Küçük Aslan takımyıldızı (Leo Minor) nedir? Praecipua, Hanny's Voorwerp ve NGC 3432
Küçük Aslan (Leo Minor), Büyükayı ile Aslan arasındaki sönük bir takımyıldızdır; Praecipua, galaksiler ve Hanny'nin Nesnesi burada; Türkiye'den bütünüyle görülür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gök yarımküresi; Büyükayı, Vaşak, Aslan ve Yengeç arasında
- Çap
- 232 derece kare (88 takımyıldız arasında 64.)
- Keşif
- Johannes Hevelius, 1687; IAU sınırları 1930
Küçük Aslan (Latince adıyla Leo Minor, kısaltması LMi), kuzey gök yarımküresinde Büyükayı ile Aslan arasına sıkışmış, sönük ve küçük bir takımyıldızdır. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir; en parlak yıldızı 3,83 kadir olduğu için şehir ışıklarında seçilmesi zordur, ama karanlık bir gökte çıplak gözle ve dürbünle bulunabilir. Türkiye'nin her yerinden izlenir; en uygun dönem şubat sonundan mayısa kadar olan gecelerdir.
Küçük Aslan eski çağların takımyıldızı değildir. Antik gökbilimciler bu bölgede belirgin bir desen görmemiş, yıldızlarını Aslan'ın "şekilsiz" yıldızları arasında saymıştır; takımyıldızı 17. yüzyılda Johannes Hevelius tanımlamıştır. Küçük olmasına rağmen içinde Hanny'nin Nesnesi adlı tuhaf bir gaz bulutu, gökteki en kararlı saatlerden biri sayılan bir beyaz cüce ve çok sayıda galaksi barındırır.

Genel bakış
Küçük Aslan gökyüzünde 232 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük bakımından 88 takımyıldız arasında 64. sıradadır. Sınırlarını IAU adına Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte 1930'da 16 kenarlı bir çokgenle çizmiştir; IAU "LMi" kısaltmasını 1922'de kabul etmiştir. Bölgenin sağ açıklığı yaklaşık 9 sa 22 dk ile 11 sa 06 dk arasında, dik açıklığı +22,84° ile +41,43° arasındadır. Latince tamlayan hâli Leonis Minoris olduğu için yıldızlar "46 Leonis Minoris" gibi anılır.
Komşuları kuzeyde Büyükayı (Ursa Major), batıda Vaşak (Lynx) ve güneyde Aslan'dır; güneybatıdaki küçük bir köşe ise Yengeç'e dokunur. Bu yüzden Küçük Aslan'ı bulmanın yolu komşularından geçer. Takımyıldızların genel tarihini ve sınırlarının nasıl belirlendiğini takımyıldızlar maddesinde anlattık.

Verileri göster
| Alan | 232 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 88 içinde 64. |
| En parlak yıldız | 3,83 kadir |
| Gözle görülen yıldız | 37 (6,5 kadire kadar) |
| Bayer harfi alan yıldız | 1 (Beta) |
| Sınır çokgeni | 16 kenar |
Ne zaman, nasıl görülür?
Küçük Aslan, IAU'nun verdiği sınırlara göre kuzey yarımkürenin bütününden görülür; güneyde de yaklaşık 48° güney enlemine kadar bütünüyle ufkun üstüne çıkar. Türkiye'nin yer aldığı 36-42° kuzey enlemlerinde ise takımyıldız bütünüyle ve çok yüksekte izlenir: kuzey kesimleri meridyenden geçerken başucuna çok yakın bir noktadan, güney kesimleri ise ufkun yaklaşık 70 derece üzerinden geçer (bu yükseklikler, IAU'nun verdiği dik açıklık aralığından hesaplanmıştır). Yani "güney gökyüzü" sorunu yoktur; Küçük Aslan ülkenin her köşesinden bulunur.
Takımyıldız her yıl yaklaşık 24 Şubat'ta gece yarısı meridyenden geçer; yıldızlar her gece öncekinden biraz erken yükseldiği için bu geçiş sonraki aylarda akşam saatlerine kayar ve takımyıldız Nisan'da akşam göğünün tepesindedir. En kolay izleme dönemi bu yüzden mart-mayıs arasındaki akşamlardır. Kasım'da ise gece ilerledikçe doğudan yükselir.
Küçük Aslan'ı bulmak için önce Büyükayı'yı, ardından onun güneyindeki Aslan'ı bulun: Küçük Aslan, tam bu iki ünlü takımyıldızın arasında kalan, belirgin yıldızı olmayan karanlık bölgedir. Aslan'ın parlak yıldızı Regulus bir yol işaretidir; Küçük Aslan onun kuzeyinde yer alır. İyi bir gökte birkaç sönük yıldızın çizdiği küçük bir üçgen çıplak gözle seçilir. Gökbilimci Patrick Moore, takımyıldızın ayrı bir kimlik taşıma iddiasını "şüpheli" bulduğunu yazmıştır. Konumunuzdan haritayla bakmak için gökyüzü haritası sayfamızı kullanabilirsiniz.
Başlıca yıldızları
Takımyıldızda 6,5 kadirden parlak 37 yıldız vardır ve yalnızca üçü 4,5 kadirden parlaktır. Bayer harfi alan tek yıldız Beta'dır, Alfa yoktur: İngiliz gökbilimci Francis Baily 1845'te Hevelius'un yeni takımyıldızlarının katalogunu gözden geçirirken yalnızca Beta'ya harf vermiştir; 46 Leonis Minoris'e vermeyi düşünüp düşünmediği bilinmez, çünkü baskı provalarını gözden geçirmeden ölmüştür. Aşağıdaki tabloda parlaklık kadir cinsinden verildi; küçük değer daha parlak demektir.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| 46 LMi (Praecipua) | 3,83 | Yaklaşık 95 | Turuncu dev (K0 III) |
| Beta LMi | 4,4 | Yaklaşık 154 | Çift yıldız: G9 III dev + F8 anakol yıldızı |
| 21 LMi | 4,5 (ortalama) | Yaklaşık 98 | Beyaz anakol yıldızı (A7 V), Delta Scuti türü değişen |
| 10 LMi | 4,54 (ortalama) | — | Sarı dev (G8 III), RS Canum Venaticorum türü değişen |
| 37 LMi | 4,69 | Yaklaşık 578 | Sarı süperdev (G2.5 IIa) |
| 20 LMi | 5,4 | Yaklaşık 49 | Sarı cüce (G3 Va), çoklu sistem |
46 Leonis Minoris takımyıldızın en parlak yıldızıdır; Praecipua adıyla da bilinir. Güneş'in yaklaşık 32 katı ışık yayan, çapı yaklaşık 8,5 katı olan turuncu bir devdir; dürbünle bakıldığında rengi belli olur. Adı bir karışıklığın ürünüdür: "Praecipua" adı 1814 tarihli Palermo Kataloğu'nda Giuseppe Piazzi tarafından aslında 37 Leonis Minoris için kullanılmıştır, çünkü Piazzi o yıldızı daha parlak sanmıştır. Sonradan bu ad 46 Leonis Minoris'e bağlanmış ve hata kalıcı olmuştur. Asıl "Praecipua" olan 37 Leonis Minoris ise yaklaşık 578 ışık yılı uzaktaki bir sarı süperdevdir. Yıldızların bu evrelerini yıldızların yaşam döngüsü ve yıldız türleri ve tayf sınıfları sayfalarında anlattık.
Beta Leonis Minoris bir çift yıldız sistemidir: Güneş'in yaklaşık iki katı kütleli bir dev ile daha sönük bir sarı-beyaz anakol yıldızı ortak ağırlık merkezi etrafında 38,62 yılda bir dolanır. 21 Leonis Minoris ise ekseni etrafında 12 saatten kısa sürede dönen, bu yüzden büyük olasılıkla basık biçimli beyaz bir yıldızdır; kısa sürede titreşen Delta Scuti türü değişenlerdendir. Bu türün yıldızları, iç yapılarını inceleyen yıldız sismolojisi için kullanılır.
Değişen yıldızlar ve gezegenler
Küçük Aslan parlak yıldızlarda fakir olsa da gözlemciler için ilginç değişen yıldızlar barındırır. R ve S Leonis Minoris, parlaklıkları aylar içinde büyük ölçüde değişen Mira türü kırmızı devlerdir. R yıldızı 372 günlük bir döngüyle 6,3 ile 13,2 kadir arasında, S yıldızı 234 günde 8,6 ile 13,9 kadir arasında değişir; U Leonis Minoris ise 272 günlük düzensizce yinelenen bir yarı düzenli değişendir. Parlak yıldız bulunmadığı için bu cisimleri amatör gözlemciler için bulmak zordur.
G 117-B15A (RY Leonis Minoris), 15,5 kadirlik titreşen bir beyaz cücedir. Yaklaşık 215 saniyelik bir periyotla titreşir ve her 8,9 milyon yılda bir saniye kaybettiği hesaplandığı için, 400 milyon yaşındaki bu yıldızın gökteki en kararlı saat olabileceği öne sürülmüştür. SX Leonis Minoris ise bir cüce novadır: beyaz cücesi ve eşi 97 dakikada bir birbirinin etrafında döner, 34-64 günde bir parlama yapar ve parlamada 13,4 kadire çıkar, sakin hâlde 16,8 kadirde kalır.
İki yıldızın gezegen sistemi bilinir: turuncu cüce HD 87883, Jüpiter'in yaklaşık 1,78 katı kütleli bir gezegene 7,9 yılda bir; sarı cüce HD 82886 ise (IAU'nun adlandırma yarışmasındaki adıyla Illyrian) 2011'de keşfedilen, Jüpiter'in 1,3 katı kütleli ve 705 günde bir dolanan bir gezegene sahiptir. Gezegen avında kullanılan yöntemler için ötegezegenler nasıl bulunur? sayfasına bakabilirsiniz.
Derin gökyüzü cisimleri
Küçük Aslan'da Messier kataloğundan hiçbir cisim yoktur; amatör teleskoplarla izlenebilen cisimlerin çoğu galaksidir.
- NGC 3432: yaklaşık 42 milyon ışık yılı uzaktaki, neredeyse yandan görünen sarmal bir galaksidir (11,7 kadir). Saniyede yaklaşık 616 kilometre hızla bizden uzaklaşır. 2000'de içindeki bir yıldız 17,4 kadire kadar parladı ve daha sonra "süpernova taklitçisi" sayılan bir parlak mavi değişen olduğu anlaşıldı. Gelgit iplikleri ve yoğun yıldız oluşumu nedeniyle Halton Arp'ın Tuhaf Galaksiler Atlası'na girmiştir.
- NGC 3344: yaklaşık 25 milyon ışık yılı uzaktaki, bize yüzü dönük sarmal galaksidir (10,45 kadir; 7,1 × 6,5 yay dakikası).
- NGC 3504 ve NGC 3486: ikisi de bize neredeyse yüzü dönük sarmal galaksilerdir. NGC 3504 çubuklu bir yıldız patlaması galaksisidir ve 1998 ile 2001'de birer süpernovaya ev sahipliği yapmıştır.
- NGC 3003 ve NGC 2859: yandan görünen çubuklu bir sarmal ve mercek biçimli bir galaksidir.
- Arp 107 ve NGC 3395-3396: etkileşen iki galaksi çiftidir. Arp 107 yaklaşık 450 milyon ışık yılı uzaktadır ve birleşme sürecindedir.
Hanny'nin Nesnesi
Küçük Aslan'ı asıl ünlü yapan cisim, 2007'de Felemenkli bir okul öğretmeni olan Hanny van Arkel'in bulduğu Hanny's Voorwerp ("Hanny'nin nesnesi", Felemenkçe) olmuştur. Van Arkel, halkın Sloan Gökyüzü Taraması'ndaki galaksileri sınıflandırdığı gönüllü bilim projesi Galaxy Zoo'ya katılırken, görüntüler arasında garip, parlak bir leke fark etti.

ESA/Hubble'ın yayımladığı bilgiye göre nesne, Samanyolu kadar büyüklüktedir ve yaklaşık 650 milyon ışık yılı uzaktaki sarmal galaksi IC 2497'nin yanında yer alır. Nesnenin ortasında 16.000 ışık yılından geniş bir boşluk bulunur. Görünen parıltı büyük ölçüde gazdan gelir; Hubble görüntüsündeki yeşil, parlak oksijen salınım çizgilerini gösteren sahte renktir. Bu gazı, IC 2497'nin çekirdeğinden yayılan bir ışık demeti aydınlatmıştır: ışığın kaynağı, bir kara delik tarafından beslenen çok parlak bir cisim olan kuasardır. Gökbilimciler kuasarın 200.000 yıldan daha kısa bir süre önce söndüğünü düşünüyor; Nesne, bu söndürülmüş kuasarın bıraktığı bir "ışık yankısı"dır.
Hubble'ın Geniş Alan Kamerası 3 ve Gelişmiş Yüzey Taraması Kamerası ile yapılan gözlemler, nesnenin galaksiye bakan bölgesinde yıldız oluşumunu ortaya çıkardı: galaksinin çekirdeğinden gelen gaz akışı nesnenin küçük bir bölgesiyle etkileşip çökmüş ve en genç yıldızlar birkaç milyon yıl önce doğmuştur. Bulguları Alabama Üniversitesi'nden Bill Keel, Ocak 2011'de Amerikan Astronomi Derneği toplantısında sundu. Hubble Uzay Teleskobu sayfasında teleskopun gözlem yöntemlerini bulabilirsiniz.

Küçük Aslan meteor yağmuru
Küçük Aslan'ın adını taşıyan zayıf bir meteor yağmuru da vardır: Leonis Minorid'ler 18-29 Ekim arasında en yoğun hâlini alır. 1959'da Harvard Meteor Programı'ndan Dick McCloskey ve Annette Posen tarafından keşfedilen yağmurun ana cismi, uzun periyotlu C/1739 K1 (Zanotti) kuyruklu yıldızıdır. Zayıf bir yağmurdur ve yalnızca kuzey yarımkürede gözlenir. Sık karıştırılan bir nokta vardır: Kasım ortasında zirve yapan ünlü Leonid meteor yağmuru Küçük Aslan'dan değil, Aslan takımyıldızından gelir.
Adı ve tarihçesi
Aratos ve Batlamyus gibi klasik çağ gökbilimcileri bu bölgede ayırt edici bir desen görmemişti; Batlamyus buradaki yıldızları Aslan'ın içinde "amorphōtoi", yani hiçbir takımyıldızın çizgisine girmeyen yıldızlar olarak sınıflamıştır. Küçük Aslan'ı ilk kez Hevelius 1687'de, yıldız atlası Firmamentum Sobiescianum için ortaya koyduğu on yeni takımyıldızdan biri olarak çizdi ve eşlik eden Catalogus Stellarum Fixarum'a bu bölgeden 18 cisim yazdı. Atlas, 1690 tarihli Prodromus Astronomiae içinde yer alır. Hevelius ona "Leo Minor" ya da "Leo Junior" adını verdi: komşuları olan iki büyük hayvana, Aslan'a ve Büyük Ayı'ya uyan bir "küçük aslan".
Ad Latincede "daha küçük aslan" demektir ve takımyıldız klasik çağda ayrı sayılmadığı için kendine ait bir Yunan efsanesi yoktur. Aslan takımyıldızının mitolojisini Aslan maddesinde bulabilirsiniz. Türk ya da Anadolu gök anlatılarında bu sönük bölgeye ayrı bir ad verildiğine dair elimizdeki kaynaklarda bir belge bulunmuyor; bu yüzden bu konuda bir şey iddia etmiyoruz. Türkçedeki "Küçük Aslan" adı Latince adın çevirisidir. Çin gök yazınında Beta, 30, 37 ve 46 Leonis Minoris yıldızları "Neiping" ("hakem ya da arabulucu divanı") adlı bir grup oluşturmuş ya da komşu Aslan'ın yıldızlarıyla birleştirilerek geniş bir ejderha ya da devlet arabası olarak düşünülmüştür.
Bölgeye başka adlar da önerildi. Richard Proctor 1870'te, takımyıldız adlarını haritalarda kısaltmak için buna "Leaena" ("dişi aslan") adını verdi, ancak ad tutmadı. Alman gökbilimci Christian Ludwig Ideler ise 13. yüzyıldan kalma bir Arap gök küresinde bu yıldızların "Gazelle ve yavruları" olarak anıldığını ileri sürmüş, Arabist Friedrich Wilhelm Lach ise bunların gazelin atladığı "havuz" (Al Haud) olarak görüldüğünü yazmıştır.

Verileri göster
| 1687 | Hevelius çizer |
|---|---|
| 1845 | Baily Beta'ya harf verir |
| 1870 | Proctor Leaena önerir |
| 1922 | IAU LMi kısaltması |
| 1930 | Delporte sınırları çizer |
| 2007 | Hanny'nin Nesnesi bulunur |
İlginç bilgiler
- Küçük Aslan'da Alfa harfli bir yıldız yoktur; tek harfli yıldız Beta'dır.
- Takımyıldızın en parlak yıldızı olan 46 LMi'nin "Praecipua" adı aslında başka bir yıldız için verilmişti.
- Takımyıldızdaki bilinen en yakın yıldız GJ 1138'dir ve yaklaşık 31,7 ışık yıl uzaktadır.
- Küçük Aslan'daki G 117-B15A beyaz cücesi, evrendeki en kararlı doğal saatlerden biri olarak önerilmiştir.
- Galaxy Zoo gönüllüsü Hanny van Arkel'in bulduğu Hanny'nin Nesnesi bu takımyıldızdadır.
Kısaca
- Küçük Aslan (Leo Minor), Büyükayı ile Aslan arasında yer alan, 88 takımyıldız arasında 64. sıradaki küçük ve sönük bir kuzey takımyıldızıdır; Hevelius tarafından 1687'de tanımlanmıştır.
- Türkiye'nin her yerinden, başucuna yakın yüksekliklerde görülür; akşam göğünde en iyi dönem Nisan çevresindeki mart-mayıs aylarıdır.
- En parlak yıldızı 3,83 kadirlik turuncu dev 46 Leonis Minoris'tir (Praecipua); Bayer harfi alan tek yıldız Beta Leonis Minoris'tir.
- İçinde Messier cismi yoktur, ancak çok sayıda galaksi ve gökbilimin en tuhaf cisimlerinden Hanny'nin Nesnesi bulunur.
- Kendine ait bir mitolojisi yoktur; adı yalnızca Aslan'ın küçük karşılığı olmasından gelir.
Aynı türdenTümü →
Vera C. Rubin Gözlemevi: LSST ve on yıllık gökyüzü taramasıCerro Pachón, Coquimbo bölgesi, Şili (2.647 m)
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında















