Masa takımyıldızı (Mensa) nedir? Alfa Mensae, Pi Mensae ve Macellan Bulutu
Masa (Mensa), güney gök kutbuna yakın sönük bir takımyıldızdır: adını Masa Dağı'ndan alır, Türkiye'den görülmez; Büyük Macellan Bulutu'nun bir bölümü ve Pi Mensae'nin ötegezegenleri içinde yer alır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzünde, güney gök kutbunun yakınında; Kılıçbalığı, Küçük Su Yılanı, Sekizlik, Bukalemun ve Uçan Balık arasında
- Çap
- 153 derece kare (88 takımyıldız arasında 75.)
- Keşif
- Nicolas-Louis de Lacaille, Ümit Burnu gözlemleri (1750-1754); Coelum Australe Stelliferum (1763)
Masa (Latince adıyla Mensa, IAU kısaltması Men), güney gök kutbunun yakınındaki sönük bir takımyıldızdır; adını Güney Afrika'daki Masa Dağı'ndan alır ve 88 resmî takımyıldız içinde adı bir dünya coğrafyasından gelen tek takımyıldızdır. Alanı yaklaşık 153 derece karedir (88 takımyıldız arasında 75.); içindeki hiçbir yıldız 5. kadirden parlak değildir ve Türkiye'den hiçbir bölümü görülmez.
Bu madde takımyıldızın Türkçe ve Latince adını, gökte nerede durduğunu, neden Türkiye'den görülemediğini, yıldızlarını, içindeki gök cisimlerini ve adının hikâyesini anlatıyor. Masa'nın ilginç yanı çıplak gözle görülenler değil: Büyük Macellan Bulutu'nun bir kısmı bu sınırlar içinde kalıyor, içinde uzak bir kuasar ile bir Güneş benzeri yıldızın ötegezegenleri var.
Türkçe ve Latince adı
Takımyıldızın Latince adı Mensa, yani "masa"dır; tamlama (genitif) biçimi Mensae'dir, bu yüzden yıldızlar "Alfa Mensae" ya da "α Men" diye anılır. Türkçe Vikipedi takımyıldızı "Masa takımyıldızı" olarak verir; adın geldiği dağ nedeniyle "Masa Dağı" da kullanılır. Resmî ad yalnızca Latince Mensa'dır; Türkçe karşılık, Latince sözcüğün "masa" anlamından türetilmiştir.
Takımyıldız sağ açıklıkta yaklaşık 3 saat 13 dakika ile 7 saat 37 dakika, dik açıklıkta −71° ile −85,5° arasında uzanır (bu koordinatların ne olduğu sağ açıklık ve dik açıklık sayfasında anlatılıyor). Komşuları Kılıçbalığı (Dorado), Küçük Su Yılanı (Hydrus), Sekizlik (Octans), Bukalemun (Chamaeleon) ve Uçan Balık (Volans) takımyıldızlarıdır; ayrıntısı Kılıçbalığı, Küçük Su Yılanı ve Bukalemun sayfalarında. Tüm takımyıldızların listesi için Takımyıldızlar maddesine bakabilirsiniz.

Verileri göster
| Latince ad | Mensa (Men) |
|---|---|
| Alan | 153 derece kare |
| Boyut sırası | 75. (88 içinde) |
| En parlak yıldız | Alfa Mensae, 5,09 kadir |
| Dik açıklık | −71° ile −85,5° |
| Adı veren | Masa Dağı |
Türkiye'den görülür mü?
Hayır. Takımyıldızın en kuzeydeki sınırı −71° dik açıklıktadır. Bir yıldızın gökyüzünde herhangi bir anda ufkun üstüne çıkabilmesi için gözlemcinin enlemi (kuzey yarımkürede) 90° eksi yıldızın güneye olan uzaklığından küçük olmalıdır. Bu basit geometri, Masa'nın en kuzey ucunun bile yalnızca yaklaşık 19° kuzey enleminin güneyinden ufkun üstüne çıkabildiğini; sınırdaki en güneydeki noktanın (−85,5°) ise ancak yaklaşık 4,5° kuzey enleminin güneyinde yükseldiğini gösterir. Takımyıldızın tamamı için kaba ölçüt olarak "5° kuzeyin güneyi" söylenir.
Türkiye yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır. En güneydeki yerimizde bile Masa'nın en kuzey noktası, en yükseğe çıktığı anda ufkun yaklaşık 17° altında kalır. Yani Türkiye'nin hiçbir yerinde, ne kadar karanlık ya da yüksek bir gözlem yeri seçilirse seçilsin, Masa'nın tek bir yıldızı bile görülemez. Takımyıldızı gerçekten gözlemlemek için Güney Afrika, Avustralya, Şili ya da Yeni Zelanda gibi güney yarımküre ülkelerine gitmek gerekir.
Gökyüzünde konumunu merak edenler için gökyüzü haritası sayfası konumunuzdaki gökyüzünü gösterir; Masa'yı orada bulamamanız beklenen bir sonuçtur.
Hangi mevsimde, nerede görülür?
Güney yarımkürede gözlemciler için Masa en iyi Ocak ayında, saat 21.00 civarında gökyüzünde yüksekte durur. Orada bu dönem yaz mevsimine denk gelir; yani takımyıldızın akşam gökyüzünde görülen dönemi kabaca Aralık-Şubat aralığıdır. Güney gök kutbuna yakın olduğu için yaklaşık 19° güney enleminin güneyindeki yerlerden ufkun altına hiç inmez; gece boyunca gökyüzünde kutup etrafında döner, ama yılın her gecesi aynı yükseklikte olmaz.
Masa'yı bulmak kolay değildir, çünkü rehber olacak parlak yıldızı yoktur. En iyi yol, çıplak gözle bulut gibi görünen Büyük Macellan Bulutu'ndan başlamaktır: bu uydu gökada Kılıçbalığı ile Masa'nın sınırında yer alır ve güney kısmı Masa'nın içine girer. Takımyıldız bulutun güneyinde, güney gök kutbuna doğru uzanır. Gerçekten karanlık, ışık kirliliğinden uzak bir gökyüzü gerekir; yıldızların çoğu 5. ile 6. kadir arasındadır.

Başlıca yıldızları
Masa'nın yıldızları öylesine sönüktür ki en parlağı bile bir lucida (takımyıldızın en parlak yıldızı) için rekor düzeyde zayıftır. Aşağıdaki tablo, çıplak gözün sınırında kalan başlıca yıldızları özetler (değerler yaklaşıktır).
| Yıldız | Görünür parlaklık | Uzaklık | Tür |
|---|---|---|---|
| Alfa Mensae | 5,09 | ~33 ışık yılı | G7 cüce (Güneş benzeri) |
| Gamma Mensae | 5,19 | ~105 ışık yılı | K2 dev (turuncu) |
| Beta Mensae | 5,31 | ~660 ışık yılı | G8 dev |
| Pi Mensae | 5,65 | ~60 ışık yılı | G tipi cüce |
Alfa Mensae
Takımyıldızın en parlak yıldızı olan Alfa Mensae'nin görünür parlaklığı 5,09'dur; bu değer, 88 takımyıldız içinde en sönük "lucida"dır. Güneş'ten yalnızca yaklaşık 33 ışık yılı uzaktadır. G7 türünde, ana kolda bir yıldızdır; kütlesi ve yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık yüzde 96'sı, ışınımı ise yüzde 81'i kadardır; yaşı yaklaşık 6,2 milyar yıl olarak tahmin edilir. Yaklaşık 250.000 yıl önce Güneş Sistemi'ne on ışık yılı dolayına kadar sokulduğu hesaplanmıştır; o dönemde gökyüzünde çok daha parlak görünmüş olmalı.
Yıldız 2024 Aralık'ında IAU tarafından Hoerikwaggo adını aldı; ad, Masa Dağı'nı anan Khoekhoe kökenli bir sözcüğe dayanır. Yıldızın etrafında bir toz diski olduğu ve soluk bir kızıl cüce yoldaşın bulunduğu bildirilmiştir; 2023'te bir yıl dolayında dönemli bir gezegen adayı öne sürüldü, ancak aletsel yanlış pozitif kuşkusu sürdüğü için bu aday henüz doğrulanmış değil.
Gamma ve Beta Mensae
Gamma Mensae (5,19) yaşlı bir turuncu devdir; K2 türündedir, Güneş'in yaklaşık 1,04 katı kütlede ve yaklaşık 5 katı yarıçaptadır. Beta Mensae (5,31) ise G8 türünde bir dev olup yaklaşık 660 ışık yılı uzaktadır.
Pi Mensae ve ötegezegenleri
Masa'nın bilim açısından en ünlü yıldızı, çıplak gözün tam sınırında (5,65) duran Pi Mensae'dir. Güneş'e benzeyen bu G tipi yıldız yaklaşık 60 ışık yılı uzaktadır. Yıldızın ilk yoldaşı olan Pi Mensae b, 15 Ekim 2001'de Anglo-Avustralya Gezegen Araştırması'yla bulundu; yörüngesi çok basıktır ve yaklaşık 2151 günde (5,89 yıl) tamamlanır. İlk kütle tahminleri 10 ile 30 Jüpiter kütlesi arasındaydı; 2020'de astrometriyle ölçülen gerçek kütle yaklaşık 14,1 Jüpiter kütlesi çıktı, bu da cismi kahverengi cüce aralığına yerleştirir.
İkinci cisim Pi Mensae c ise bir süper-Dünya'dır. NASA'nın TESS uzay teleskobunun bulduğu ilk ötegezegen olarak 16 Eylül 2018'de yayın için gönderildi. 6,27 günlük yörüngesi, yaklaşık 2,1 Dünya yarıçapı ve yaklaşık 3,6 Dünya kütlesiyle bilinir. 2022'de yaklaşık 125 günlük bir yörüngede üçüncü bir aday (Pi Mensae d) bildirildi, ancak doğrulaması sürüyor. Yöntemlerin ayrıntısı için Ötegezegenler maddesine bakabilirsiniz.
Derin gökyüzü cisimleri
Büyük Macellan Bulutu'nun payı
Masa'nın en önemli içeriği, Büyük Macellan Bulutu'nun (LMC) bir bölümüdür. Bulut yaklaşık 163.000 ışık yılı uzakta, çapı yaklaşık 32.200 ışık yılı olan, yaklaşık 20 milyar yıldızlı bir uydu gökadadır; gökyüzünde yaklaşık 10,75 × 9,17 derecelik bir alanı kaplar ve Kılıçbalığı ile Masa arasında paylaşılır (büyük kısmı Kılıçbalığı'ndadır). Güney yarımküreden çıplak gözle görülen bu bulut, yaklaşık 20° kuzeye kadar olan enlemlerden fark edilebilir; ayrıntısı Macellan Bulutları sayfasında.
Masa sınırları içinde kalan LMC nesneleri arasında W Mensae (nadir görülen bir R Coronae Borealis değişkeni), HD 268835 (çevresinde yoğun toz bulunan mavi bir hiperdev) ve R71 (2012'de parlayarak Güneş'in bir milyon katından fazla ışınım gücüne ulaşan parlak mavi değişken) sayılabilir. NGC 1987 yaklaşık 600 milyon yaşında, çok sayıda kızıl evrimleşmiş yıldız içeren bir kümedir; NGC 1848 ise yaklaşık 27 milyon yıllık genç bir açık kümedir. Bunların hiçbiri gözle görülmez, hepsi için büyük teleskop gerekir.
Bulutun öbür kısmındaki ünlü cisimler (Tarantula Bulutsusu, SN 1987A) Masa'da değil Kılıçbalığı'ndadır; onlar için Kılıçbalığı sayfasına bakın.
PKS 0637-752: uzaktaki kuasar
Masa'daki en uzak ve en dikkat çekici cisim, 0,651 kırmızıya kayma değerine sahip PKS 0637-752 kuasarıdır; yaklaşık 6 milyar ışık yılı uzaktadır. Bu cisim, 23 Temmuz 1999'da devreye giren Chandra X-ışını Gözlemevi'nin gözlediği ilk hedef oldu. Kuasarın merkezinde süper kütleli bir kara delik bulunur ve yaklaşık 330.000 ışık yılı uzunluğunda bir gaz jeti radyo, optik ve X-ışını dalga boylarında görülür. Chandra'nın verisi, jetin X-ışınlarının kozmik mikrodalga artalan ışımasının hızlı parçacıklarca saçılmasından doğduğu yorumunu destekledi.

Adının hikâyesi: Lacaille ve Masa Dağı
Masa, antik dünyadan miras kalan takımyıldızlardan biri değildir. Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille'in (15 Mart 1713 - 21 Mart 1762) güney göğü için tanımladığı on dört yeni takımyıldızdan biridir. Lacaille 1750-1754 arasında Ümit Burnu'nda bulundu; Hollandalı vali Ryk Tulbagh'ın desteğiyle Masa Körfezi kıyısında bir gözlemevi kurdu. Kırılmalı bir teleskopla yaklaşık 10.000 güney yıldızını gözleyip kataloglamak, bir yılı aşkın süre her gece gözlem yapmasını gerektirdi. Sonuçlar, ölümünden sonra, 1763'te Coelum Australe Stelliferum adıyla yayımlandı.
Lacaille yeni takımyıldızların çoğuna Aydınlanma Çağı'nın bilimsel aletlerinin adını verdi (Pergel, Saat, Oyma Kalemi gibi). Masa bu kuralın tek istisnasıdır: adını bir alet değil, gözlemevinin bulunduğu yerden görünen gerçek bir dağdan alır. İlk adı Fransızca "Montagne de la Table", Latincesi Mons Mensae'ydi; John Herschel 1844'te adın tek sözcüğe, Mensa'ya kısaltılmasını önerdi.
Seçim tesadüf değil. Masa Dağı, tepesi yaklaşık 3 kilometre genişliğinde düz bir platoyla biten, en yüksek noktası 1.084,6 metreye çıkan bir dağdır. Güneydoğudan esen nemli rüzgâr yamaçlardan yukarı itilip soğuk havaya ulaşınca yoğuşur ve tepede "masa örtüsü" denen bulut oluşur. Lacaille'in, Macellan Bulutlarını "Ümit Burnu bulutlarına" benzettiği ve gökteki "masayı" bu bulutların altına yerleştirdiği anlatılır; yani takımyıldız, hem dağın hem de aynı bölgedeki bulutsu görünümlü uydu gökadanın izini taşır.
Efsanesi ve gök anlatıları
Masa'nın Yunan ya da başka bir mitolojisi yoktur: takımyıldız 18. yüzyılda, gök haritacılığının sınırlarını doldurmak için yapılmış bilimsel bir düzenlemedir. Türk ve Anadolu gök anlatılarında da yeri yoktur, çünkü bu takımyıldız Anadolu ve Orta Asya'dan hiç görülmez. Kültürel bağ olarak anılabilecek tek örnek, Masa Dağı'nı anan Khoekhoe kökenli bir adın 2024'te Alfa Mensae'ye yıldız adı olarak verilmesidir.
Takımyıldızın içindeki Büyük Macellan Bulutu ise Avrupa'nın dikkatine, Ferdinand Magellan'ın 1519'daki yolculuğu sırasında kaydedilmesiyle girmiş ve adını bu yolculuktan almıştır.
İlginç bilgiler
- Masa, adı Dünya'daki bir coğrafi oluşumdan gelen tek takımyıldızdır.
- Takımyıldızın en parlak yıldızı olan Alfa Mensae, 88 takımyıldız içinde en sönük "lucida"dır; içinde 5. kadirden parlak yıldız yoktur.
- Pi Mensae c, TESS'in yayın için gönderilen ilk ötegezegen keşfidir.
- Chandra'nın ilk gözlem hedefi, Masa'daki PKS 0637-752 kuasarıydı.
- Güney yarımküredeki bir gözlemci Masa'yı çıplak gözle seçemese bile, aynı bölgedeki Macellan Bulutu'nu kolayca fark eder.
Kısaca
- Masa (Mensa), güney gök kutbuna yakın, 153 derece karelik sönük bir takımyıldızdır; Türkiye'den hiçbir bölümü görülmez.
- Adını Lacaille'in Ümit Burnu'ndaki gözlemlerinden, Masa Dağı'ndan alır; adı Dünya'daki bir coğrafi nesneden gelen tek takımyıldızdır.
- En parlak yıldızı Alfa Mensae (5,09 kadir, ~33 ışık yılı) 88 takımyıldız içinde en sönük "lucida"dır.
- Büyük Macellan Bulutu'nun bir kısmı, Pi Mensae'nin ötegezegenleri ve PKS 0637-752 kuasarı bölgenin başlıca cisimleridir.
- En iyi Ocak ayında akşam saatlerinde, güney yarımkürenin karanlık gökyüzünde aranır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















