21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Trifid Bulutsusu (M20) nedir? Yay'daki üç parçalı yıldız doğum bölgesi

Trifid Bulutsusu (M20), Yay takımyıldızında kızıl salma, mavi yansıma ve koyu toz şeritlerini bir arada gösteren, yıldızların doğduğu üç parçalı bir bulutsudur.

Türü
Bulutsu
Bulunduğu yer
Yay (Sagittarius) takımyıldızı
Çap
Yarıçapı yaklaşık 21 ışık yılı
Keşif
5 Haziran 1764 (Charles Messier)

Trifid Bulutsusu (Messier 20, M20, NGC 6514), Yay (Sagittarius) takımyıldızının kuzeybatısında bulunan bir yıldız oluşum bölgesidir. Aynı yerde kızıl bir ışıyan gaz bulutu, mavi bir yansıma bulutu ve ışığı perdeleyen koyu toz şeritleri bir arada durur; bu şeritler bulutsuyu üç parçaya bölüyormuş gibi gösterir. Adı da buradan gelir: Vikipedi'ye göre "Trifid" üç lobdan oluşan anlamına gelir, Türkçe Vikipedi ise bulutsuyu "Üç Boğumlu Bulutsu" adıyla verir. Bulutsuyu Charles Messier 5 Haziran 1764'te keşfetmiştir.

Trifid Bulutsusu rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Messier'in kaydı5 Haziran 1764
Görünür parlaklık6,3 kadir
Uzaklık tahminleri4.100-5.500 ışık yılı
Hubble'ın gördüğü jetyaklaşık 0,75 ışık yılı
Spitzer: embriyonik yıldız30
Spitzer: yeni doğmuş yıldız120

Trifid Bulutsusu nerede, nasıl bulunur?

Bulutsu Yay takımyıldızında, Samanyolu'nun merkezine bakan yönde, Samanyolu'nun Kalkan-Güneyhaçı (Scutum-Centaurus) kolundaki bir bölgede yer alır; kolların genel düzeni için Samanyolu'nun yapısı sayfamıza bakabilirsiniz. Gökyüzündeki konumu yaklaşık 18 saat 02 dakika sağ açıklık ve −23° dik açıklıktır. Bulmanın en kolay yolu komşusunu kullanmaktır: NASA'nın yayımladığı atlas görüntüsüne göre Trifid, daha büyük olan Lagün Bulutsusu'nun (M8) yaklaşık 1,5 derece kuzeybatısındadır. İkisi geniş alanlı bir dürbünün aynı görüş alanına sığar.

Görünür parlaklığı 6,3 kadirdir; yani kadir ölçeğine göre çıplak gözün sınırına yakındır, ama ışığı yaklaşık 28 yay dakikalık, dolunayın çapına yakın bir alana yayıldığı için çıplak gözle seçmek zordur. Dürbün ve küçük bir teleskop bulutsuyu rahatça gösterir; Vikipedi küçük bir teleskopla bile parlak ve sıra dışı bir cisim olduğunu, bu yüzden amatör gökbilimcilerin gözdesi olduğunu belirtir. İlk adım için teleskop ve dürbün rehberimiz yardımcı olur.

Türkiye'den gözlem için akılda tutulacak nokta, bulutsunun güneye düşük açıyla yükselmesidir. Dik açıklığı yaklaşık −23° olduğundan en yüksek konumunda bile ufkun fazla yukarısına çıkmaz; hesaba göre Ankara'dan yaklaşık 27°, Antalya'dan yaklaşık 30° yüksekliğe ulaşır. Güney ufku açık, ışık kirliliğinden uzak bir yer ve Ay'sız bir yaz akşamı gerekir; yer önerileri için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler sayfasına bakabilirsiniz. Yay'ın bu bölgesi Türkiye'den en iyi temmuz ve ağustos akşamlarında, güneyde alçakta görülür.

Adı ve keşfi

Messier bulutsuyu 5 Haziran 1764'te kaydetti; Lagün Bulutsusu'nu aynı yılın 23 Mayıs'ında kaydetmişti. Böylece iki komşu cisim, Messier kataloğunda M8 ve M20 olarak birkaç hafta arayla yerini aldı. Cisim ayrıca New General Catalogue'da NGC 6514, Sharpless kataloğunda Sh 2-30, ayrıca RCW 147 ve Gum 76 olarak da anılır.

Adın kaynağı bulutsunun görünüşüdür. Parlak, kızıl gaz bölgesi koyu toz şeritleriyle bölünmüş gibi durur; Vikipedi bu şeritlerin tek bir koyu bulutsu oluşturduğunu ve Barnard 85 adını taşıdığını yazar. "Trifid" bu yüzden üç lob ya da üç parçalı demektir. Aynı adı taşıyan başka cisimler de vardır: Vikipedi, Sh 2-82'nin "Küçük Trifid", NGC 1579'un "Kuzey Trifid" diye anıldığını not eder.

Üç tür bulutsu bir arada

Trifid'i özel yapan, bulutsuların üç ana türünün aynı yerde görülmesidir. Vikipedi'nin tanımına göre cisim; bir açık yıldız kümesi, bir salma bulutsusu, bir yansıma bulutsusu ve bir karanlık bulutsunun alışılmadık birleşimidir.

  • Salma (emisyon) bulutsusu: Kızıl-pembe kısımdır. Genç ve sıcak yıldızların morötesi ışığı hidrojen gazını iyonlaştırır; gaz bu enerjiyi kızıl ışık olarak geri verir. Bu tür bölgelere H II bölgesi denir.
  • Yansıma bulutsusu: Ağırlıklı olarak kuzey-kuzeydoğu yönündeki mavi kısımdır. Gaz kendi ışığını vermez; yakındaki yıldızların ışığını yansıtır, mavi renk bu yüzden öne çıkar.
  • Karanlık bulutsu: Barnard 85. Arkasındaki parlak gazı perdeleyen yoğun toz şeritleridir ve bulutsuyu üçe bölen görüntüyü doğurur.
  • Açık küme: Gazın içinde doğan genç yıldızların oluşturduğu topluluktur.

Benzer yıldız doğum bölgeleri için yakınlardaki Lagün Bulutsusu ve kışın görülen Orion Bulutsusu sayfalarına da bakabilirsiniz.

Bulutsuyu aydınlatan yıldız: HD 164492A

Bu bölgede oluşan en kütleli yıldız HD 164492A'dır. Vikipedi'ye göre O7,5 III tayf türünden bir yıldızdır ve kütlesi Güneş'in 20 katından fazladır; O türü yıldızlar en sıcak ve en kütleli yıldız sınıfıdır. Çevresinde yaklaşık 3.100 genç yıldızdan oluşan bir küme bulunur. Bu yıldız ve komşuları bulutsunun ışımasını sağlar.

Bölgenin gençliği hakkında bir fikir veren bir not da Gemini Gözlemevi'nden gelir. Gözlemevinin 2002'de Mauna Kea'daki Gemini North teleskobuyla çektiği merkez bölge görüntüsünün açıklamasında, bulutsunun merkezindeki kütleli yıldızlardan birinin yaklaşık 100.000 yıl önce doğduğu yazılıdır. Yıldız ömürleriyle kıyaslandığında bu çok kısa bir süredir.

Hubble Uzay Teleskobu'nun Trifid Bulutsusu'nun merkezine yakın bölgeyi, koyu toz şeritlerinin kesiştiği yeri gösteren görüntüsü.
NASA, ESA ve Hubble Heritage Ekibi (AURA/STScI)

Hubble'ın gördüğü jet ve dayanıklı sap

Hubble Uzay Teleskobu, bulutsuyu 1997'de hidrojen, iyonlaşmış kükürt ve iki kez iyonlaşmış oksijen atomlarının ışımasını ayıran filtrelerle incelemiştir. Bu görüntüler, bulutsunun insan gözüne nasıl görünebileceğini canlandırmak için yapay renkli bir bileşik olarak birleştirilmiştir. ESA/Hubble 2004 Haziran'ında merkez bölgenin 4,8 × 4,8 yay dakikalık görüntüsünü yayımladı.

Yakın çekim görüntüler, yıldız adaylarıyla dolu yoğun bir toz ve gaz bulutunu gösterir. Bu bulut, bulutsunun merkezindeki yıldızdan yaklaşık 8 ışık yılı uzaktadır. Bulutun tepesinden dışarı uzanan yıldız jetinin boyu yaklaşık 0,75 ışık yılıdır; jetin kaynağı bulutun derinindeki genç bir yıldız cismidir. Jetler yıldız oluşumunun "egzoz gazları"dır; merkezdeki yıldızın ışınımı da jeti parlatır.

Jetin yanında parmağa benzeyen bir sap da görülür. Bu sap, yoğun bulutun başından bulutsuyu aydınlatan yıldıza doğru uzanır ve "buharlaşan gaz küreciklerinin" (EGG) belirgin bir örneğidir. Sapın bugüne kadar yok olmamasının nedeni ucundaki gaz düğümünün, yıldızın güçlü ışınımının aşındırmasına dayanacak kadar yoğun olmasıdır.

Kızılötesinde Spitzer ve WISE

Görünür ışıkta toz şeritlerinin altında kalan şey kızılötesinde ortaya çıkar. NASA'nın Spitzer Uzay Teleskobu Ocak 2005'te görünür ışık görüntülerinde seçilemeyen 30 embriyonik ve 120 yeni doğmuş yıldız buldu. Embriyonik yıldızlar, yıldız olarak parlamaya başlamak üzere olan gelişen oluşumlardır. NASA'nın açıklamasına göre bu 30 kütleli embriyodan 10'u, dört koyu çekirdeğin, yani yıldız "kuluçka makinelerinin" içindeydi. İspanya'daki Radyoastronomi Enstitüsü'nün milimetre dalga boyundaki teleskobu bu çekirdekleri daha önce belirlemiş, ancak henüz yıldız doğurmaya hazır olmadıklarını düşünmüştü. Spitzer'in hassas kızılötesi gözleri dört çekirdeğin de içine girerek hızla büyüyen embriyoları ortaya çıkardı.

Solda Trifid'in bilinen görünür ışık fotoğrafı, yanında NASA'nın Spitzer teleskobunun üç kızılötesi görüntüsü: görünür ışıkta koyu şerit olan yerlerde kızılötesinde parlak yıldız oluşumu görülür.
NASA/JPL-Caltech/J. Rho (SSC/Caltech)

NASA'nın WISE kızılötesi uzay teleskobu da bulutsuyu görüntüledi. NASA'nın görüntü açıklamasına göre kütleli yıldızların ışınımı ve rüzgârları çevredeki toz ve gazın içinde bir boşluk oymuş ve Trifid'i ortaya çıkarmıştır.

NASA'nın WISE kızılötesi teleskobunun gözüyle Trifid Bulutsusu: kütleli yıldızların rüzgârları ve ışınımı çevredeki gaz ve tozda bir boşluk açmış.
NASA/JPL-Caltech/WISE

Trifid ne kadar uzakta?

Bu sorunun tek bir cevabı yok. Vikipedi bulutsuyu yaklaşık 4.100 ± 200 ışık yılı uzakta verir. NASA'nın 2005 tarihli Spitzer açıklaması 5.400, ESA/Hubble'ın sayfası 5.500 ışık yılı yazar. Gemini Gözlemevi ise 2002'de uzaklığın "tartışmalı" olduğunu, genellikle 2.200 ile 9.000 ışık yılı arasında bir yerde kabul edildiğini belirtmiştir. Bu farklar, aynı cismin farklı yöntemlerle ve farklı yıllarda ölçülmesinden gelir.

Bu belirsizlik gerçek boyutu da etkiler: Vikipedi bulutsunun yarıçapını 21 ışık yılı olarak verir, ancak uzaklık tahmini değişirse gerçek boyutu da orantılı olarak değişir. Aynı sebeple yukarıdaki sayılar her zaman "kaynağa göre" okunmalıdır. Uzaklık birimi için ışık yılı sayfamıza bakabilirsiniz.

Trifid'in bir efsanesi var mı?

Bilinen bir efsanesi yok. Bulutsu çıplak gözle görülebilecek kadar parlak değildir ve teleskopla 1764'te kayda geçmiştir; bu yüzden Yunan ya da Anadolu gök anlatılarında kendisine özgü bir hikâye yoktur. Doğrulayabildiğimiz hiçbir kaynakta böyle bir anlatı bulunmuyor. Bulunduğu takımyıldızın anlatıları ise ayrı bir konudur; onları Yay takımyıldızı sayfasında bulabilirsiniz.

İlginç bilgiler ve sık karıştırılanlar

  • Lagün ile Trifid ayrı cisimlerdir. Gökyüzünde yan yana görünseler de iki ayrı bulutsudur; Lagün M8, Trifid M20'dir. Gökte yakın görünmeleri aralarında fiziksel bir bağ olduğunun kanıtı değildir; bu sayfada böyle bir iddia yoktur.
  • Renk fotoğrafta, göz farklıdır. Kızıl ve mavi ayrımı uzun pozlu fotoğraflarda belirgindir; teleskopla bakan göz çoğunlukla renkleri ayırt edemez.
  • Müzik kapaklarında. Vikipedi'nin notuna göre King Crimson'ın Islands albümünün kapağında bulutsunun bir görüntüsü kullanılmıştır.
  • Genç bir bölge. Bölgede 3.100 genç yıldızlık bir küme, jetler ve hâlâ oluşmakta olan embriyonik yıldızlar vardır; Trifid, yıldız doğumunun farklı evrelerini tek karede gösteren bir laboratuvar gibidir.
Trifid Bulutsusu'nun gözlem tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
1764Messier cismi kaydeder
1997Hubble filtreli gözlem yapar
2002Gemini North merkezi görüntüler
2004Hubble merkez görüntüsünü yayımlar
2005Spitzer 30 + 120 yıldız bulur

Kısaca

  • Trifid Bulutsusu (M20, NGC 6514), Yay takımyıldızında, Lagün Bulutsusu'nun yaklaşık 1,5 derece kuzeybatısında bir yıldız oluşum bölgesidir; Messier 5 Haziran 1764'te kaydetmiştir.
  • Kızıl salma, mavi yansıma ve koyu toz şeritlerinden oluşan karanlık bulutsu bir arada görülür; adı bu üç parçalı görünümden gelir.
  • Bölgenin en kütleli yıldızı HD 164492A'dır (O7,5 III, Güneş'in 20 katından fazla kütle); çevresinde yaklaşık 3.100 genç yıldızlık bir küme vardır.
  • Hubble bir yıldız jeti ve buharlaşan gaz küreciği gösterdi; Spitzer 30 embriyonik ve 120 yeni doğmuş yıldız buldu.
  • Uzaklığı kaynaklara göre yaklaşık 4.100-5.500 ışık yılı arasında verilir; Türkiye'den güney ufkuna yakın, yaz akşamlarında dürbünle görülür.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar