Trifid Bulutsusu (M20) nedir? Yay'daki üç parçalı yıldız doğum bölgesi
Trifid Bulutsusu (M20), Yay takımyıldızında kızıl salma, mavi yansıma ve koyu toz şeritlerini bir arada gösteren, yıldızların doğduğu üç parçalı bir bulutsudur.
- Türü
- Bulutsu
- Bulunduğu yer
- Yay (Sagittarius) takımyıldızı
- Çap
- Yarıçapı yaklaşık 21 ışık yılı
- Keşif
- 5 Haziran 1764 (Charles Messier)
Trifid Bulutsusu (Messier 20, M20, NGC 6514), Yay (Sagittarius) takımyıldızının kuzeybatısında bulunan bir yıldız oluşum bölgesidir. Aynı yerde kızıl bir ışıyan gaz bulutu, mavi bir yansıma bulutu ve ışığı perdeleyen koyu toz şeritleri bir arada durur; bu şeritler bulutsuyu üç parçaya bölüyormuş gibi gösterir. Adı da buradan gelir: Vikipedi'ye göre "Trifid" üç lobdan oluşan anlamına gelir, Türkçe Vikipedi ise bulutsuyu "Üç Boğumlu Bulutsu" adıyla verir. Bulutsuyu Charles Messier 5 Haziran 1764'te keşfetmiştir.

Verileri göster
| Messier'in kaydı | 5 Haziran 1764 |
|---|---|
| Görünür parlaklık | 6,3 kadir |
| Uzaklık tahminleri | 4.100-5.500 ışık yılı |
| Hubble'ın gördüğü jet | yaklaşık 0,75 ışık yılı |
| Spitzer: embriyonik yıldız | 30 |
| Spitzer: yeni doğmuş yıldız | 120 |
Trifid Bulutsusu nerede, nasıl bulunur?
Bulutsu Yay takımyıldızında, Samanyolu'nun merkezine bakan yönde, Samanyolu'nun Kalkan-Güneyhaçı (Scutum-Centaurus) kolundaki bir bölgede yer alır; kolların genel düzeni için Samanyolu'nun yapısı sayfamıza bakabilirsiniz. Gökyüzündeki konumu yaklaşık 18 saat 02 dakika sağ açıklık ve −23° dik açıklıktır. Bulmanın en kolay yolu komşusunu kullanmaktır: NASA'nın yayımladığı atlas görüntüsüne göre Trifid, daha büyük olan Lagün Bulutsusu'nun (M8) yaklaşık 1,5 derece kuzeybatısındadır. İkisi geniş alanlı bir dürbünün aynı görüş alanına sığar.
Görünür parlaklığı 6,3 kadirdir; yani kadir ölçeğine göre çıplak gözün sınırına yakındır, ama ışığı yaklaşık 28 yay dakikalık, dolunayın çapına yakın bir alana yayıldığı için çıplak gözle seçmek zordur. Dürbün ve küçük bir teleskop bulutsuyu rahatça gösterir; Vikipedi küçük bir teleskopla bile parlak ve sıra dışı bir cisim olduğunu, bu yüzden amatör gökbilimcilerin gözdesi olduğunu belirtir. İlk adım için teleskop ve dürbün rehberimiz yardımcı olur.
Türkiye'den gözlem için akılda tutulacak nokta, bulutsunun güneye düşük açıyla yükselmesidir. Dik açıklığı yaklaşık −23° olduğundan en yüksek konumunda bile ufkun fazla yukarısına çıkmaz; hesaba göre Ankara'dan yaklaşık 27°, Antalya'dan yaklaşık 30° yüksekliğe ulaşır. Güney ufku açık, ışık kirliliğinden uzak bir yer ve Ay'sız bir yaz akşamı gerekir; yer önerileri için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler sayfasına bakabilirsiniz. Yay'ın bu bölgesi Türkiye'den en iyi temmuz ve ağustos akşamlarında, güneyde alçakta görülür.
Adı ve keşfi
Messier bulutsuyu 5 Haziran 1764'te kaydetti; Lagün Bulutsusu'nu aynı yılın 23 Mayıs'ında kaydetmişti. Böylece iki komşu cisim, Messier kataloğunda M8 ve M20 olarak birkaç hafta arayla yerini aldı. Cisim ayrıca New General Catalogue'da NGC 6514, Sharpless kataloğunda Sh 2-30, ayrıca RCW 147 ve Gum 76 olarak da anılır.
Adın kaynağı bulutsunun görünüşüdür. Parlak, kızıl gaz bölgesi koyu toz şeritleriyle bölünmüş gibi durur; Vikipedi bu şeritlerin tek bir koyu bulutsu oluşturduğunu ve Barnard 85 adını taşıdığını yazar. "Trifid" bu yüzden üç lob ya da üç parçalı demektir. Aynı adı taşıyan başka cisimler de vardır: Vikipedi, Sh 2-82'nin "Küçük Trifid", NGC 1579'un "Kuzey Trifid" diye anıldığını not eder.
Üç tür bulutsu bir arada
Trifid'i özel yapan, bulutsuların üç ana türünün aynı yerde görülmesidir. Vikipedi'nin tanımına göre cisim; bir açık yıldız kümesi, bir salma bulutsusu, bir yansıma bulutsusu ve bir karanlık bulutsunun alışılmadık birleşimidir.
- Salma (emisyon) bulutsusu: Kızıl-pembe kısımdır. Genç ve sıcak yıldızların morötesi ışığı hidrojen gazını iyonlaştırır; gaz bu enerjiyi kızıl ışık olarak geri verir. Bu tür bölgelere H II bölgesi denir.
- Yansıma bulutsusu: Ağırlıklı olarak kuzey-kuzeydoğu yönündeki mavi kısımdır. Gaz kendi ışığını vermez; yakındaki yıldızların ışığını yansıtır, mavi renk bu yüzden öne çıkar.
- Karanlık bulutsu: Barnard 85. Arkasındaki parlak gazı perdeleyen yoğun toz şeritleridir ve bulutsuyu üçe bölen görüntüyü doğurur.
- Açık küme: Gazın içinde doğan genç yıldızların oluşturduğu topluluktur.
Benzer yıldız doğum bölgeleri için yakınlardaki Lagün Bulutsusu ve kışın görülen Orion Bulutsusu sayfalarına da bakabilirsiniz.
Bulutsuyu aydınlatan yıldız: HD 164492A
Bu bölgede oluşan en kütleli yıldız HD 164492A'dır. Vikipedi'ye göre O7,5 III tayf türünden bir yıldızdır ve kütlesi Güneş'in 20 katından fazladır; O türü yıldızlar en sıcak ve en kütleli yıldız sınıfıdır. Çevresinde yaklaşık 3.100 genç yıldızdan oluşan bir küme bulunur. Bu yıldız ve komşuları bulutsunun ışımasını sağlar.
Bölgenin gençliği hakkında bir fikir veren bir not da Gemini Gözlemevi'nden gelir. Gözlemevinin 2002'de Mauna Kea'daki Gemini North teleskobuyla çektiği merkez bölge görüntüsünün açıklamasında, bulutsunun merkezindeki kütleli yıldızlardan birinin yaklaşık 100.000 yıl önce doğduğu yazılıdır. Yıldız ömürleriyle kıyaslandığında bu çok kısa bir süredir.

Hubble'ın gördüğü jet ve dayanıklı sap
Hubble Uzay Teleskobu, bulutsuyu 1997'de hidrojen, iyonlaşmış kükürt ve iki kez iyonlaşmış oksijen atomlarının ışımasını ayıran filtrelerle incelemiştir. Bu görüntüler, bulutsunun insan gözüne nasıl görünebileceğini canlandırmak için yapay renkli bir bileşik olarak birleştirilmiştir. ESA/Hubble 2004 Haziran'ında merkez bölgenin 4,8 × 4,8 yay dakikalık görüntüsünü yayımladı.
Yakın çekim görüntüler, yıldız adaylarıyla dolu yoğun bir toz ve gaz bulutunu gösterir. Bu bulut, bulutsunun merkezindeki yıldızdan yaklaşık 8 ışık yılı uzaktadır. Bulutun tepesinden dışarı uzanan yıldız jetinin boyu yaklaşık 0,75 ışık yılıdır; jetin kaynağı bulutun derinindeki genç bir yıldız cismidir. Jetler yıldız oluşumunun "egzoz gazları"dır; merkezdeki yıldızın ışınımı da jeti parlatır.
Jetin yanında parmağa benzeyen bir sap da görülür. Bu sap, yoğun bulutun başından bulutsuyu aydınlatan yıldıza doğru uzanır ve "buharlaşan gaz küreciklerinin" (EGG) belirgin bir örneğidir. Sapın bugüne kadar yok olmamasının nedeni ucundaki gaz düğümünün, yıldızın güçlü ışınımının aşındırmasına dayanacak kadar yoğun olmasıdır.
Kızılötesinde Spitzer ve WISE
Görünür ışıkta toz şeritlerinin altında kalan şey kızılötesinde ortaya çıkar. NASA'nın Spitzer Uzay Teleskobu Ocak 2005'te görünür ışık görüntülerinde seçilemeyen 30 embriyonik ve 120 yeni doğmuş yıldız buldu. Embriyonik yıldızlar, yıldız olarak parlamaya başlamak üzere olan gelişen oluşumlardır. NASA'nın açıklamasına göre bu 30 kütleli embriyodan 10'u, dört koyu çekirdeğin, yani yıldız "kuluçka makinelerinin" içindeydi. İspanya'daki Radyoastronomi Enstitüsü'nün milimetre dalga boyundaki teleskobu bu çekirdekleri daha önce belirlemiş, ancak henüz yıldız doğurmaya hazır olmadıklarını düşünmüştü. Spitzer'in hassas kızılötesi gözleri dört çekirdeğin de içine girerek hızla büyüyen embriyoları ortaya çıkardı.

NASA'nın WISE kızılötesi uzay teleskobu da bulutsuyu görüntüledi. NASA'nın görüntü açıklamasına göre kütleli yıldızların ışınımı ve rüzgârları çevredeki toz ve gazın içinde bir boşluk oymuş ve Trifid'i ortaya çıkarmıştır.

Trifid ne kadar uzakta?
Bu sorunun tek bir cevabı yok. Vikipedi bulutsuyu yaklaşık 4.100 ± 200 ışık yılı uzakta verir. NASA'nın 2005 tarihli Spitzer açıklaması 5.400, ESA/Hubble'ın sayfası 5.500 ışık yılı yazar. Gemini Gözlemevi ise 2002'de uzaklığın "tartışmalı" olduğunu, genellikle 2.200 ile 9.000 ışık yılı arasında bir yerde kabul edildiğini belirtmiştir. Bu farklar, aynı cismin farklı yöntemlerle ve farklı yıllarda ölçülmesinden gelir.
Bu belirsizlik gerçek boyutu da etkiler: Vikipedi bulutsunun yarıçapını 21 ışık yılı olarak verir, ancak uzaklık tahmini değişirse gerçek boyutu da orantılı olarak değişir. Aynı sebeple yukarıdaki sayılar her zaman "kaynağa göre" okunmalıdır. Uzaklık birimi için ışık yılı sayfamıza bakabilirsiniz.
Trifid'in bir efsanesi var mı?
Bilinen bir efsanesi yok. Bulutsu çıplak gözle görülebilecek kadar parlak değildir ve teleskopla 1764'te kayda geçmiştir; bu yüzden Yunan ya da Anadolu gök anlatılarında kendisine özgü bir hikâye yoktur. Doğrulayabildiğimiz hiçbir kaynakta böyle bir anlatı bulunmuyor. Bulunduğu takımyıldızın anlatıları ise ayrı bir konudur; onları Yay takımyıldızı sayfasında bulabilirsiniz.
İlginç bilgiler ve sık karıştırılanlar
- Lagün ile Trifid ayrı cisimlerdir. Gökyüzünde yan yana görünseler de iki ayrı bulutsudur; Lagün M8, Trifid M20'dir. Gökte yakın görünmeleri aralarında fiziksel bir bağ olduğunun kanıtı değildir; bu sayfada böyle bir iddia yoktur.
- Renk fotoğrafta, göz farklıdır. Kızıl ve mavi ayrımı uzun pozlu fotoğraflarda belirgindir; teleskopla bakan göz çoğunlukla renkleri ayırt edemez.
- Müzik kapaklarında. Vikipedi'nin notuna göre King Crimson'ın Islands albümünün kapağında bulutsunun bir görüntüsü kullanılmıştır.
- Genç bir bölge. Bölgede 3.100 genç yıldızlık bir küme, jetler ve hâlâ oluşmakta olan embriyonik yıldızlar vardır; Trifid, yıldız doğumunun farklı evrelerini tek karede gösteren bir laboratuvar gibidir.

Verileri göster
| 1764 | Messier cismi kaydeder |
|---|---|
| 1997 | Hubble filtreli gözlem yapar |
| 2002 | Gemini North merkezi görüntüler |
| 2004 | Hubble merkez görüntüsünü yayımlar |
| 2005 | Spitzer 30 + 120 yıldız bulur |
Kısaca
- Trifid Bulutsusu (M20, NGC 6514), Yay takımyıldızında, Lagün Bulutsusu'nun yaklaşık 1,5 derece kuzeybatısında bir yıldız oluşum bölgesidir; Messier 5 Haziran 1764'te kaydetmiştir.
- Kızıl salma, mavi yansıma ve koyu toz şeritlerinden oluşan karanlık bulutsu bir arada görülür; adı bu üç parçalı görünümden gelir.
- Bölgenin en kütleli yıldızı HD 164492A'dır (O7,5 III, Güneş'in 20 katından fazla kütle); çevresinde yaklaşık 3.100 genç yıldızlık bir küme vardır.
- Hubble bir yıldız jeti ve buharlaşan gaz küreciği gösterdi; Spitzer 30 embriyonik ve 120 yeni doğmuş yıldız buldu.
- Uzaklığı kaynaklara göre yaklaşık 4.100-5.500 ışık yılı arasında verilir; Türkiye'den güney ufkuna yakın, yaz akşamlarında dürbünle görülür.
Aynı türdenTümü →
Karina Bulutsusu (NGC 3372) nedir? Eta Carinae'nin yuvası ve Webb'in Kozmik Uçurumlar'ıKarina (Carina) takımyıldızı, güney gökyüzüYaklaşık 7.500-8.500 ışık yılı
Atbaşı Bulutsusu (Barnard 33) nedir? Avcı'daki karanlık at siluetiAvcı takımyıldızı, Alnitak'ın güneyi; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.300-1.400 ışık yılı
M78 yansıma bulutsusu (Messier 78, NGC 2068) nedir? Avcı'daki mavi toz bulutuAvcı (Orion) takımyıldızı; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.350-1.600 ışık yılı
Küçük Halter Bulutsusu (M76) nedir? Perseus'taki sönük gezegenimsi bulutsuPerseus (Kahraman) takımyıldızı
Baykuş Bulutsusu (M97) nedir? Büyükayı'daki baykuş yüzlü gezegenimsi bulutsuBüyükayı takımyıldızı
Halter Bulutsusu (M27) nedir? Tilkicik'teki ilk keşfedilen gezegenimsi bulutsuTilkicik (Vulpecula) takımyıldızıYaklaşık 1.200 ışık yılı















