Capella (Alfa Arabacı) nedir? Arabacı'nın en parlak yıldızı ve dört yıldızlı sistemi
Capella, Arabacı takımyıldızının en parlak yıldızı ve gökyüzünün 6. parlak yıldızıdır; aslında iki sarı dev ve iki kırmızı cüceden oluşan dört yıldızlı bir sistemdir, kış akşamlarında Türkiye'den başucuna yakın görülür.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Arabacı (Auriga) takımyıldızı; gök kuzey yarımküresinde, Perseus, İkizler ve Boğa arasında
- Çap
- Capella Aa yaklaşık 12 Güneş yarıçapı, Capella Ab yaklaşık 8,8 Güneş yarıçapı
- Keşif
- 1899'da W. W. Campbell (Lick Gözlemevi) ve H. Newall (Cambridge) tayfsal çift yıldız olduğunu ortaya koydu; 1919'da girişimölçerle ölçüldü
Capella, Arabacı (Latince: Auriga) takımyıldızının en parlak yıldızı ve gece gökyüzünün en parlak altıncı yıldızıdır; Dünya'dan yaklaşık 43 ışık yılı uzaktadır. Çıplak gözle tek bir sarımsı ışık noktası gibi görünür, ama aslında dört yıldızdan oluşan bir sistemdir: birbirinin çevresinde 104 günde dönen iki sarı dev ve çok daha uzakta, kendi aralarında dolanan iki soluk kırmızı cüce.
Türkiye'den bakıldığında Capella kış akşamlarının başucuna yakın yıldızıdır. Bu yazıda yıldızın adını, gökyüzünde nasıl bulunacağını, dört yıldızlı yapısını, nasıl keşfedildiğini ve Arabacı takımyıldızının öteki gök cisimlerini anlatıyoruz.
Capella'nın adı ve konumu
"Capella" Latince'de "küçük dişi keçi" demektir. Yıldızın Bayer adı Alfa Arabacı (α Aurigae), Flamsteed adı 13 Aurigae'dir. Eski kaynaklarda Alhajoth gibi Arapça kökenli yazılışlarına da rastlanır. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) 2016'daki yıldız adı standartlaştırmasında "Capella" adını sistemin ana yıldızı için (α Aurigae Aa) resmî ad olarak kabul etmiştir. Takımyıldızın Türkçe adı Arabacı'dır; Türkçe kaynaklarda yıldız genellikle Latince adıyla, yani Capella olarak anılır. Takımyıldızların nasıl adlandırıldığını takımyıldızlar maddemizde anlattık.
Capella'nın görünür parlaklığı +0,08 kadirdir. Bu değer onu, Arcturus (−0,05) ile Vega'dan (+0,03) sonra, Rigel'den (+0,13) önce, tüm gökyüzünün altıncı parlak yıldızı yapar. Kuzey gök yarımküresinde ise Arcturus ve Vega'nın ardından üçüncüdür. İki yakın yıldız tek bir ışık noktası gibi göründüğünde listelerde birleşik parlaklıkları esas alınır; Capella da bu yüzden tek yıldız sayılır. Öteki parlak yıldızların karşılaştırması için gökyüzünün bilinen yıldızları maddesine bakabilirsiniz.
Yıldızın gökteki konumu yaklaşık +46° (kuzey) deklinasyondadır. Bu da onu birinci kadir yıldızları arasında gök kuzey kutbuna en yakın olanı yapar; Kutup Yıldızı çevresinde dönen gökyüzünde yüksek bir yörünge çizer.

Türkiye'den ne zaman ve nerede görülür?
Capella'nın deklinasyonu yaklaşık +46° olduğundan, 44° kuzey enleminin kuzeyindeki gözlemciler için dönenceldir: hiç batmaz. Türkiye bu enlemin güneyinde kalır (36°-42° kuzey); yani Capella her gün ufkun altına iner, ama çok az. Basit bir geometri hesabıyla, Karadeniz kıyısında (yaklaşık 42° kuzey) yıldız en alçak noktasında ufkun yaklaşık 2° altına iner; Akdeniz kıyısında (yaklaşık 36° kuzey) bu değer yaklaşık 8°'dir. Hesaba göre Capella gün içinde yalnızca yaklaşık 3 ile 5,5 saat ufkun altında kalır; geri kalan sürede gökyüzündedir.
En iyi görülme dönemi kış aylarıdır. Arabacı takımyıldızı şubat ayında akşam saat 21.00'de gökyüzünde en yüksek konumundadır. Türkiye'nin enlemlerinde Capella en yüksek noktasında başucunun yalnızca yaklaşık 4-10 derece güneyinden geçer; yani tepenize çok yakındır. Yaz akşamlarında ise kuzey ufkunda alçakta kalır ve sabaha doğru yükselir.
Capella'yı bulmak kolaydır; Arabacı'nın belirgin beşgeni içinde en parlak yıldızdır. Bu beşgeni Capella, Menkalinan (β Aurigae, 1,90 kadir), Theta Aurigae (2,62), Iota Aurigae (2,69) ve Elnath oluşturur; Elnath tarihte iki takımyıldız tarafından paylaşılmış, bugün Boğa'nın β yıldızı olarak sayılır. Arabacı, Perseus, İkizler ve Boğa arasında kalır; bu üç takımyıldızı tanıyorsanız aralarındaki sarımsı parlak yıldız Capella'dır. Işık kirliliğinden uzak bir yer için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler maddesine göz atın.
Tek yıldız değil, dört yıldızlı bir sistem
Capella'nın içinde iki ayrı çift vardır. Bunlardan biri parlak çifttir: Capella Aa ve Capella Ab. Birbirlerinin çevresinde 104,02 günde dolanan bu iki dev, aralarında yaklaşık 0,74 astronomik birim (Güneş-Venüs uzaklığına yakın) mesafe bırakır. Yörünge neredeyse tam bir dairedir (basıklık 0,00089). Yıldızlar Dünya'dan bakıldığında birbirinin önünden geçmez; tutulma çifti değildirler. İki dev gökte birbirinden ayrılamayacak kadar yakın olduğu için çıplak gözle tek bir ışık noktası görünürler.
İkinci çift, Capella H ve Capella L adlı iki kırmızı cücedir. Bunlar ana kolda hidrojen yakan soluk M tayf türü yıldızlardır (H için M2.5V, L için M4) ve parlak çiftten yaklaşık 10.000 astronomik birim, yani gökte yaklaşık 12 yay dakikası kadar uzakta durur. Kırmızı cücelerin kendi aralarında dolanma süresi yaklaşık 300 yıl olarak tahmin edilir; bu değer kesin değildir. Kırmızı cüceler çıplak gözle görülemeyecek kadar sönüktür. Bu tür yıldızların genel özelliklerini kırmızı cüceler maddesinde bulabilirsiniz.
İki dev: fiziksel özellikler
Capella Aa ve Ab, Güneş'ten çok daha kütleli ve evrimleşmiş yıldızlardır. Kütleleri birbirinden yalnızca yüzde 3-4 farklıdır, ama yaşam evrelerinde farklı noktadadırlar: biraz daha kütleli olan Aa çekirdeğinde helyum yakan bir "kırmızı küme devi"dir; Ab ise Hertzsprung boşluğu denen hızlı evrim bölgesinde bir altdevdir. Sistemin yaşı yaklaşık 590-650 milyon yıl olarak kestirilir. Yıldızların yaşam evreleri için yıldızların yaşam döngüsü ve yıldız türleri ve tayf sınıfları maddelerine bakabilirsiniz.
| Özellik | Capella Aa | Capella Ab |
|---|---|---|
| Tayf türü | G8 III | G0 III |
| Kütle (Güneş = 1) | 2,569 | 2,483 |
| Yarıçap (Güneş = 1) | yaklaşık 12,0 | yaklaşık 8,8 |
| Parlaklık (Güneş = 1) | yaklaşık 79 | yaklaşık 73 |
| Yüzey sıcaklığı | yaklaşık 4.970 K | yaklaşık 5.730 K |
| Dönme süresi | yaklaşık 104 gün | yaklaşık 8,5 gün |
Bazı kaynaklar tayf türlerini K0 III ve G1 III olarak da verir; sınıflandırma kaynağa göre küçük farklar gösterir. Dönme hızları da çok farklıdır: Ab yaklaşık 8,5 günde döner (ekvatordaki hız en az yaklaşık 35 km/s), Aa'nın dönme süresi ise yaklaşık 104 gündür ve yörünge süresine çok yakındır. İki yıldız birlikte Güneş'in yaklaşık 150 katı ışık saçar.
Capella nasıl keşfedildi?
Capella'nın çift yıldız olduğu 1899'da anlaşıldı. ABD'deki Lick Gözlemevi'nden William Wallace Campbell, 1896-1897'de aldığı fotoğraf plakalarında yıldızın tayfında ikinci bir tayfın kaydığını gösterdi; çizgiler dönüşümlü olarak mora ve kırmızıya kayıyordu. Aynı yıl Cambridge'de Hugh Newall da bileşik tayfı gözlemledi. Bu tür sistemlere tayfsal çift denir; yıldızlar teleskopta ayrılmaz, ama Doppler kayması bunu ele verir.
Ardından 1919'da Mount Wilson Gözlemevi'nde John Anderson ve Francis Pease, Capella'yı girişimölçerle çözdü. Bu, Güneş Sistemi dışındaki bir cisimle yapılan ilk girişimölçer ölçümüdür; yörünge 1920'de yayımlandı. 1995'te Cambridge Optical Aperture Synthesis Telescope, Capella'yı ayrı elemanlı bir optik girişimölçerle görüntülenen ilk gök cismi yaptı. Kırmızı cüce eşler ise sonradan fark edildi: Ragnar Furuhjelm 1914'te soluk yoldaşı (H) saptadı; Carl Stearns bu yoldaşın kendisinin çift olduğunu 1936'da fark etti ve Gerard Kuiper aynı yıl Capella L'yi doğruladı.
Capella ve X-ışınları
Capella aynı zamanda erken X-ışını astronomisinin hedeflerinden biridir. Roketle yapılan gözlemlerde 1962-1963'te X-ışını yaydığı saptandı; kaynağın, Capella Aa'nın koronası olduğu düşünülür. Yıldızın X-ışını ışıması yaklaşık 10²⁴ watt düzeyindedir; 1974'te yapılan bir ölçümde ışıma Güneş'in X-ışını ışımasının 10 bin katından fazla bulunmuştur.
Arabacı takımyıldızının öteki cisimleri

Arabacı, gökyüzünde 657 derece karelik alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında 21. büyüklüktedir. Capella dışında şunlar öne çıkar:
- Menkalinan (β Aurigae): 1,90 kadirle takımyıldızın ikinci parlak yıldızı.
- Epsilon Aurigae: yaklaşık 27 yıllık dönemiyle, bilinen en uzun dönemli tutulmalı çiftlerden. Son tutulma 2009-2011'de yaşandı; 27 yıllık döngü yeniden başlayacağından bir sonraki tutulma 2036 dolaylarında beklenir.
- M36, M37 ve M38: üç açık küme. M37 (5,6 kadir, yaklaşık 4.200 ışık yılı) en zengin olanıdır; M36 (6,0 kadir) ve M38 (6,4 kadir) yaklaşık 3.900 ışık yılı uzaktadır. Karanlık gökte dürbünle seçilirler.
- IC 405 (Alev Yıldızı Bulutsusu): değişen mavi yıldız AE Aurigae'nin aydınlattığı, yaklaşık 9 ışık yılı genişliğinde bir bulutsu.
Bölgenin başka bir yönü için Arabacı takımyıldızında beş süpernova kalıntısı aynı karede haberimize bakabilirsiniz.
Efsanesi ve kültürlerdeki yeri
Yunan anlatılarında Capella, bebek Zeus'u emziren keçi Amalthea ile ilişkilendirilir. Anlatıya göre Zeus'un yanlışlıkla kırdığı boynuz, "bolluk boynuzu" olmuştur. Bu keçinin derisinin Zeus'un kalkanı (aigis) olarak kullanıldığına dair bir anlatı da vardır. Batlamyus'un Almagest'inde keçi, arabacının taşıdığı bir figürdür. Günümüz çizimlerinde arabacı sol omzunda keçiyi, kolunun altında iki oğlağı taşır; oğlakları Zeta ve Eta Aurigae temsil eder. Bu yıldızlar Epsilon Aurigae ve Capella'yla birlikte "Oğlaklar" (Haedi) olarak anılan bir yıldız grubunu oluşturur.
Takımyıldızın kendisi ise genellikle arabacıyla bağdaştırılır: Atina'da Athena'nın yetiştirdiği ve dört atlı arabayı icat ettiği söylenen Erichthonius, ya da Hermes'in oğlu Myrtilus. Zeus'un Erichthonius'u ustalığı nedeniyle göğe yerleştirdiği anlatılır. Johann Bayer'in 1603 tarihli Uranometria atlasında Capella arabacının sırtında yer alır.

Başka kültürler de bu parlak yıldıza ad verdi:
- Mezopotamya: İÖ 7. yüzyıla ait MUL.APIN metninde "GAM" adlı, bir hançeri ya da çoban sopasını anlatan takımyıldız.
- Arap gökbilimi: Arapça adı el-Ayyûk'tur; Bedeviler "Ayyûk eth-Süreyyâ", yani Süreyya'nın (Ülker) Ayyûk'u derdi. Yıldız için kullanılan bir başka Arapça ad er-Râkib, yani "sürücü"dür.
- Çin: Beş araba anlamına gelen Wǔ chē takımyıldızının ikinci yıldızı.
- Hawai: Hōkū-lei, "yıldız çelengi".
- Hint gökbilimi: Brahma Hṛdaya, "Brahma'nın kalbi".
Türk gök anlatılarında Capella'ya ait ayrı ve belgelenmiş bir hikâyeyi, doğrulayabildiğimiz kaynaklarda bulamadık; bu yüzden uydurma bir halk anlatısı eklemedik. Türklerde gökyüzü inancı ve yıldız adları için Türklerde gökyüzü maddesini okuyabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Yıldızın uzay hareketini geriye saran hesaplara göre Capella, yaklaşık 210 bin ile 160 bin yıl önce arasında −1,8 kadirle gökyüzünün en parlak yıldızıydı.
- Işığı bize yaklaşık 43 yılda ulaşır; bu akşam gördüğünüz ışık yaklaşık 43 yıl önce yola çıkmıştır.
- İki devin dönme süreleri çok farklıdır: Ab yaklaşık 8,5 günde, Aa yaklaşık 104 günde kendi çevresinde bir tur atar.
- 1919'daki ölçüm, Güneş Sistemi dışındaki bir cismin ilk girişimölçer ölçümüdür.
Kısaca
- Capella, Arabacı takımyıldızının en parlak yıldızı ve gökyüzünün 6. parlak yıldızıdır; yaklaşık 43 ışık yılı uzaktadır.
- Dört yıldızlı bir sistemdir: 104 günde dolanan iki sarı dev ve uzaktaki iki kırmızı cüce.
- Türkiye'den kış akşamlarında başucuna yakın görülür; her gün kısa süre ufkun altına inse de çoğu gece görünür.
- 1899'da tayfsal çift olarak keşfedildi; 1919'da girişimölçerle ölçüldü.
- Yunan anlatılarında bebek Zeus'u emziren keçi Amalthea'yla ilişkilendirilir.
Aynı türdenTümü →
Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz ÜçgeniKartal (Aquila) takımyıldızıyaklaşık 16,7 ışık yılı
Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleriPerseus takımyıldızıyaklaşık 94 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı
















