M24 Küçük Yay Yıldız Bulutu (Messier 24) nedir? Samanyolu'ndaki yıldız penceresi
M24, Yay yönünde Samanyolu'nun toz yarığında açılan bir pencere: 10-16 bin ışık yılı ötedeki bin kadar yıldızı tek dürbün alanına sığdıran Messier nesnesi.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Yay (Sagittarius) takımyıldızı
- Çap
- yaklaşık 600 ışık yılı
- Uzaklık
- yaklaşık 10.000-16.000 ışık yılı
- Keşif
- 1764, Charles Messier
M24, yani Küçük Yay Yıldız Bulutu (Messier 24, IC 4715), Yay takımyıldızı yönünde görünen, Samanyolu'nun yoğun bir yıldız kalabalığı gibi parlayan bölümüdür. Messier kataloğunda tek bir kümenin ya da bulutsunun değil, galaksimizin içinde yeterince tozsuz kalmış bir "gök penceresinin" adıdır: bu pencereden Samanyolu'nun derinlerindeki milyonlarca yıldız aynı anda görünür. NASA'ya göre bulut yaklaşık 10 bin ile 16 bin ışık yılı uzaklıktadır ve kabaca 600 ışık yılı genişliğindedir.
Charles Messier onu 1764'te kataloğuna "büyük bir bulutsuluk, içinde farklı parlaklıkta pek çok yıldız" diye geçirdi. Bugün biliyoruz ki bu bir bulutsu değil, yıldızların kendisidir; üstelik Messier'in listesindeki alışılmadık kayıtlardan biridir, çünkü gerçek anlamda tek bir gök "cismi" sayılmaz.

Verileri göster
| Uzaklık | 10.000-16.000 ışık yılı |
|---|---|
| Genişlik | yaklaşık 600 ışık yılı |
| Görünür boyut | 2° × 1° |
| Görünür parlaklık | 2,5 kadir |
| Kataloğa giriş | 1764 |
M24 tam olarak nedir?
M24'ü anlamak için önce ne olmadığını bilmek gerekir. Bir küresel küme gibi kütleçekimiyle bir arada duran bir topluluk değildir; Orion Bulutsusu gibi tek bir gaz bulutu da değildir. Daha doğru bir tarifle M24, Samanyolu'nun "Büyük Yarık" (Great Rift) denen karanlık toz şeridindeki bir açıklıktır. Bu yarık, galaksi düzlemi boyunca uzanan yoğun toz bulutlarının gökyüzünde oluşturduğu karanlık bir yoldur. M24 yönünde toz seyrek olduğu için bakışımız yarığın ardına uzanır ve normalde saklı kalacak uzak yıldızları görürüz.
Hangi sarmal kolun yıldızlarının göründüğü konusunda kaynaklar birebir aynı şeyi söylemez. NASA bulutu Samanyolu'nun Yay koluna açılan tünel benzeri bir görüntü olarak tanımlar; bazı kataloglama kaynakları ise Güneş ile galaktik merkez arasında kalan Scutum-Centaurus kolundan gelen yıldızların da burada göründüğünü belirtir. Bu fark, kolların sınırlarının ve adlarının literatürde tam oturmamasından kaynaklanıyor olabilir; kesin olan, M24'ün galaksimizin iç bölgesine bakan bir pencere olduğudur. Galaksimizin genel yapısı için Samanyolu'nun yapısı maddesine bakabilirsiniz.
Adındaki "küçük" sözcüğü, aynı takımyıldızdaki daha geniş bir yıldız bulutundan, yani Büyük Yay Yıldız Bulutu'ndan ayırmak içindir. M24, Büyük Yay Yıldız Bulutu'nun yaklaşık 10 derece kuzeyinde yer alır. Türkçedeki adı "Küçük Yay Yıldız Bulutu"dur; İngilizcesi Small Sagittarius Star Cloud'dur. Bulut ayrıca IC 4715 numarasıyla ve "Delle Caustiche" adıyla da anılır.
Gökyüzünde M24'ü nasıl buluruz?
Bulut, Yay'ın çaydanlık biçimli yıldız dizisinin kuzeyinde, yaklaşık 18 saat 17 dakika dik açıklık ve −18,5 derece sapma dolayında durur. Gökyüzünde Omega Bulutsusu (M17) ile M18'in yakınındadır ve NASA'nın tarifine göre M17'nin güneyine düşer. Yay'ın öteki ünlü nesneleri için Lagün Bulutsusu, Trifid Bulutsusu ve M22 küresel kümesi maddelerine bakabilirsiniz.
Ne kadar büyük görünür? Görünür boyutu 2 × 1 derecedir; Ay'ın görünür çapı yaklaşık yarım derece olduğuna göre bulut kabaca dört Ay çapı uzunluğundadır. Bu yüzden M24'ü teleskopla değil, geniş görüş alanı veren araçlarla izlemek daha doğrudur. En iyi sonuç düşük büyütmede ve en az 2 derecelik bir görüş alanıyla alınır. Görünür parlaklığı için güncel tahmin 2,5 kadirdir; eski kaynaklardaki 4,6 değeri bu yeni hesapla değiştirilmiştir. Kadir kavramı için sözlük sayfamıza bakılabilir.
Karanlık bir gökyüzünde Samanyolu görüldüğü sürece M24 çıplak gözle de seçilir; Samanyolu şeridinde diğer bölgelerden daha parlak ve daha yoğun bir ışık lekesi olarak dikkat çeker. Dürbünle ise yaklaşık 1.000 yıldızın tek bir görüş alanında görülebildiği söylenir. Alet seçimi için 7x50 ve 10x50 dürbün rehberimiz işinizi görür.

Türkiye'den ne zaman, ne kadar yükseğe çıkar?
Yay güney gökyüzünde olduğundan M24, Türkiye'den hiçbir zaman yükseğe çıkmaz. Dik açıklık −18,5 derece olduğuna göre, güney yönünden geçtiği anda ufuktan yüksekliği "90 derece − enlem + sapma" hesabıyla bulunur: 36 derece enlemde yaklaşık 35, 42 derece enlemde yaklaşık 29 derece. Bu basit bir geometrik hesaptır; atmosferin sönükleştirmesi nedeniyle gerçekte o yükseklikte çok daha az parlak görünür. Bu yüzden güney ufku açık ve ışık kirliliğinden uzak bir yer seçmek gerekir; öneriler için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine, ışık kirliliğinin ölçüsü için Bortle ölçeği sayfasına göz atabilirsiniz.
NASA'nın belirttiği gibi Kuzey Yarımküre'de en iyi mevsim yazdır. Dik açıklığı yaklaşık 18 saat 17 dakika olduğundan, bulut Haziran sonunda gece yarısı güney yönünden geçer; Temmuz-Eylül arasında akşam karanlığında güneyde ve en elverişli konumdadır. Ay'ın yokluğunda, yani yeniay haftalarında bakmak gerekir.
Bulutun içinde neler var?
M24 bölgesi "tek bir şey" olmasa da içinde tek tek adlandırılmış birçok gök cismi barındırır. Başlıcaları şunlardır:
- HD 167356: Bölgenin en parlak yıldızı; görünür parlaklığı 6,05 kadir olan beyaz bir süperdev. Dönerken parlaklığı değişen, Alfa-2 Av Köpekleri türünden bir değişen yıldızdır. Üç yıldız daha 6,5 ile 7,0 kadir arasındadır.
- NGC 6603: Bulutun en parlak bölümünde yer alan açık yıldız kümesi. John Herschel 15 Temmuz 1830'da buldu. Yaklaşık 30 yıldızdan oluşur, görünür parlaklığı 11,1 kadir, çapı yaklaşık 5 yay dakikasıdır; gerçek çapı kabaca 14 ışık yılı, uzaklığı yaklaşık 10 bin ışık yılı, yaşı birkaç yüz milyon yıldır. Collinder 374 adıyla da bilinir. Birçok kaynak yanlışlıkla M24'ü NGC 6603'le aynı nesne sanır; oysa küme bulutun yalnızca küçük bir parçasıdır.
- M 1-43 ve NGC 6567: Bulutun içinde görünen iki gezegenimsi bulutsu.
- Sharpless 41: Bölgedeki bir HII bölgesi, yani yıldız ışığıyla ısınıp parlayan hidrojen gazı.
Karanlık delikler: Barnard 92 ve 93
Yıldız yoğunluğunun ortasında iki "boşluk" göze çarpar: Barnard 92 ve Barnard 93. Bunlar gerçekte boşluk değil, arkalarındaki yıldızların ışığını perdeleyen karanlık bulutsulardır. Barnard 92'yi Amerikalı astronom Edward Emerson Barnard 1913'te kataloglamıştır; bulutun kuzeybatı tarafında, yıldızsız kocaman yuvarlak bir "delik" gibi görünür. Yaklaşık 12 × 12 yay dakikası boyutundadır ve Sharpless 41 bölgesinin bir parçasıdır. Barnard 93 de aynı boyutlardadır ama daha az belirgindir ve kuzeydoğuda yer alır. Bölgede ayrıca Barnard 304 ve 307 karanlık bulutsuları vardır.
Barnard 92'ye eskiden "kara delik" denmiştir; bu ad bugün yanıltıcıdır, çünkü astrofizikte kara delik artık ışığın kaçamadığı, aşırı kütleçekimli bölgeleri anlatır. Barnard 92 ise yalnızca yoğun toz ve gazdan oluşan, yıldızların doğduğu soğuk bir bulutsudur. ESO'nun Şili'deki Paranal Gözlemevi'nde VLT Survey Telescope ile OmegaCAM kamerasıyla çektiği bir görüntü, B92 ve B93'ü yıldız doğum yuvası olan karanlık bulutlar olarak gösterir; kare, yaklaşık dört dolunay büyüklüğünde bir alanı kaplar.

Hubble ne gösteriyor?
NASA ve ESA'nın Hubble Uzay Teleskobu M24'ün küçük bir parçasını görüntülemiştir. Görüntü, R. Sahai (NASA'nın Jet Propulsion Laboratory'si) tarafından alınmış ve Gladys Kober (NASA/Catholic University of America) tarafından işlenmiştir. NASA'nın belirttiğine göre bu yakın çekim, mavi, kırmızı ve beyaz yıldızların yoğun alanını gösterir; bölgedeki bulutsular ve kümeler ise bu dar kareye girmez. Hubble'ın görüş alanı bulutun tamamına göre çok küçüktür.
Gökbilimciler M24'ü, Andromeda Galaksisi'ndeki parlak bir yıldız bulutu olan NGC 206'ya benzetir; yani bu tür yıldız bulutları yalnızca bizim galaksimize özgü değildir.
Keşif ve kataloglama tarihi
Charles Messier 1764'te M24'ü kataloğuna aldığında onu bir bulutsuluk olarak kaydetti ve yaklaşık 1,5 derece çapında olduğunu yazmıştı. Kayıtlarda keşif tarihi 20 Haziran 1764 olarak geçer. John Herschel yıllar sonra, 1830'da içindeki NGC 6603 kümesini buldu; Barnard ise 1913'te Barnard 92'yi kataloglamıştır. Messier kataloğu ve onu hazırlayan gökbilimci için Messier kataloğu ve Charles Messier sayfalarını okuyabilirsiniz.
Yay'ın ve Samanyolu'nun hikâyesi
Bu bulutun bulunduğu Yay (Latince Sagittarius, "okçu") takımyıldızı genellikle yayını geren bir kentaur olarak çizilir. Yunan mitolojisinde ya kentaur Kheiron'la ya da okçuluğun mucidi sayılan, Pan'ın oğlu satir Krotos'la özdeşleştirilir. Takımyıldızın en parlak yıldızı 1,85 kadirlik Kaus Australis'tir. Bulutun bulunduğu yön, Samanyolu'nun merkezinin de yönüdür; bu konu için Yay takımyıldızı ve Sagittarius A* maddelerine bakılabilir.
M24'ün kendisine özgü bir Türk halk anlatısı doğrulayamadım; ancak onun içinde durduğu Samanyolu şeridinin Türkçede güzel adları vardır. Türk Dil Kurumu sözlüğü bu şerit için Samanyolu'nun yanında Gökyolu, Hacılaryolu, Hacıyolu, Kehkeşan ve Samanuğrusu adlarını verir. Samanuğrusu "saman hırsızı" anlamına gelir; gökteki ışıklı şerit, birinin çaldığı samanı yol boyunca dökmesine benzetilmiştir. Bu adların hikâyesi Samanyolu'na neden Samanyolu denir? yazımızda anlatılıyor. M24'ün bulunduğu kalabalık, o "saman izinin" en yoğun parçalarından biridir.
Kısaca
- M24 (Küçük Yay Yıldız Bulutu, IC 4715), Yay yönünde Samanyolu'ndaki toz yarığında açılmış bir "pencere"dir; tek bir küme ya da bulutsu değildir.
- Yaklaşık 10-16 bin ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 600 ışık yılı genişliğindedir; görünür boyutu 2 × 1 derece, parlaklığı yaklaşık 2,5 kadirdir.
- İçinde NGC 6603 kümesi, iki gezegenimsi bulutsu ve Barnard 92 ile 93 karanlık bulutsuları bulunur.
- Charles Messier 1764'te kataloğuna aldı; Türkiye'den güney ufkunda alçakta, yazın karanlık gökyüzünde dürbünle izlenir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















