Yıldızı içeriden yiyen asteroit kütleli kara delik: ilksel kara delikler için yeni av yöntemi
MIT'li fizikçiler, atom boyutunda ama asteroit kütleli bir ilksel kara deliğin Güneş benzeri bir yıldıza yakalanırsa onu içten patlatacağını, bunun da gözlenebilir bir ışık patlaması vereceğini hesapladı.

Büyük Patlama'dan saniyenin çok küçük bir kesrinde sonra, kendi çekimi altında çöken yoğun cepler küçücük kara delikler doğurmuş olabilir. İlksel kara delik denen bu nesneler henüz gözlenmedi; ancak bulunurlarsa evrendeki karanlık maddenin önemli bir bölümünü oluşturabilirler. Massachusetts Institute of Technology'den (MIT) fizikçilerin 19 Kasım'da duyurulan çalışması, böyle bir nesneyi yakalamanın olası bir yolunu tarif ediyor: bir yıldızın içinde patlama olarak.
MIT'nin açıklamasına göre çalışma The Astrophysical Journal'da yayımlandı ve başyazarı MIT'de yardımcı doçent olan Ore Gottlieb. Ekipte Flatiron Enstitüsü'nden Matteo Cantiello, New York Üniversitesi'nden Cameron Norton ve Matthew Kleban ile Stanford Üniversitesi'nden Ken Van Tilburg de var. Araştırmacılar genel görelilik, akışkanlar dinamiği, yıldız evrimi ve parçacık fiziği denklemlerine dayanan çözümlemeler ve üç boyutlu benzetimler kullandı.
Hangi ilksel kara delikler hâlâ ortada olabilir?
Hawking ışıması, kara deliklerin çok yavaş biçimde enerji yayarak kütle kaybetmesini anlatan kuramsal bir kuantum etkisidir. Bu yüzden en küçük ve en hafif ilksel kara delikler bugüne kadar buharlaşıp gitmiş olmalı. Daha ağır olanların ise yok olmaya yetecek zamanı olmadı. Ekibin ilgilendiği nesneler bir atom kadar küçük, ama bir asteroit kadar kütleli; yani yaklaşık olarak Dünya'nın milyonda biri kütlesinde.
Araştırmacıların sorusu şuydu: Böyle kara delikler varsa bugün yıldızlarla nasıl etkileşirler ve bu etkileşim varlıklarını kanıtlamanın yolu olabilir mi?
Yakalanma için bir eşlikçi gerekiyor
Hesaplar, tek bir yıldızın çekiminin yoldan geçen bir ilksel kara deliği tutmaya yetmediğini gösterdi. Ancak ikinci bir yıldız ya da gezegen gibi bir eşlikçi varsa, kara delik verimli biçimde yakalanabiliyor. Bu üç cisimli düzende kara delik yıldızın maddesinden her geçişinde sürtünme yaşıyor, yörüngesi giderek küçülüyor ve binlerce ile milyonlarca yıl arasında değişen bir sürede yıldızın merkezine düşüyor. Bu süre insan ölçeğinde uzun, kozmik ölçekte neredeyse anlık sayılır.
Yıldızın içindeki küçük yırtıcı
Merkeze yerleşen kara delik çevresindeki gazı yutarak büyüyor. Büyümenin hızı, kara deliğin gazı ısıtıp daha fazla düşüşü yavaşlatırken çevreye ne kadar enerji geri verdiğine bağlı. Ekibin modeline göre enerjinin çoğu kara deliğin içine taşınıyor; bu da kara deliğin önceden düşünülenden daha hızlı büyümesine izin veriyor. Birkaç milyon yıl içinde yıldızın kütlesinin yaklaşık yüzde 1'ini yutmuş oluyor.
Yıldız yeterince hızlı dönüyorsa kritik bir eşik geçiliyor: Gaz artık doğrudan kara deliğe düşemiyor ve birkaç metre boyutundaki kara deliğin çevresinde dönen bir disk oluşturuyor. Gottlieb'in deyişiyle bu, yıldız için bir ölüm fermanı. Disk ve dönen kara delik, uzay-zamanı büküp diskin manyetik alanını da buruyor. Bu burulmuş alan kara deliğin kutuplarından çok güçlü elektromanyetik jetler fırlatıyor. Benzetimlere göre jetler birkaç düzine saniye içinde yıldızı delip geçerek patlatıyor.
Teleskopların görebileceği iz
Araştırmacılar bu patlamanın ışığını da kestirdi. Beklenen sıra şöyle: önce X-ışınları ve gama ışınları, ardından zamanla optik ve kızılötesi ışıma, daha geç evrede de radyo emisyonu. Mavi ve mor ötesi ışıkta parlayan bu olay, ekibe göre mevcut teleskoplarla saptanabilecek parlaklıkta. Üstelik olay yalnızca yakın çevrede olmak zorunda değil; Gottlieb, birkaç gökada ötede de olsa görülebileceğini söylüyor.
Sınırlar: başka olaylarla karışabilir
Çalışma kuramsal; henüz böyle bir patlama gözlenmiş değil. Gottlieb, benzer bir parlama veren başka gökbilimsel olayların da bulunduğunu belirtiyor. Bu nedenle sinyalin tek başına yetmeyeceğini, başka ipuçlarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor. Örneğin patlaması beklenmeyen kütlede bir yıldız patlarsa, içeride onu yiyen bir tür parazitin bulunduğu akla gelebilir.
Neden önemli?
Karanlık maddenin ne olduğu hâlâ bilinmiyor. İlksel kara delikler bu soruya yanıt adaylarından biri; ancak doğrudan gözlemsel bir sınama bulmak zor. Yeni yöntem, patlamalar aranıp bulunduğunda varlıklarını göstermeyi, bulunamadığında ise bu kara deliklerin karanlık maddeye katkısına gözlemle sınır koymayı mümkün kılıyor. Gottlieb'e göre geniş etki, ilksel kara deliklerin ve karanlık maddeye katkılarının artık gözlemlerle kısıtlanabilmesi.
Gottlieb, bu patlamaların gözlenebilir olmasını beklediklerini ve araştırmaya değer bir yön olduğunu söylüyor. Böyle bir imzanın gerçekten görülüp görülmeyeceği, yani ilksel kara deliklerin doğada var olup olmadığı sorusu şimdilik açık.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















