TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG)

TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG), Türkiye'nin gökbilim araştırmalarına hizmet eden başlıca ulusal optik gözlemevidir. Antalya'nın batısındaki Saklıkent yöresinde, Bakırlıtepe'de yaklaşık 2.500 metre yükseklikte kurulmuştur. Gözlemevinin en büyük aygıtı, çapı 1,5 metre olan Rus-Türk Teleskobu RTT150'dir. Bu sayfada gözlemevinin kuruluş öyküsü, teleskopları ve şimdiye kadar katkı verdiği bilimsel sonuçlar anlatılıyor.

Neden dağın tepesinde bir gözlemevi?

Optik gözlemevleri yerleşim yerlerinin ışığından ve atmosferin kalın, bulanık tabakasından uzak olmak ister. Yükseklik arttıkça teleskobun üstündeki hava azalır; görüntü daha az bulanıklaşır ve ışık kirliliği daha az karışır. Türkiye'de Ulusal Gözlemevi'nin Bakırlıtepe'ye kurulmasının sebebi budur. Kaynaklarda yükseklik 2.450 metre (İngilizce Vikipedi) ile 2.500 metre (Türkçe Vikipedi) arasında veriliyor; bu yüzden yazıda "yaklaşık 2.500 metre" ifadesi kullanılıyor. Gözlemevinin koordinatları 36°49′27″ kuzey, 30°20′8″ doğudur ve uluslararası gözlemevi kodu A84'tür. Her iki Vikipedi sayfası da gözlemevinin Antalya kentinin yaklaşık 50 kilometre batı-güneybatısında olduğunu belirtiyor.

Kuruluş öyküsü

Gözlemevinin kuruluşu tek bir tarihe sığmıyor, çünkü kaynaklar farklı aşamalara işaret ediyor. Türkçe Vikipedi'ye göre kuruluş çalışmaları 1991'de başladı ve proje Devlet Planlama Teşkilatı'na sunuldu. Kuruluş ve İşletme Yönetmeliği 17 Temmuz 1995'te Resmî Gazete'de yayımlandı. Gözlemevinin resmî açılışı ise 5 Eylül 1997'de yapıldı. İngilizce Vikipedi'nin ana metninde "1991'de kuruldu" yazarken bilgi kutusunda 5 Eylül 1997 geçiyor; yani 1991 hazırlık sürecinin, 1997 ise açılışın tarihi olarak okunabilir.

Kuruluşunda TÜBİTAK'a doğrudan bağlı bir enstitüydü. Bugün gözlemevi, TÜBİTAK ile Atatürk Üniversitesi'nin birlikte yürüttüğü "Türkiye Ulusal Gözlemevleri" araştırma altyapısı içinde çalışıyor. Türkçe Vikipedi'deki tanıma göre amaçları gökbilim ve astrofizik araştırmalarını desteklemek, ulusal ve uluslararası iş birliği kurmak ve bu alanda uzman yetiştirmektir.

Teleskoplar

Bir gözlemevinin gücü teleskoplarının ayna çapı ile ölçülür. Ayna ne kadar büyükse o kadar çok ışık toplar ve soluk gök cisimlerini görebilir. TUG'da bulunan başlıca aygıtlar şunlardır:

Teleskop	Tür ve çap	Yıl
RTT150	Rus-Türk Teleskobu, 1,5 m Cassegrain (eski adı AZT-22)	2001
T100	1,0 m Ritchey-Chrétien	2009
T60	0,6 m Ritchey-Chrétien	2008
YT40	0,4 m Schmidt-Cassegrain (Meade LX200GPS)	2006
ROTSE-IIID	Robotik optik geçici olay arama deneyi teleskobu	—

Tablodaki yıllar İngilizce Vikipedi'deki listeye dayanıyor ve her aygıt için aynı olayı (kuruluş, kurulum ya da ilk ışık) ifade etmeyebilir. Türkçe Vikipedi, gözlemevinin tarihçesinde 40 santimetrelik ilk teleskobun (T40) ilk ışığını Ocak 1997'ye, RTT150'nin ilk ışığını ise Eylül 2001'e tarihliyor. Bu iki tarih, gözlemevinin açılışından önce de gözlem yapılmaya başlandığını gösteriyor. İki sayfa, T40 ile YT40'ın ilişkisini açıklamıyor.

Ritchey-Chrétien, profesyonel gözlemevlerinde çok kullanılan bir teleskop tasarımıdır: iki aynalı yapısı geniş bir görüş alanında net görüntü verir. RTT150 adındaki "Rus-Türk", teleskobun iki ülkenin ortak projesi olduğunu belirtir; iki sayfa ortaklık hakkında bundan fazla bilgi vermiyor.

Verileri göster

1991	Kuruluş çalışmaları başlar
1995	Kuruluş yönetmeliği yayımlanır
1997	T40 ilk ışık, resmî açılış
2001	RTT150 ilk ışık
2006	YT40 kurulur
2008	T60 kurulur
2009	T100 kurulur

Bilimsel sonuçlar

Gözlemevinin araştırma çıktıları arasında özellikle üç sonuç öne çıkıyor.

Dev yıldızın çevresinde bir gezegen: HD 208897

RTT150 üzerindeki Coudé Echelle Spektrografı (CES) ile yürütülen on yıllık bir radyal hız programı, yaklaşık 210 ışık yılı uzaktaki dev yıldız HD 208897'nin çevresinde bir gezegen ortaya çıkardı. Radyal hız yöntemi, yıldızın çevresindeki gezegenin çekimiyle yıldızın hafifçe öne arkaya sallanmasını ışığın tayfındaki küçük kaymalardan yakalar. Bulunan gezegenin en az kütlesi Jüpiter'in 1,4 katı, yörünge yarıçapı yaklaşık 1,05 astronomik birim, yörünge dönemi ise 353 gündür. Bulgu Japonya'daki Okayama Astrofizik Gözlemevi ve Ankara Üniversitesi Kreiken Rasathanesi'ndeki izleme gözlemleriyle doğrulandı ve 6 Ağustos 2017'de kamuoyuna duyuruldu. Türkçe Vikipedi, çalışmanın başındaki ismin Ankara Üniversitesi'nden Mesut Yılmaz olduğunu belirtiyor. Kreiken Rasathanesi hakkında sitemizdeki Ankara'daki gözlemevi sayfasına bakabilirsiniz.

Süpernova kalıntısından kaçan yıldız: HD 37424

9 ve 10 Ağustos 2013'te RTT150 ile alınan tayflar, S147 süpernova kalıntısının içinde "kaçak yıldız" olarak bilinen HD 37424'ün keşfine yol açtı. Bu, B0.5 türünde bir anakol yıldızıdır. Yaklaşık 30 bin yıl önce bir süpernovanın patladığı ikili sistemin üyesiydi; sistemin diğer üyesi PSR J0538+2817 adlı pulsardır. Sonuçlar Dinçel ve arkadaşlarının MNRAS dergisinde 2015'te yayımlanan makalesinde yer aldı.

Planck verilerinin izlenmesi: galaksi kümeleri

RTT150, Planck uzay teleskobunun verilerinden çıkan galaksi kümesi adaylarının izlenmesinde de kullanıldı. Çalışma 47 yeni galaksi kümesini belirledi ve 65 kümenin kırmızıya kayma değerini ölçtü; bunların 39'u ilk kez ölçülüyordu (Astronomy & Astrophysics, 2015).

Türkiye'nin gökbilim altyapısındaki yeri

TUG, ulusal düzeyde işletilen bir optik gözlemevidir; bugün TÜBİTAK ve Atatürk Üniversitesi'nin birlikte çalıştırdığı Türkiye Ulusal Gözlemevleri çatısı altında yer alıyor. Gözlemevinin amacı, Türkçe Vikipedi'nin deyişiyle gökbilim ve astrofizik araştırmalarını desteklemek, ulusal ve uluslararası iş birliği kurmak ve bu alanda uzman yetiştirmektir. Türkiye'deki başka teleskoplar için sitemizdeki Türkiye'nin en büyük teleskobu sayfasına bakabilirsiniz.

Gözlemevinin resmî internet adresi (tug.tubitak.gov.tr) şu anda bir "Gökyüzü Gözlem Etkinliği Başvuru Sistemi"ne yönleniyor; ziyaret ve etkinlik koşulları için resmî sitedeki güncel duyurulara bakmak gerekir. Genel olarak gözlemevlerine ve etkinliklere katılma yolları Gözlemevleri halka açık mı? sayfasında anlatılıyor.

Sık karıştırılanlar

• TUG ile DAG: Doğu Anadolu Gözlemevi (DAG) ayrı bir tesistir; ayrıntısı sitemizdeki Doğu Anadolu Gözlemevi sayfasında. TUG ise Antalya'dadır.
• Rakım: Kaynaklarda 2.450 ile 2.500 metre arasında değişir; hangisinin kullanıldığına dikkat edin.

Kısaca

• TUG, Antalya Saklıkent'te Bakırlıtepe'de yaklaşık 2.500 metrede kurulu optik bir gözlemevidir.
• Açılışı 5 Eylül 1997'dir; hazırlıklar 1991'de başlamıştır.
• En büyük teleskobu, 2001'de ilk ışığını alan 1,5 metrelik RTT150'dir.
• Başlıca sonuçları HD 208897 çevresindeki gezegen, HD 37424 kaçak yıldızı ve Planck izleme gözlemleridir.
• Bugün TÜBİTAK ve Atatürk Üniversitesi'nin yürüttüğü Türkiye Ulusal Gözlemevleri altyapısının bir parçasıdır.