21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Ptolemaeus Krateri (Ptolemaeus) nedir? Alphonsus, Arzachel ve Ranger 9

Ptolemaeus, Ay'ın merkezine yakın, 154 km çaplı, düz tabanlı eski bir kraterdir; Alphonsus ve Arzachel ile zincir kurar, komşusu Alphonsus'a 1965'te Ranger 9 çarptı.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, merkeze yakın; yaklaşık 9,2° G, 1,8° B
Çap
yaklaşık 154 km
Keşif
Ranger 9 (1965) komşu Alphonsus'a çarptı; Apollo 12, 14 ve 16 görevleri bölgeyi fotoğrafladı

Ptolemaeus Krateri (Latince Ptolemaeus), Ay'ın bize dönük yüzünün merkezine yakın duran, çapı yaklaşık 154 kilometre olan çok eski bir çarpma krateridir. Tabanı lavla dolduğu için düz ve koyudur; ortasında merkez dağ yoktur. Güneyindeki Alphonsus ve Arzachel ile kuzey-güney doğrultusunda bir krater zinciri oluşturur; Alphonsus, NASA'nın Ranger 9 sondasının 1965'te çarptığı yerdir.

Ptolemaeus nerede, adı nereden geliyor?

Krater, Ay'ın yakın yüzünde, yaklaşık 9,2° güney ve 1,8° batı koordinatlarında bulunur. Disk merkezine bu kadar yakın olduğu için Dünya'dan neredeyse tam karşıdan görünür; kenardaki kraterler gibi perspektif yüzünden yassılaşmaz. Ay yüzeyinin genel haritası için Ay'ın yüzeyi maddesine, bölgeyi öteki yer şekilleriyle birlikte bulmak için Ay atlası sayfasına bakabilirsiniz.

Adını, İskenderiye'de yaşamış, MS 2. yüzyılda çalışmış Greko-Romen gökbilimci, matematikçi ve coğrafyacı Claudius Ptolemaeus'tan alır. Türkçede bu bilgin Batlamyus adıyla bilinir; krater adları Türkçede uluslararası yazımlarıyla kullanıldığı için bu sayfada da Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) onayladığı Ptolemaeus yazımı korunuyor. IAU'nun adlandırma kaydına göre ad 1935'te onaylanmıştır.

Batlamyus, Dünya'yı evrenin durağan merkezi sayan modeli Almagest adlı eserinde sistemleştirmiştir; bu görüş Kopernik'e kadar yüzyıllarca Batı ve İslam biliminde egemen olmuştur. Adı gökyüzünde de yaşar: Akrep'teki açık küme, onu MS 130 dolaylarında bir bulutsu olarak kaydettiği için Batlamyus Kümesi (M7) diye anılır.

Apollo 12 uzay aracından güneydoğuya bakan alçak eğik görüntü: sağ ortada Ptolemaeus, fotoğrafın ortasında merkez tepeli ve basamaklı Herschel Krateri görülüyor.
NASA / Apollo 12 (AS12-50-7431), 19 Kasım 1969

Krater nasıl bir yapıya sahip?

Ptolemaeus eski ve aşınmış bir kraterdir; yaşı Nektaris öncesi (Pre-Nectarian) döneme yerleştirilir, yani Ay'ın en eski jeolojik dönemlerinden birine aittir. Çarpmayla açılan bir çukurun nasıl oluştuğunu çarpma krateri sözlük sayfasında okuyabilirsiniz; Ptolemaeus'ta bu çukuru sonradan lav doldurmuştur.

  • Çeper: Alçak, düzensiz ve çokgene benzeyen bir kenar çevreler. En yüksek nokta kuzeybatı çeperdeki Ptolemaeus Gamma'dır; yüksekliği yaklaşık 2,9 kilometredir.
  • Taban: Lavla dolup düzleşmiştir. Zemin koyudur ve üzerinde, lavın gömdüğü eski kraterlerin yalnızca soluk sırtlarını gösteren "hayalet kraterler" seçilir.
  • Merkez dağ yok: Alphonsus ve Arzachel'den farklı olarak ortada yükselen bir tepe bulunmaz.
  • Ammonius: Tabanın kuzeydoğu çeyreğinde yer alan küçük kraterdir.
  • Işın sistemi yok: Genç kraterlerin çevresindeki parlak ışınlar burada görülmez.

Kraterin kuzeyinde, daha küçük ama keskin hatlı Herschel durur. Ptolemaeus'un iki yanında ise Mare Imbrium yönünden kuzey-kuzeybatıya doğru uzanan, vadiye benzeyen çizgisel yarıklar vardır.

ÖzellikDeğer
KonumYaklaşık 9,2° G, 1,8° B
ÇapYaklaşık 154 km (IAU kaydında 153,67 km)
DerinlikYaklaşık 2,4 km
En yüksek çeper tepesiPtolemaeus Gamma, yaklaşık 2,9 km
Merkez dağYok
YaşNektaris öncesi

Gözlem tarihinde de iz bırakmıştır: gözlemci Thomas William Webb, Ptolemaeus'u gün doğumunda ya da gün batımında yüzeyi dalgalar gibi sırtlarla kabarmış "muhteşem bir göl"e benzetmiştir. Alçak açılı ışığın tabandaki hayalet halkaları ve kabartıları ortaya çıkarması, bu görünümün anlaşılır nedenidir.

Alphonsus ve Arzachel ile zincir

Ptolemaeus, güney-güneybatısındaki Alphonsus ve onun da güneyindeki Arzachel ile dizilen üçlünün en kuzeydeki ve en büyük üyesidir. Üçü de Ay'ın merkezine yakın yaylalarda durur ve küçük bir teleskopun görüş alanına birlikte sığabilir.

KraterÇapDerinlikMerkez dağAdını aldığı kişi
Ptolemaeus153,67 km2,4 kmYokClaudius Ptolemaeus (Batlamyus), İskenderiyeli gökbilimci
Alphonsus110,54 km2,7 kmAlfa tepesi, yaklaşık 1,5 kmKastilya Kralı X. Alfonso ("Bilge")
Arzachel96,99 km3,6 kmYaklaşık 1,5 km, batıya kaymışAl-Zarqālī (ö. 1100), Endülüslü gökbilimci
Ptolemaeus zincirinde en büyük krater
Uzay Gündem
Verileri göster
Ptolemaeus153,67
Alphonsus110,54
Arzachel96,99

Alphonsus

Alphonsus, tabanında piramit biçimli bir merkez tepe (Alfa) taşır; tepenin volkanik değil, anortozitten oluştuğu bildirilmektedir. Tabanda dört ya da beş küçük kraterin çevresinde koyu halkalar vardır. Bunların volkanik bacalar mı, yoksa altlarındaki koyu malzemeyi kazıyan çarpma kraterleri mi olduğu tartışılmıştır. Taban ayrıca bir yarık ağıyla kesilir; IAU kaydında Rimae Alphonsus yaklaşık 87 kilometre uzunluğundadır. Ad, Giovanni Riccioli'nin 1651 tarihli adlandırma sistemiyle X. Alfonso'ya verilmiş, IAU 1935'te onaylamıştır.

Alphonsus'un tuhaf bir gözlem tarihi de vardır. Sovyet gökbilimci Nikolay Kozyrev 1958'de kraterin içinde sis benzeri bir bulut gördüğünü bildirmiş, tayf çözümlemesinin karbon moleküllerine işaret edebileceği öne sürülmüştür. 1956'da Dinsmore Alter'in mor ışıkla çektiği fotoğraflara dayanan, kırmızımsı bulut bildirimleri de vardı. Bu "geçici Ay olayları" sonraki Ay görevlerince doğrulanmamıştır.

Arzachel

Arzachel'in iç duvarlarında, özellikle doğu tarafında ayrıntılı basamaklar vardır; merkez tepe hafif batıya kaymış, kavisli bir sırt biçimindedir. Kaynaklarda Erken İmbriyen dönemden kalma bir krater olarak geçer. Tabanında, IAU kaydında yaklaşık 57 kilometre uzunluğunda görünen Rimae Arzachel yarıkları bulunur. Ad, Endülüslü gökbilimci Al-Zarqālī'yi anar; Riccioli 1651'de önermiş, IAU 1935'te resmen benimsemiştir.

Apollo 16'nın yörüngedeki metrik kamerasının karesinde Ptolemaeus Krateri kadrajın büyük bölümünü kaplıyor; tabandaki küçük krater kuzeydoğu çeyrekteki Ammonius.
NASA / Apollo 16 (AS16-M-0990), Wikimedia Commons, kamu malı

Ranger 9: Alphonsus'a çarpan televizyon kamerası

Bu bölge, uzay çağının ilk yakın çekimlerinden biriyle de anılır. NASA'nın Ranger programının son aracı olan Ranger 9, 21 Mart 1965'te fırlatıldı ve 24 Mart 1965'te Alphonsus Krateri'ne çarptı. Önceki Ranger'ların aksine hedef bir deniz değil, yaylalardaki Alphonsus'tu; çünkü bilim insanları kraterde yakın geçmişe ait volkanik etkinlik izleri olabileceğinden kuşkulanıyordu. Çarpma, tabandaki merkez tepenin kuzeydoğusunda, yaklaşık 12,83° G ve 2,37° B koordinatlarında gerçekleşti.

Ranger 9'un kameraları uçuş yönüne bakıyordu; böylece araç yüzeye yaklaşırken NASA'nın verdiği sayıya göre son yaklaşık 20 dakikada 5.814 kare görüntü aldı. En ayrıntılı kareler, çarpmadan hemen önce yaklaşık 25-30 santimetre çözünürlüğe ulaştı. Görüntüler canlı televizyon yayınına dönüştürüldü; yani izleyiciler bir uzay aracının Ay'a çakılışını gerçek zamanlı seyretti. Araç saniyede yaklaşık 2,7 kilometre hızla yüzeye vurdu. Kareler Alphonsus tabanındaki yarıkları ve parçalanmış araziyi gösterdi; görev, Apollo'dan önceki yüzey keşfinin son halkalarından biri oldu. Dönemin genel çerçevesi için Ay'a yolculuklar maddesine bakabilirsiniz.

Uzay araçlarının gözünden Ptolemaeus

Ptolemaeus'un kendisi daha çok Apollo görevlerinin fotoğraflarında öne çıkar. NASA kaydına göre Apollo 12 mürettebatı 19 Kasım 1969'da güneydoğuya bakan alçak eğik bir kare çekti; fotoğrafta Ptolemaeus sağ ortada, Herschel ise merkez tepeli ve basamaklı krater olarak görünür. Apollo 14 mürettebatı da Alphonsus'u ve Ptolemaeus'un güney kısmını fotoğrafladı. Apollo 16'nın yörüngedeki metrik kamerası ise kraterin büyük bölümünü tek karede yakaladı.

Zincirin kuzeyinde, Ay'ın merkezine yakın Sinus Medii (Orta Körfez) bölgesi yer alır. Surveyor 6 buraya 10 Kasım 1967'de, yaklaşık 0°28′ K ve 1°26′ B koordinatlarına yumuşak iniş yaptı; yani Ptolemaeus'un yaklaşık 10 enlem derecesi (kabaca 300 kilometre) kuzeyine. Araç 30.027 görüntü gönderdi ve 17 Kasım 1967'de motorlarını 2,5 saniye ateşleyerek yaklaşık 3,7 metre yükseldi, yeniden yumuşak iniş yaptı. Başka bir gök cisminden havalanan ilk uzay aracı olarak anılır.

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Ptolemaeus Ay'ın yakın yüzünde, merkeze yakın olduğu için Türkiye'nin her yerinden izlenir. Önemli olan Ay'ın evresidir: Ay evreleri sayfasında anlatıldığı gibi, güneş ışığı yüzeye alçak açıyla düştüğünde gölgeler uzar ve kabartma belirginleşir. Dolunayda ışık tepeden geldiği için yüzey düz görünür ve krater ayrıntısı kaybolur.

Ay atlasına göre Ptolemaeus, yeni Ay'dan sonra yaklaşık 9. günde (büyüyen şişkin Ay) ve küçülen Ay'ın 21. gününde terminatörün yakınındadır; yani ilk dördün sonrası ile son dördün öncesi iyi zamanlardır. Alçak ışıkta tabandaki hayalet halkalar ve komşu kraterlerin kabartması en iyi böyle seçilir. İlk dördün sonrasında aynı akşam Bulutlar Denizi'ndeki Düz Duvar da belirgindir.

NASA'ya göre Ay'ın ortalama uzaklığı 384.400 kilometredir. Buna göre 154 kilometrelik bir kraterin görünür çapı yaklaşık 82 yay saniyesi, yani 1,4 yay dakikası eder. Bu, insan gözünün tek tek ayırt edebildiği ayrıntı sınırına (kabaca bir yay dakikası) yakındır; ama taban ile çevresi arasındaki kontrast zayıf olduğundan çıplak gözle Ptolemaeus'u ayrı bir krater olarak seçemezsiniz.

  • Çıplak göz: Krater seçilmez; yalnız Ay'ın koyu denizleri ve açık yaylaları ayırt edilir.
  • Dürbün: 10x büyütmede kraterin görünür çapı yaklaşık 14 yay dakikasına, 7x büyütmede yaklaşık 10 yay dakikasına çıkar; düz, koyu taban ve komşu kraterler ayırt edilir. Seçim için 7x50 ve 10x50 dürbün rehberi işinize yarar.
  • Küçük teleskop: Alphonsus'un merkez tepesi, Ammonius ve tabandaki soluk halkalar aranabilir. Başlangıç için teleskop ve dürbün rehberini okuyabilirsiniz.

Bölgeyi fotoğraflamak isterseniz Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısındaki yöntemler terminatör çevresinde de geçerlidir. Ay'ın öteki ünlü kraterleri için Theophilus ve Clavius sayfalarına bakabilirsiniz.

İlginç bilgiler

  • Mars'ta da Ptolemaeus adlı bir krater vardır; NASA'nın Mars Reconnaissance Orbiter görüntü açıklamasında Mars'ın güney yarımküresindeki bu kratere değinilir. İkisi birbirine karıştırılmamalıdır.
  • Ptolemaeus'un tabanındaki hayalet kraterler, lavın gömdüğü eski kraterlerin izleridir; yani taban, kendi içinde bir jeolojik geçmiş taşır.
  • Ranger 9'un çarpma anına kadar yayınlanan görüntüleri canlı televizyonda izlendi.
  • Türkiye'nin kendi Ay görevi hazırlığını Ay Araştırma Programı sayfasında bulabilirsiniz.
  • Ay'ın genel tanıtımı için Ay maddesi iyi bir başlangıçtır.

Kısaca

  • Ptolemaeus, Ay'ın merkezine yakın, çapı yaklaşık 154 km olan, lavla dolmuş düz tabanlı, merkez dağı olmayan çok eski bir kraterdir.
  • Adını İskenderiyeli gökbilimci Claudius Ptolemaeus'tan (Batlamyus) alır; güneyindeki Alphonsus ve Arzachel ile kuzey-güney bir zincir oluşturur.
  • NASA'nın Ranger 9 sondası 24 Mart 1965'te komşusu Alphonsus'a çarptı ve çarpmadan önceki son yaklaşık 20 dakikada 5.814 kare görüntü gönderdi.
  • Türkiye'den dürbün ve küçük teleskopla görülür; en iyi görünüm yeni Ay'dan sonra yaklaşık 9. gün ile küçülen Ay'ın 21. günü civarındadır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar