtiyor. GN-z11 örneğinde viriyal tahmin, daha az güvenilir olanın yaklaşık yedide biri kadar.
Sınanabilir öngörüler
Model, rakip açıklamalardan ayrılan öngörüler yapıyor. Kaotik birikim, en kütleli erken kara deliklerin yavaş döneceğini söylüyor; sürekli süper-Eddington büyüme ise onları hızlı döndürmesi gereken bir süreç. Dönüş, X ışını yayılım çizgilerinin biçiminden ölçülebilir, ama mevcut ölçümler daha düşük kırmızıya kaymalarda ve belirsiz. ESA'nın planlanan NewAthena gözlemevi bu iş için en uygun araç, ancak en erken 2037'de fırlatılacak.
İkinci öngörü, en büyük kara delik kütlesinin kırmızıya kayma 7,5'e kadar çok hızlı artıp sonra neredeyse düzleşmesi. Mevcut veri bunu ima ediyor ama kapsadığı hacim sonuç çıkarmak için küçük; Euclid ve Roman gibi geniş alan taramalarının yeterli sayıda kara delik bulması bekleniyor. Yazarlar modeli çürütebilecek bir ölçümü de açıkça söylüyor: kırmızıya kayması 9,1 veya daha yüksek, kütlesi güvenilir biçimde bir milyar güneş kütlesinin üzerinde ölçülen bir kara delik.
Çalışma ayrıca James Webb'in keşfettiği "küçük kırmızı noktalar"la bağ kuruyor. Hızla büyüyen bir kara delik 100 bin ile 10 milyon güneş kütlesine ulaşınca, kütlesine göre değişen bir eşikte, birikim enerjisi çevresindeki gazı temizleyen büyük ölçekli akıntılar sürebilir ve çekirdek görünür hâle gelebilir. Küçük kırmızı noktaların tahmin edilen kütleleri bu aralığa düşüyor, ancak onları neyin parlattığı hâlâ tartışmalı.
Yazarların sonucu mütevazı: düşük dönüşle Eddington sınırına yakın büyüyen sıradan yıldız kütleli tohumlar, bilinen en erken süper kütleli kara delikleri açıklayabilir. Gerçekte bunun olup olmadığına ise yeni nesil teleskopların cevap vermesi gerekecek.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















