Sekizlik takımyıldızı (Octans) nedir? Güney gök kutbu, Sigma Octantis ve Nu Octantis
Sekizlik (Octans), güney gök kutbunu içine alan sönük bir takımyıldızdır: adını oktanttan alır, Türkiye'den görülmez; Nu Octantis'in ters yörüngeli gezegeni ve NGC 2573 gökadası burada yer alır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gök kutbunu içine alır; Tukan, Hint, Tavus Kuşu, Cennet Kuşu, Bukalemun, Masa ve Küçük Su Yılanı arasında
- Çap
- 291 derece kare (88 takımyıldız arasında 50.)
- Keşif
- Nicolas-Louis de Lacaille, Ümit Burnu seferi (1752); Coelum Australe Stelliferum (1763)
Sekizlik (Latince adıyla Octans, IAU kısaltması Oct), güney gök kutbunu içine alan sönük bir takımyıldızdır; adını bir denizcilik aleti olan oktanttan alır. Gökyüzünde yaklaşık 291 derece karelik bir alan kaplar ve 88 resmî takımyıldız arasında 50. sıradadır. Türkiye'den hiçbir bölümü görülemez.
Bu maddede takımyıldızın Türkçe ve Latince adını, gökte nerede durduğunu, neden Türkiye'den görülmediğini, başlıca yıldızlarını, içindeki gök cisimlerini ve adının hikâyesini bulacaksınız. Sekizlik'i ilginç yapan, parlaklığı değil konumudur: gökyüzünün güney ekseni tam bu takımyıldızın içinden geçer.
Türkçe ve Latince adı
Takımyıldızın Latince adı Octans, tamlama (genitif) biçimi Octantis'tir; bu yüzden yıldızlar "Nu Octantis" ya da "ν Oct" diye anılır. Türkçe Vikipedi takımyıldızı "Sekizlik" adıyla verir; bu madde de aynı adı kullanıyor. Resmî ad yalnızca Latincedir, Türkçe karşılık ise Latince sözcüğün anlamından gelir: oktant, bir çemberin sekizde biri (45 derecelik) yayına sahip bir ölçüm aletidir.
Takımyıldızın komşuları Tukan (Tucana), Hint (Indus), Tavus Kuşu (Pavo), Cennet Kuşu (Apus), Bukalemun (Chamaeleon), Masa (Mensa) ve Küçük Su Yılanı (Hydrus) takımyıldızlarıdır. Bu komşulardan bir kısmını Hint, Bukalemun ve Masa sayfalarında ayrı ayrı anlattık. Tüm takımyıldızların genel listesi ve tarihi için Takımyıldızlar maddesine bakabilirsiniz.

Verileri göster
| Latince ad | Octans (Oct) |
|---|---|
| Alan | 291 derece kare |
| Boyut sırası | 50. (88 içinde) |
| Dik açıklık | −74,3° ile −90° |
| En parlak yıldız | Nu Octantis, 3,73 kadir |
| Adın kaynağı | Oktant (denizcilik aleti) |
Türkiye'den görülür mü?
Hayır. Takımyıldızın en kuzeydeki sınırı −74,3° dik açıklıktadır. Kuzey yarımkürede bir gözlemcinin, güneye bu kadar uzak bir noktayı ufkun üstünde görebilmesi için enleminin 90° eksi o uzaklıktan, yani yaklaşık 15,7° kuzeyden daha güneyde olması gerekir. Türkiye ise yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır; en güneydeki yerimizde bile Sekizlik'in en kuzey ucu, en yükseğe çıktığı anda ufkun çok altında kalır. Dolayısıyla ne kadar karanlık ya da yüksek bir gözlem yeri seçilirse seçilsin, Sekizlik'in tek bir yıldızı bile Türkiye'den izlenemez.
Takımyıldızın tamamı ancak Ekvator'dan güneye inen enlemlerde görülür. Kabaca 15,7° güney enleminin güneyindeki yerlerde ise Sekizlik ufkun altına hiç inmez; gece boyunca güney gök kutbunun çevresinde daireler çizer. Güney Afrika, Avustralya, Şili ya da Yeni Zelanda'daki gözlemciler bu yüzden onu yılın her gecesi aynı çevrede bulabilir. Konumunuzdaki gökyüzünü merak ediyorsanız gökyüzü haritası sayfası size o anki gökyüzünü gösterir; Sekizlik'i orada bulamamanız beklenen bir sonuçtur.
Hangi mevsimde, nasıl bulunur?
Güney yarımkürede Sekizlik, akşam saat 21.00 civarında en iyi Ekim ayında görülür. Orada bu dönem ilkbahara denk gelir. Kutba yakın olduğu için gökyüzünde "yükselip batan" bir takımyıldızdan çok, yıl boyunca aynı yerde dönen bir takımyıldızdır; mevsim değiştikçe değişen yalnızca desenin kutba göre hangi yöne baktığıdır.
Sekizlik'i bulmak kolay değildir, çünkü rehberlik edecek parlak bir yıldızı yoktur. Güney yarımkürede kutup yönünü bulmanın klasik yolu Güney Haçı'nı kullanmaktır: haçın uzun ekseni, uzunluğunun yaklaşık 4,5 katı kadar uzatıldığında güney gök kutbuna ulaşır. Uzantının ulaştığı nokta, haçtan yaklaşık 5-6 derece ötede, Sekizlik'in içindedir. Bir diğer yöntem, Canopus, Achernar ve Sirius gibi parlak yıldızlarla gökyüzünde eşkenar üçgenler kurmaktır. Çıplak gözle görülen en yakın işaret ise Büyük Macellan Bulutu ile Küçük Macellan Bulutu'dur; kutup, Güney Haçı ile bu iki bulutun arasında kalan karanlık bölgededir.

Güney gök kutbu ve "güney Kutup Yıldızı"
Sekizlik'in en önemli özelliği, Dünya'nın dönme ekseninin güneyde gökyüzüne uzandığı noktayı, yani güney gök kutbunu içermesidir. Kuzeyde bu noktanın hemen yanında parlak bir Kutup Yıldızı (Polaris) bulunur; güneyde ise böyle bir yıldız yoktur. En yakın ve görece seçilebilir aday Sigma Octantis'tir: yaklaşık 5,4-5,5 kadir parlaklığındaki bu F0 türü alt dev yaklaşık 294 ışık yılı uzaktadır ve kutba bir dereceden biraz fazla mesafededir. Ad olarak "Polaris Australis" (güneyin kutup yıldızı) 1700'lerden beri kullanılır; IAU bu adı Eylül 2017'de resmen onayladı.
Sigma Octantis'in denizcilikte kullanılabilirliği çok sınırlıdır. Gözün alt sınırına yakın parlaklığı yüzünden pratikte kimse ondan yön bulmaz; bu iş için Güney Haçı tercih edilir. Üstelik kutup noktası sabit değildir: Dünya'nın ekseni yaklaşık 25.700 yıllık bir çevrimle yalpalar. Bu hareketi presesyon sayfasında anlattık. Yani Sigma Octantis bugünün kutup yıldızıdır ve zamanla kutup ondan uzaklaşacaktır. Sigma Octantis ayrıca Delta Scuti türü bir değişen yıldızdır: parlaklığı yaklaşık 2,33 saatlik bir düzenle 0,03 kadir kadar oynar, ancak bu değişim gözle fark edilmeyecek kadar küçüktür.
Kutba daha yakın yıldızlar da vardır: 6,82 kadirlik BQ Octantis, Sigma'dan kutba daha yakındır, ama çıplak gözle görülemez.
Başlıca yıldızları
Sekizlik'te 4. kadirden parlak yalnızca tek bir yıldız vardır. Aşağıdaki tabloda başlıca yıldızlar parlaklık sırasıyla verilmiştir. Kadir ölçeğinde küçük değer daha parlak demektir (görünür parlaklık sayfasına bakın). Değerler yaklaşıktır.
| Yıldız | Görünür parlaklık | Uzaklık (ışık yılı) | Tür |
|---|---|---|---|
| Nu Octantis | 3,73 | ~73,5 | K1 alt dev |
| Beta Octantis | 4,13 | ~149 | A9 (evrimleşen A türü) |
| Delta Octantis | 4,31 | ~299 | K2 dev (turuncu) |
| Alfa Octantis | 5,13 | ~148 | İki F türü yıldız (örten ikili) |
| Sigma Octantis | ~5,4 | ~294 | F0 alt dev |
Tablodaki K, A, F gibi harfler yıldızın tayf türünü, yani sıcaklık sınıfını gösterir.
Nu Octantis: ters yörüngeli gezegen
Takımyıldızın en parlak yıldızı, adındaki Yunan harfinin düşündürdüğünün aksine "alfa" değil Nu Octantis'tir. Yaklaşık 73,5 ışık yıl uzaklıktaki bu yıldız, çekirdeğindeki hidrojeni tüketip şişmiş bir K1 türü alt devdir: Güneş'in yaklaşık 1,57 katı kütlede, yaklaşık 5 katı yarıçaptadır. Tek değildir; yaklaşık 1.050 günde (2,9 yıl) kendi çevresinde dönen bir beyaz cüce yoldaşı vardır. Beyaz cücenin kütlesi Güneş'inkinin yaklaşık 0,57 katıdır. İki yıldız arasındaki uzaklık yalnızca yaklaşık 2,6 gök birimidir.
Sistemi özel kılan, 2009'dan beri bir ötegezegenin orada olabileceğinin öne sürülmesidir. Bu gezegen adayı uzun süre tartışmalıydı; 2025'te yeni radyal hız ölçümleriyle yapılan bir çalışma varlığını doğruladı. Yaklaşık 1,24 gök birimlik yörüngede dolanan, Jüpiter'in yaklaşık 2,19 katı kütleli bir dev gezegendir ve ikili yıldızın dönüş yönüne ters, yani retrograd bir yörüngede döner. Çift yıldızın böylesine yakın olduğu bir sistemde bu tür bir yörünge çok sıra dışıdır.
Beta, Delta ve Alfa Octantis
Beta Octantis yaklaşık 149 ışık yıl uzaktaki, yaklaşık 500 milyon yaşında beyaz renkli bir yıldızdır; Güneş'in yaklaşık 2,3 katı kütleye ve yaklaşık 42 katı parlaklığa sahiptir. Konumundaki küçük kaymalar, gözle görülmeyen bir yoldaşı olabileceğine işaret eder. Delta Octantis ise yaklaşık 299 ışık yılda, Güneş'in yaklaşık 271 katı ışıma yapan turuncu bir devdir; Satürn'ün güney kutup yıldızı olmasıyla da bilinir, yani Satürn'den bakan bir gözlemci için güney gök kutbu bu yıldızın yakınında kalır.
Alfa Octantis ise takımyıldızın en parlak yıldızı değildir; Nu Octantis ondan çok daha parlaktır. Alfa Octantis, "alfa" harfi taşıyan bütün yıldızlar arasında en sönük olandır (yaklaşık 5,13 kadir). Her biri Güneş'in yaklaşık iki katı kütlede ve yarıçapta iki F türü yıldızdan oluşur ve bunlar yaklaşık 9,07 günde birbirlerinin çevresinde dolanır; sistem aynı zamanda bir çift yıldız türü olan örten çift yıldızdır, yani biri diğerinin önünden geçtiğinde toplam parlaklık biraz azalır. Parlak bir X-ışını kaynağı olduğu ve çevresinde bir artık toz diski bulunduğu da bildirilmiştir.
Derin gökyüzü cisimleri
Sekizlik'te Messier nesnesi yoktur; içindeki cisimlerin hepsi küçük teleskop ya da daha büyüğünü ister.
Polarissima Australis: NGC 2573
Güney gök kutbuna en yakın NGC nesnesi, NGC 2573 adlı çubuklu sarmal gökadadır; bu yüzden ona Latince "en güneydeki kutup" anlamına gelen Polarissima Australis denir. Gökada yaklaşık 84 milyon ışık yılı uzaktadır, parlaklığı yaklaşık 13,25 kadirdir ve çapı yaklaşık 77.800 ışık yılı olarak tahmin edilir; bu boyut Samanyolu'na yakındır. John Herschel gökadayı 29 Mart 1837'de keşfetti. Bugün bize yaklaşık 2.429 km/s hızla uzaklaşmaktadır.
NGC 7098 ve NGC 7095
Takımyıldızın öbür ünlü gökadaları NGC 7098 ve NGC 7095'tir; ikisi de çubuklu sarmaldır. NGC 7098, John Herschel tarafından 22 Eylül 1835'te bulundu; yaklaşık 95 milyon ışık yılı uzaktadır, parlaklığı 11,3 kadirdir ve yaklaşık 152.400 ışık yılı çapındadır. İç halkası dört sıkı sarılı koldan, dış halkası iki koldan oluşur; her iki halkada da yıldız oluşumu sürer. NGC 7095 ise yaklaşık 115 milyon ışık yılı uzaktadır.
Ayrıca Collinder 411 gibi seyrek bir açık yıldız kümesi de bu bölgededir.
Sekizlik'teki ötegezegenler
Takımyıldız sönük olsa da ötegezegen avcılarının ilgisini çekmiştir. Katalog verilerine göre dört yıldız sisteminde doğrulanmış gezegen vardır: Mu² Octantis, Nu Octantis A, HD 142022 ve HD 212301. HD 212301'in gezegeni, yıldızına çok yakın bir yörüngede 2,2 günde dönen "sıcak Jüpiter"dir; HD 142022'nin gezegeninin yörünge süresi ise 1.928 gündür.
Ünlü bir örnek de LHS 475 b'dir. Yaklaşık 40,7 ışık yılı uzaktaki LHS 475 yıldızının çevresinde dolanan bu kayalık gezegen, James Webb Uzay Teleskobu'nun doğruladığı ilk ötegezegen oldu. TESS ilk adayı gördü; Webb'in NIRSpec cihazıyla 31 Ağustos 2022'de yapılan gözlemler Ocak 2023'te yayımlandı. Gezegenin çapı Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 99'u, kütlesi yaklaşık yüzde 91'idir; yıldızı çevresinde 2 günde döner ve yüzey sıcaklığı yaklaşık 586 K (313°C) olarak hesaplanmıştır. Bir atmosferi olup olmadığı henüz bilinmiyor.

Adının hikâyesi: Lacaille ve oktant
Sekizlik, antik dünyadan gelen bir takımyıldız değildir. Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille, 1752'deki Ümit Burnu seferi sırasında güney göğünü kataloglarken yeni takımyıldızlar tanımladı; Sekizlik de bunlardan biridir. Lacaille bunu başta "yansıtmalı oktant" anlamına gelen l'Octans de Réflexion diye adlandırdı. Sonradan ad Octans Hadleianus olarak da anıldı; bu, oktantı 1730 dolaylarında geliştiren İngiliz matematikçi John Hadley'e bir saygı sözüdür. Takımyıldız, Lacaille'in ölümünden sonra, 1763'te yayımlanan Coelum Australe Stelliferum adlı yıldız atlasında yer aldı.
Seçim anlamlıdır: oktant, gemilerin denizde enlemini bulmak için Güneş ve yıldızların ufuktan yüksekliğini ölçtüğü bir alettir. Gökyüzünün güney ekseni de zaten denizcilerin yönünü bulmaya çalıştığı yerdedir. Lacaille'in güney göğü için tanımladığı takımyıldızların birçoğu bilim ve sanat aletlerinin adını taşır.
Efsanesi ve gök anlatıları
Sekizlik'in Yunan ya da başka bir geleneksel mitolojisi yoktur: takımyıldız, güney gökyüzündeki boşlukları doldurmak için 18. yüzyılda yapılmış bilimsel bir düzenlemedir ve adı bir mit kahramanından değil bir alet adından gelir. Türk ve Anadolu gök anlatılarında da yeri yoktur, çünkü bu bölge Anadolu'dan ve Orta Asya'dan hiç görülmez. Türk gökyüzünün sabit yıldızı olan Demirkazık (Kutup Yıldızı) kuzeyde durur; güney gök kutbunun bulunduğu bu bölge ise Anadolu'nun göğünde yer almaz.
İlginç bilgiler
- Güney gök kutbu Sekizlik'in içindedir; ama kutba en yakın çıplak gözle görülebilir yıldız bile (Sigma Octantis) zor seçilir.
- Alfa Octantis, "alfa" harfini taşıyan yıldızlar arasında en sönük olandır.
- Delta Octantis, Satürn'den bakıldığında güney kutup yıldızıdır.
- James Webb Uzay Teleskobu'nun doğruladığı ilk ötegezegen LHS 475 b, Sekizlik'in sınırları içinde yer alır.
- Dünya'nın ekseni yaklaşık 25.700 yılda bir tam çevrim yaptığından, güneyin kutup yıldızı sürekli değişir.
Kısaca
- Sekizlik (Octans), güney gök kutbunu içine alan, 291 derece karelik sönük bir takımyıldızdır; Türkiye'den hiçbir bölümü görülmez.
- Adını, Lacaille'in 1750'lerde Ümit Burnu'nda tanımladığı oktant (denizcilik aleti) imgesinden alır; geleneksel bir mitolojisi yoktur.
- En parlak yıldızı Nu Octantis'tir (3,73 kadir); 2025'te doğrulanan, ters yörüngeli bir dev gezegen barındırır.
- Kutup yıldızı Sigma Octantis yalnızca yaklaşık 5,4 kadirdir; güneyde yön bulmak için Güney Haçı kullanılır.
- Gökada NGC 2573 (Polarissima Australis) ve ötegezegen LHS 475 b, takımyıldızın en bilinen cisimleridir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)














