Kepler Krateri (Kepler) nedir? Işınlı genç krater ve Türkiye'den gözlem
Kepler Krateri, Ay'ın yakın yüzünde Fırtınalar Okyanusu'nun doğu kıyısında yer alan, yaklaşık 32 km çaplı ışınlı genç bir kraterdir; Türkiye'den dürbün ve teleskopla izlenir.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Ay'ın yakın yüzü, Fırtınalar Okyanusu ile Mare Insularum arasında; yaklaşık 8,1° K, 38° B
- Çap
- yaklaşık 32 km
- Keşif
- Adı Riccioli'nin 1651 haritalarında "Keplerus" olarak yerleşti; IAU 1935'te benimsedi; LRO kamerası ayrıntılı görüntüledi
Kepler Krateri (Latince adıyla Kepler), Ay'ın bize dönük yüzünde, Fırtınalar Okyanusu'nun doğu kıyısında yer alan, çapı yaklaşık 32 kilometre olan genç bir çarpma krateridir. Adını Alman gökbilimci Johannes Kepler'den alır. Çevresine yayılan parlak ışınlarıyla tanınır; bu ışınlar kraterin 300 kilometreden fazla ötesine uzanır ve çevredeki koyu ovanın üstünde belirgin bir parlak leke oluşturur.

Verileri göster
| Çap | yaklaşık 32 km |
|---|---|
| Derinlik | yaklaşık 2,7 km |
| Konum | 8,1° K, 38,0° B |
| Yaş dönemi | 1,1 milyar yıldan genç |
| Işın uzunluğu | 300 km'den fazla |
| IAU kabulü | 1935 |
| Büyük kaya | yaklaşık 100 m |
Kepler Krateri nerede?
Kepler, Ay'ın yakın yüzünde, yaklaşık 8,1° kuzey enlemi ve 38° batı boylamında bulunur (NASA, aynı konumu 322° doğu boylamı olarak verir). Batısında Fırtınalar Okyanusu'nun geniş karanlık ovası uzanır; doğusunda ise Mare Insularum (Latincesi "adalar denizi" anlamına gelir) vardır. Bu deniz, doğuda Kopernik Krateri ile batıda Kepler arasında kalır ve iki kraterin ışınları da denizin üzerine taşar. Konum olarak Yağmurlar Denizi'nin güneybatısındadır. Güneydoğusunda, benzer büyüklükte ama daha yaşlı ve aşınmış Encke Krateri durur.
Kuzey Yarımküre'den (Türkiye dahil) bakıldığında Fırtınalar Okyanusu diskin sol tarafında kalır; Kepler de diskin ortasının biraz üstünde, bu koyu ovanın kıyısında aranır.
Adı nereden geliyor?
Krater, 1571'de doğan ve 1630'da ölen Johannes Kepler'in adını taşır; gezegenlerin hareketini üç yasayla tarif eden bu gökbilimcinin hayatı Johannes Kepler sayfasında, yasaların kendisi Kepler yasaları maddesinde anlatılıyor. Ay'daki bugünkü adlandırma düzeni, Cizvit gökbilimci Giovanni Battista Riccioli'nin 1651 tarihli Almagestum Novum adlı eserindeki haritalara dayanır. Riccioli, bu krateri "Keplerus" olarak adlandırmıştı. Adın seçiminde bir ayrıntı dikkat çeker: Tycho'dan çıkan ışınlardan biri, Fırtınalar Okyanusu üzerinden uzatıldığında bu krateri keser. Kepler de yasalarını çıkarırken Tycho Brahe'nin gözlemlerinden yararlandığı için bu rastlantı, adlandırmada etkili olan bir etken sayılır. Tycho'nun kendi kraterini Tycho Krateri maddesinde bulabilirsiniz.
Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) adı 1935'te resmen benimsedi. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) Gezegen Adları Sözlüğü'nde krater LAC-57 paftasında yer alır ve nokta kaydında çapı 31 kilometre olarak verilir; aynı kayıtta kraterin dış hatlarından ölçülen çap yaklaşık 29,5 kilometredir. NASA ise çapı 32 kilometre olarak verir. Bu rakamlar kraterin kenar çizgisinin nerede çekildiğine göre değişen ölçüm farklarıdır; kısacası Kepler yaklaşık 30 kilometre büyüklüğünde bir kraterdir.
Küçük bir not: Mars'ta da Kepler adlı bir krater vardır (NASA'nın Mars Odyssey görüntülerinde Terra Cimmeria bölgesinde anılır) ve NASA'nın ötegezegen avcısı Kepler Uzay Teleskobu da aynı gökbilimcinin adını taşır. Burada anlatılan ise yalnızca Ay'daki kraterdir.
Yapısı: duvarlar, taban ve merkezî tepe
Kepler, çarpma krateri sınıfındadır; yani bir volkanın çöküşüyle değil, Ay'a çarpan bir cismin açtığı çukurla oluşmuştur. Çeperi yüksektir ve dışında savrulan malzemeden oluşan küçük bir set bulunur. Dış duvar tam daire değil, hafifçe çokgen biçimlidir. İç duvarlar çökmüş ve basamaklanmıştır; basamaklar çarpmadan sonra duvarın tabana doğru kaymasıyla oluşur. Taban düzensizdir ve kaynaklara göre derinlik yaklaşık 2,7 kilometredir.

NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) aracının kamerası kraterin ortasındaki tepeyi de ayrıntılı gösterdi. NASA'ya göre bu tepe, "merkezî tepe" adına rağmen tam ortada ve simetrik değildir: Kepler'in tepesi düzensiz ve merkezden kaymıştır. NASA bunun nedenini büyük olasılıkla kraterin basit ve karmaşık krater türleri arasındaki sınır çapına yakın olmasına bağlar. Tepenin üstünde kayalar ve küçük çarpma çukurları da görülür.

Işınlar ve Kopernik dönemi
Kepler'i ünlü yapan şey ışın sistemidir. Işınlar, çarpma sırasında savrulan malzemenin kraterden dışarı doğru çizgiler hâlinde yüzeye serpilmesiyle oluşur; bu malzeme taze olduğu için çevredeki koyu denizden daha açık renklidir. Kepler'in ışınları 300 kilometreden fazla uzanır ve başka kraterlerin ışınlarıyla üst üste biner. Zamanla uzay etkileri (mikrometeorit ve kozmik ışın bombardımanı) yüzeyi koyulaştırdığı için, ışınların hâlâ parlak olması kraterin Ay ölçeğinde genç olduğunu gösterir. Yüzeyin ışığı yansıtma oranına albedo denir ve ışınların parlaklığı bu oran üzerinden okunur.
Ay'ın jeolojik zaman çizelgesinde bu ışınlı kraterlerin dönemine Kopernik dönemi denir; dönem yaklaşık 1,1 milyar yıl önce başlar ve bugüne kadar sürer. Kepler, bu döneme ait büyük yakın yüz kraterleri arasında sayılır. Dönemin ölçütü olan "parlak ışın" tanımı eleştiriye de açıktır: Bazı ışınlar yalnızca bileşimleri yüzünden parlak kalabilir, bu yüzden ışın parlaklığı tek başına kesin bir yaş göstergesi değildir. Dolayısıyla Kepler için güvenle söylenebilecek olan, onun Kopernik dönemi krateri olduğudur; tek bir yaş rakamı yerine bu dönem aralığı kullanılır.
Doğudaki komşusu Kopernik Krateri da aynı dönemin ışınlı kraterlerindendir. Kepler'in hemen doğu-güneydoğusunda yer alan Kepler A adlı yaklaşık 11 kilometrelik küçük uydu krater de dolunay sırasında ve sonrasında parlak bir eşlikçi olarak seçilir. Ay'daki "uydu krater" adlandırması, büyük krater adının yanına harf eklenerek yapılır; Kepler için A, B, C, D, E, F, P ve T harfli uydu kraterler kayıtlıdır.
LRO'nun gördüğü: tek bir kaya parçası
LRO'nun dar açılı kamerasının çektiği bir kareyi NASA şöyle yorumladı: Kepler'in sürekli savrulma örtüsünün üzerinde, çarpmayla fırlatılmış yaklaşık 100 metrelik bir kaya bloğu vardır ve bloğun düştüğü yerde açtığı küçük çukur bile seçilebilir. Görüntünün genişliği yalnızca 800 metredir. Çarpmayla savrulan malzemede yüzeye yakın tabakalar en uzağa düşer, en derinden gelenler ise kraterin kenarına yığılır. NASA'ya göre bu dağılım, ileride oraya gidecek astronotlar için doğal bir "sondaj örneği" oluşturur.

Keşif tarihi ve görevler
Kraterin bugünkü adı, yukarıda anlatıldığı gibi Riccioli'nin 1651 haritalarına dayanır. 1967'de NASA'nın Lunar Orbiter 3 ve Lunar Orbiter 4 araçları kraterin ayrıntılı görüntülerini çekti; bugünkü en keskin görüntüler ise LRO'dandır.
Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?
Kepler, Ay'ın bize dönük yüzünde olduğu için Türkiye'den her ay görülebilir; ancak ne zaman ve nasıl görüneceği Ay'ın evresine bağlıdır. Gün doğumu ve gün batımı çizgisine (terminatöre) yakın saatlerde Güneş ışığı yüzeye yatık geldiği için duvarlar ve tepeler uzun gölgeler düşürür; krater en iyi o sırada ayırt edilir. Terminatör Ay yüzeyinde günde yaklaşık 12 derece ilerler (Ay'ın Güneş'e göre dönüşü yaklaşık 29,5 günde tamamlanır). Kepler 38° batıda olduğu için, ilk dördünden yaklaşık üç gün sonra, yani yeni Ay'dan sonra kabaca 10-12. günde gün doğumunu, son dördünden yaklaşık üç gün sonra, kabaca 24-25. günde gün batımını yaşar. Gün batımı günlerinde Ay ince bir hilaldir ve sabaha karşı Güneş'e yakın görünür; bu yüzden gözlem için gün doğumu tarafı daha elverişlidir. Librasyon (Ay'ın hafif salınımı) bu günleri bir gün kadar kaydırabilir. Gün gün ayrıntılı tabloyu Ay atlası sayfasında bulabilirsiniz.
- Çıplak göz: Kepler'in ayrıntısı çıplak gözle seçilmez. Çapı yaklaşık 30 kilometre olan krater, Dünya'dan yalnızca 16-17 yay saniyesi kadar bir açıyla görünür (Ay'ın ortalama uzaklığı yaklaşık 384.400 km alınarak hesaplanmıştır); çıplak gözün ayırt gücü ise yaklaşık 1 yay dakikasıdır, yani üç dört kat daha kabadır.
- Dürbün: 7x50 ya da 10x50 bir dürbünle dolunay çevresinde ışınlı parlak lekeyi, gün doğumuna yakın günlerde ise karanlık ovanın kenarındaki halkayı arayın. Seçim için hangi dürbün alınır? yazısına bakın.
- Küçük teleskop: 80-100 kat büyütmede basamaklı duvarlar, taban ve uzun gölgeler görünür; yan yana duran Encke da aynı kadraja girer. İlk hedefler için teleskopla neler görülür? sayfasına bakın.
- Fotoğraf: Dolunayda ışınlar öne çıkar; terminatöre yakın günlerde kabartı belirginleşir.
Evrelerin neden böyle ilerlediğini Ay evreleri, Ay'ın genel özelliklerini Ay maddesinde bulabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Kepler'in Somnium (Rüya) adlı eseri, Ay'a yapılan hayalî bir yolculuğu anlatır ve ilk ciddi Ay astronomisi incelemesi sayılır; Carl Sagan ve Isaac Asimov onu bilimkurgunun en eski örneklerinden biri olarak anmıştır. Ayrıntılar için Somnium sayfasına bakın.
- Kepler 15 Kasım 1630'da öldü; adını taşıyan krater, ölümünden yaklaşık 300 yıl sonra, 1935'te IAU listesine girdi.
- Fırtınalar Okyanusu'nu adlandıran Riccioli, Kopernik'in savunucularını simgesel olarak bu "fırtınalı sulara" yerleştirdiğini söylemiştir; Kepler ve Kopernik bugün aynı çevrede komşudur.
Kısaca
- Kepler, Ay'ın yakın yüzünde, Fırtınalar Okyanusu ile Mare Insularum arasında, 8,1° K ve 38° B'de yer alan, yaklaşık 30-32 km çaplı genç bir çarpma krateridir.
- Adını Johannes Kepler'den alır; Riccioli'nin 1651 haritalarında "Keplerus" olarak yerleşmiş, IAU 1935'te benimsemiştir.
- 300 km'den fazla uzanan ışın sistemi sayesinde Kopernik dönemi (yaklaşık 1,1 milyar yıldan genç) kraterleri arasında sayılır.
- LRO görüntüleri düzensiz, merkezden kaymış bir merkezî tepe ve savrulma örtüsünde yaklaşık 100 m'lik bir kaya bloğu gösterir.
- Türkiye'den dürbünle dolunay çevresinde ışınlı leke olarak, küçük teleskopla gün doğumu ya da gün batımı yakınında halka olarak izlenir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















